๔. มธุรสูตร เล่ม ๑๓

๑. สัมมาทิฏฐิ ๒. สัมมาสังกัปปะ

๓. สัมมาวาจา ๔. สัมมากัมมันตะ

๕. สัมมาอาชีวะ ๖. สัมมาวายามะ

๗. สัมมาสติ ๘. สัมมาสมาธิ

กัลยาณวัตรที่เราตั้งไว้ในบัดนี้แลย่อมเป็นไปเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อดับสนิท เพื่อสงบระงับ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อตรัสรู้ เพื่อพระนิพพานโดยส่วนเดียวดูก่อนอานนท์ เพราะเหตุนั้น เราขอกล่าวกะเธอทั้งหลายว่า ‘เธอทั้งหลายพึงประพฤติตามกัลยาณวัตรที่เราตั้งไว้แล้ว เธอทั้งหลายอย่าได้ชื่อว่า เป็นบุรุษคนสุดท้ายของเราเลย ดูก่อนอานนท์ เมื่อยุคบุรุษใดเป็นไปอยู่ แต่ปล่อยให้กัลยาณวัตรเห็นปานนี้ขาดสูญไป ยุคบุรุษนั้น ชื่อว่าเป็นบุรุษคน สุดท้ายของบุรุษเหล่านั้น เพราะเหตุนั้น เราจึงกล่าวอย่างนี้กะเธอทั้งหลาย ซึ่งจะเป็นเหตุให้พวกเธอประพฤติตามกัลยาณวัตรนี้ที่เราตั้งไว้สืบ ๆ ไป เธอ ทั้งหลาย อย่าได้ชื่อว่าเป็นบุรุษคนสุดท้ายของเราเลย”พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ท่านพระอานนท์ยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วแล

จบ มฆเทวสูตรที่ ๓

๔. มธุรสูตร

เรื่องพระเจ้ามธุรราช

{๔๖๔}[๓๑๗] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง ท่านพระมหากัจจานะอยู่ที่ป่าคุนธาวัน ใกล้เมืองมธุรา พระเจ้ามธุรราชอวันตีบุตรได้ทรงสดับว่า “ท่านพระสมณะนามว่ากัจจานะอยู่

ที่ป่าคุนธาวัน ใกล้เมืองมธุรา ชื่อเสียงอันงามของท่านกัจจานะนั้นขจรไปว่า ‘เป็นบัณฑิต ฉลาด มีปัญญา เป็นพหูสูต มีถ้อยคำวิจิตร มีปฏิภาณดี เป็นผู้ใหญ่ และเป็นพระอรหันต์, ก็การได้เห็นพระอรหันต์ทั้งหลายเห็นปานนั้น เป็นความดี” ลำดับนั้น พระเจ้ามธุรราชอวันตีบุตรทรงรับสั่งให้เทียมพระ ราชยานชั้นดีเยี่ยม แล้วเสด็จขึ้นพระราชยานชั้นดีเยี่ยม เสด็จออกจากเมืองมธุราพร้อมกับพระราชยานชั้นดีเยี่ยม ด้วยราชานุภาพอย่างยิ่งใหญ่ เพื่อจะ พบท่านพระมหากัจจานะ เสด็จไปด้วยพระราชยานตลอดภูมิประเทศเท่าที่พระราชยานจะไปได้แล้ว ทรงลงจากพระราชยานเสด็จดำเนินเข้าไปหาท่าน พระมหากัจจานะถึงที่อยู่

ครั้นแล้วได้ทรงปราศรัยกับท่านพระมหากัจจานะ ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้วประทับ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้ว ได้ตรัสกะท่านพระมหากัจจานะว่า “พระคุณเจ้ากัจจานะ พราหมณ์ทั้งหลาย กล่าวอย่างนี้ว่า ‘วรรณะพราหมณ์เท่านั้น เป็นวรรณะประเสริฐที่สุด วรรณะ อื่นเลว วรรณะพราหมณ์เท่านั้นเป็นวรรณะที่ขาวสะอาด วรรณะอื่นดำ พวกพราหมณ์เท่านั้นบริสุทธิ์ ผู้ที่ไม่ใช่พราหมณ์ไม่บริสุทธิ์ พวกพราหมณ์ เท่านั้นเป็นบุตร เป็นโอรสของพรหม เกิดแต่พระโอษฐ์ของพรหม เกิดแต่พรหม พรหมสร้างขึ้น เป็นทายาทของพรหม, ดังนี้ เรื่องนี้พระคุณเจ้า กัจจานะว่าอย่างไร,,

ว่าด้วยวรรณะ ๔

{๔๖๕}ท่านพระมหากัจจานะถวายพระพรว่า “ดูก่อนมหาบพิตร คำที่กล่าวว่า ‘วรรณะพราหมณ์เท่านั้น เป็นวรรณะประเสริฐที่สุด วรรณะอื่นเลว วรรณะ พราหมณ์เท่านั้นเป็นวรรณะที่ขาวสะอาด วรรณะอื่นดำ พวกพราหมณ์เท่านั้นบริสุทธิ์ ผู้ที่ไม่ใช่พราหมณ์ไม่บริสุทธิ์ พวกพราหมณ์เท่านั้น เป็นบุตร เป็น โอรสของพรหม เกิดแต่ปากพรหม เกิดแต่พรหม พรหมสร้างขึ้น เป็นทายาทของพรหม, ดังนี้ นั่นเป็นเพียงคำโฆษณาในโลกเท่านั้น ดูก่อนมหาบพิตร

คำที่อาตมภาพกล่าวว่า คำว่า ‘วรรณะพราหมณ์เท่านั้น เป็นวรรณะประเสริฐที่สุด วรรณะอื่นเลว ... เป็นทายาทของพรหม’ นั่นเป็นเพียงคำโฆษณาในโลก เท่านั้น’ ดังนี้ บัณฑิตก็พึงทราบ โดยเหตุผลตังต่อไปนี้

[๓๑๘] ดูก่อนมหาบพิตร มหาบพิตรจะเข้าพระทัยความข้อนั้นเป็นไฉน ถ้าแม้ความปรารถนาทรัพย์ ข้าวเปลือก เงิน หรือทองจะพึงสำเร็จแก่กษัตริย์ไซร้ แม้กษัตริย์ แม้พราหมณ์ แม้แพศย์ แม้ศูทรก็จะพึงลุกขึ้นก่อน นอนทีหลัง คอยฟังรับใช้ ประพฤติให้ถูกใจ พูดไพเราะต่อกษัตริย์พระองค์นั้นใช่ไหม”“ใช่ พระคุณเจ้ามหากัจจานะ’’

{๔๖๖}“ดูก่อนมหาบพิตร มหาบพิตรจะเข้าพระทัยความข้อนั้นเป็นไฉน ถ้า แม้ความปรารถนาทรัพย์ ข้าวเปลือก เงิน หรือทองจะพึงสำเร็จแก่พราหมณ์ไซร้ แม้พราหมณ์ แม้แพศย์ แม้ศูทร แม้กษัตริย์ก็จะพึงลุกขึ้นก่อน นอนทีหลัง คอยฟังรับใช้ ประพฤติให้ถูกใจ พูดไพเราะต่อพราหมณ์ผู้นั้นใช่ไหม”

“ใช่ พระคุณเจ้ามหากัจจานะ’’

{๔๖๗}“ดูก่อนมหาบพิตร มหาบพิตรจะเข้าพระทัยความข้อนั้นเป็นไฉน ถ้าแม้ความปรารถนาทรัพย์ ข้าวเปลือก เงิน หรือทองจะพึงสำเร็จแก่แพศย์ไซร้ แม้แพศย์ แม้ศูทร แม้กษัตริย์ แม้พราหมณ์ก็จะพึงลุกขึ้นก่อน นอนทีหลัง คอยฟังรับใช้ ประพฤติให้ถูกใจ พูดไพเราะต่อแพศย์ผู้นั้นใช่ไหม”“ใช่ พระคุณเจ้ามหากัจจานะ’’

{๔๖๘}“ดูก่อนมหาบพิตร มหาบพิตรจะเข้าพระทัยความข้อนั้นเป็นไฉน ถ้าแม้ความปรารถนาทรัพย์ ข้าวเปลือก เงิน หรือทองจะพึงสำเร็จแก่ศูทรไซร้ แม้ศูทร แม้กษัตริย์ แม้พราหมณ์ แม้แพศย์ก็จะพึงลุกขึ้นก่อน นอนทีหลัง คอยฟังรับใช้ ประพฤติให้ถูกใจ พูดไพเราะต่อศูทรผู้นั้นใช่ไหม”“ใช่ พระคุณเจ้ามหากัจจานะ’’

{๔๖๙}“ดูก่อนมหาบพิตร มหาบพิตรจะเข้าพระทัยความข้อนั้นเป็นไฉน ถ้าเมื่อเป็นเช่นนี้ วรรณะ ๔ เหล่านี้ ก็เสมอกันหมดใช่หรือไม่ หรือมหาบพิตร จะทรงมีความคิดเห็นในเรื่องนี้อย่างไร”

“ข้าแต่พระคุณเจ้ามหากัจจานะะ เมื่อเป็นเช่นนี้ วรรณะ ๔ นี้ ก็เสมอกันหมดแน่นอน ในวรรณะ ๔ เหล่านี้ ข้าพเจ้าไม่เห็นจะต่างกันอย่างไร”

{๔๗๐}“ดูก่อนมหาบพิตร คำที่อาตมภาพกล่าวนี้ว่า คำว่า ‘วรรณะพราหมณ์ เป็นวรรณะประเสริฐที่สุด วรรณะอื่นเลว... พราหมณ์เป็นทายาทของพรหม’ นั้นเป็นเพียงคำโฆษณาในโลกเท่านั้น’ดังนี้ บัณฑิตพึงทราบโดยเหตุผล แม้นี้แล

[๓๑๙] ดูก่อนมหาบพิตร มหาบพิตรจะเข้าพระทัยความข้อนั้นเป็นไฉน กษัตริย์ในโลกนี้พึงเป็นผู้ฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์ ประพฤติผิดในกาม พูดเท็จ พูดส่อเสียด พูดคำหยาบ พูดเพ้อเจ้อ มีความโลภ มีจิตพยาบาท เป็นมิจฉาทิฏฐิ หลังจากสวรรคตพึงเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรกใช่หรือไม่ หรือมหาบพิตรจะทรงมีความคิดเห็นในเรื่องนี้อย่างไร”“ข้าแต่พระคุณเจ้ากัจจานะ ความจริง ถึงจะเป็นกษัตริย์เป็นผู้ฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์ ประพฤติผิดในกาม พูดเท็จ พูดส่อเสียด พูดคำหยาบ พูดเพ้อเจ้อ มีความโลภ มีจิตพยาบาท เป็นมิจฉาทิฏฐิ หลังจากสวรรคตก็พึงเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก ข้าพเจ้ามีความคิดเห็นในเรื่องนี้อย่างนี้ ทั้งข้อนี้แม้ ข้าพเจ้าเองก็ได้ฟังมาแต่พระอรหันต์ทั้งหลายอย่างนี้’’{๔๗๑}“สาธุ สาธุ มหาบพิตร ดีนักแล ที่มหาบพิตรทรงมีความคิดเห็นข้อนี้ อย่างนี้ และดีนักที่มหาบพิตรได้ทรงสดับข้อนี้มาแต่พระอรหันต์ทั้งหลาย

ดูก่อนมหาบพิตร มหาบพิตรจะทรงเข้าพระทัยความข้อนั้นเป็นไฉน พราหมณ์ก็ดี แพศย์ก็ดี ศูทรก็ดีในโลกนี้พึงเป็นผู้ฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์ ประพฤติผิดในกาม พูดเท็จ พูดส่อเสียด พูดคำหยาบ พูดเพ้อเจ้อ มีความโลภ

มีจิตพยาบาท เป็นมิจฉาทิฏฐิ หลังจากตายไปพึงเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก ใช่หรือไม่ หรือมหาบพิตรจะทรงมีความคิดเห็นในเรื่องนี้อย่างไร”

“ข้าแต่พระคุณเจ้ากัจจานะ ความจริง ถึงจะเป็นพราหมณ์ เป็นแพศย์ เป็นศูทรเป็นผู้ฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์ ประพฤติผิดในกาม พูดเท็จ พูดส่อเสียด พูดคำหยาบ พูดเพ้อเจ้อ มีความโลภ มีจิตพยาบาท เป็นมิจฉาทิฏฐิ หลังจากตายไปก็พึงเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก ข้าพเจ้ามีความคิดเห็นในเรื่องนี้อย่างนี้ ทั้งข้อนี้ข้าพเจ้าเองก็ได้ฟังมาแต่พระอรหันต์ทั้งหลายอย่างนี้”{๔๗๒}“สาธุ สาธุ มหาบพิตร ดีนักแล ที่มหาบพิตรมีความคิดเห็นข้อนี้อย่างนี้ และดีนักที่มหาบพิตรได้ทรงสดับข้อนี้มาแต่พระอรหันต์ทั้งหลาย

ดูก่อนมหาบพิตร มหาบพิตรจะทรงเข้าพระหัยความข้อนั้นเป็นไฉน ถ้าเมื่อเป็นเช่นนี้ วรรณะ ๔ เหล่านี้ ก็เป็นผู้เสมอกันหมดใช่หรือไม่ หรือ มหาบพิตรจะทรงมีความคิดเห็นในเรื่องนี้อย่างไร”

“ข้าแต่พระคุณเจ้ากัจจานะ เมื่อเป็นเช่นนี้ วรรณะ ๔ นี้ก็เป็นผู้เสมอกันหมดแน่นอน ในวรรณะ ๔ เหล่านี้ข้าพเจ้าไม่เห็นจะต่างกันอย่างไร”

{๔๗๓}“ดูก่อนมหาบพิตร คำที่อาตมภาพกล่าวนี้ว่า คำว่า ‘วรรณะพราหมณ์ เป็นวรรณะประเสริฐที่สุด วรรณะอื่นเลว... พราหมณ์เป็นทายาทของพรหม’ นั่นเป็นเพียงคำโฆษณาในโลกเท่านั้น’ ดังนี้ บัณฑิตพึงทราบโดยเหตุผล แม้นี้แล

[๓๒๐] ดูก่อนมหาบพิตร มหาบพิตรจะเข้าพระหัยความข้อนั้นเป็นไฉน กษัตริย์ในโลกนี้พึงเป็นผู้เว้นขาดจากการฆ่าสัตว์ เว้นขาดจากการลักทรัพย์ เว้น ขาดจากการประพฤติผิดในกาม เว้นขาดจากการพูดเท็จ เว้นขาดจากการพูด ส่อเสียด เว้นขาดจากการพูดคำหยาบ เว้นขาดจากการพูดเพ้อเจ้อ ไม่มีความโลภ มีจิตไม่พยาบาท เป็นสัมมาทิฏฐิ หลังจากสวรรคตพึงเข้าถึงสุคติ โลกสวรรค์ใช่หรือไม่ หรือมหาบพิตรจะทรงมีความคิดเห็นในเรื่องนี้อย่างไร”

“ข้าแต่พระคุณเจ้ากัจจานะ ความจริง ถึงจะเป็นกษัตริย์เป็นผู้เว้นขาด จากการฆ่าสัตว์ เว้นขาดจากการลักทรัพย์ เว้นขาดจากการประพฤติผิดในกาม เว้นขาดจากการพูดเท็จ เว้นขาดจากการพูดส่อเสียด เว้นขาดจากการพูดคำหยาบ เว้นขาดจากการพูดเพ้อเจ้อ ไม่มีความโลภ มีจิตไม่พยาบาท เป็น สัมมาทิฏฐิ หลังจากสวรรคตก็พึงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ ข้าพเจ้ามีความเห็นในเรื่องนี้อย่างนี้ ทั้งข้อนี้ข้าพเจ้าเองก็ได้ฟังมาแต่พระอรหันต์ทั้งหลายอย่างนี้”{๔๗๔}“สาธุ สาธุ มหาบพิตร ดีนักแล ที่มหาบพิตรทรงมีความคิดเห็นข้อนี้ อย่างนี้ และดีนักที่มหาบพิตรได้ทรงสดับข้อนี้มาแต่พระอรหันต์ทั้งหลาย

ดูก่อนมหาบพิตร มหาบพิตรจะทรงเข้าพระทัยความข้อนั้นเป็นไฉน พราหมณ์ก็ดี แพศย์ก็ดี ศูทรก็ดีในโลกนี้เมื่อเว้นขาดจากการฆ่าสัตว์ เว้น ขาดจากการลักทรัพย์ เว้นขาดจากการประพฤติผิดในกาม เว้นขาดจากการพูดเท็จ เว้นขาดจากการพูดส่อเสียด เว้นขาดจากการพูดคำหยาบ เว้นขาด จากการพูดเพ้อเจ้อ ไม่มีความโลภ มีจิตไม่พยาบาท เป็นสัมมาทิฏฐิ หลังจากตายไปพึงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค็ใช่หรือไม่ หรือมหาบพิตรจะทรงมีความ คิดเห็นในเรื่องนี้อย่างไร”“ข้าแต่พระคุณเจ้ากัจจานะ ความจริง ถึงจะเป็นพราหมณ์ เป็นแพศย์ เป็นศูทรเมื่อเว้นขาดจากการฆ่าสัตว์ เว้นขาดจากการลักทรัพย์ เว้นขาดจาก การประพฤติผิดในกาม เว้นขาดจากการพูดเท็จ เว้นขาดจากการพูดส่อเสียด เว้นขาดจากการพูดคำหยาบ เว้นขาดจากการพูดเพ้อเจ้อ ไม่มีความโลภ มีจิตไม่พยาบาท เป็นสัมมาทิฏฐิ หลังจากตายไปพึงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ ข้าพเจ้ามีความเห็นในเรื่องนี้อย่างนี้ ทั้งข้อนี้ข้าพเจ้าเองก็ได้ฟังมาแต่ พระอรหันต์ทั้งหลายอย่างนี้”{๔๗๕}“สาธุ สาธุ มหาบพิตร ดีนักแล ที่มหาบพิตรทรงมีความคิดเห็นข้อนี้อย่างนี้ และดีนักที่มหาบพิตรได้ทรงสดับข้อนี้มาแต่พระอรหันต์ทั้งหลาย

ดูก่อนมหาบพิตร มหาบพิตรจะทรงเข้าพระทัยความข้อนั้นเป็นไฉน ถ้าเมื่อเป็นเช่นนี้ วรรณะ ๔ เหล่านี้ก็เสมอกันหมดใช่หรือไม่ หรือมหาบพิตรจะ ทรงมีความคิดเห็นในเรื่องนี้อย่างไร”

“ข้าแต่พระคุณเจ้ากัจจานะ เมื่อเป็นเช่นนี้ วรรณะ ๔ เหล่านี้ก็เสมอกันหมดแน่นอน ในวรรณะ ๔ เหล่านี้ข้าพเจ้าไม่เห็นจะต่างกันอย่างไร”

{๔๗๖}“ดูก่อนมหาบพิตร คำที่อาตมภาพกล่าวนี้ว่า คำว่า ‘วรรณะพราหมณ์เท่านั้น เป็นวรรณะประเสริฐที่สุด วรรณะอื่นเลว... พราหมณ์ เป็นทายาท ของพรหม, นั่นเป็นเพียงคำโฆษณาในโลกเท่านั้น, ดังนี้ บัณฑิตพึงทราบ โดยเหตุผล แม้นี้แล

[๓๒๑] ดูก่อนมหาบพิตร มหาบพิตรจะเข้าพระทัยความข้อนั้นเป็นไฉน กษัตริย์ในโลกนี้พึงตัดช่องย่องเบา ปล้นใหญ่ ทำการปล้นเรือนหลังเดียว ซุ่ม อยู่ในทางเปลี่ยว หรือคบชู้ภรรยาของผู้อื่น ถ้าราชบุรุษทั้งหลายจับได้แล้วมาแสดงตัวว่า ‘ขอเดชะ ผู้นี้เป็นโจร ประพฤติผิดต่อพระองค์ ขอทรงโปรดให้ ลงพระอาญาแก่ผู้นี้ ตามที่จะทรงปรารถนาถิด, ดังนี้ มหาบพิตรจะพึงโปรดให้ทำอย่างไรกะโจรนั้น”“ข้าแต่พระคุณเจ้ากัจจานะ ข้าพเจ้าก็พึงให้ฆ่าเสียบ้าง ให้ผ่าอกเสียบ้าง เนรเทศเสียบ้าง ลงโทษตามสมควรแก่เหตุบ้าง ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะว่า สมญานามว่ากษัตริย์ เมื่อก่อนของเขานั้นสูญสิ้นไปแล้ว เขาย่อมถึงการนับว่าเป็นโจรนั่นเทียว”

{๔๗๗}“ดูก่อนมหาบพิตร มหาบพิตรจะทรงเข้าพระทัยความข้อนั้นเป็นไฉน พราหมณ์ก็ดี แพศย์ก็ดี ศูทรก็ดี ในโลกนี้พึงตัดช่องย่องเบา ปล้นใหญ่ ทำการ ปล้นเรือนหลังเดียว ซุ่มอยู่ในทางเปลี่ยว หรือคบชู้ภรรยาของผู้อื่น ถ้าราชบุรุษทั้งหลายจับได้แล้วมาแสดงตัวว่า ‘ขอเดชะ ผู้นี้เป็นโจรประพฤติผิดต่อพระองค์ ขอทรงโปรดให้ลงพระอาญาผู้นี้ ตามที่จะทรงปรารถนาเถิด, ดังนี้ มหาบพิตรจะพึงโปรดให้ทำอย่างไรกะโจรนั้น”

“ข้าแต่พระคุณเจ้ากัจจานะ ข้าพเจ้าก็พึงให้ฆ่าเสียบ้าง ให้ผ่าอกเสียบ้าง เนรเทศเสียบ้าง ลงโทษตามสมควรแก่เหตุ ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะว่า สมญานามว่าพราหมณ์ก็ดี แพศย์ก็ดี ศูทรก็ดี ของเขาเมื่อก่อนได้สูญสิ้นไปแล้ว เขาย่อมถึงการนับว่าเป็นโจรนั่นเทียว”

{๔๗๘}“ดูก่อนมหาบพิตร มหาบพิตรจะเข้าพระทัยความข้อนั้นเป็นไฉน ถ้าเมื่อเป็นเช่นนี้ วรรณะ ๔ เหล่านี้ก็เสมอกันหมดใช่หรือไม่ หรือมหาบพิตรจะ ทรงมีความคิดเห็นในเรื่องนี้อย่างไร”

“ข้าแต่ท่านพระกัจจานะ เมื่อเป็นเช่นนี้ วรรณะ ๔ เหล่านี้ก็เสมอกัน หมดแน่นอน ในวรรณะ ๔ เหล่านี้ข้าพเจ้าไม่เห็นจะต่างกันอย่างไร”

{๔๗๙}“ดูก่อนมหาบพิตร คำที่อาตมภาพกล่าวนี้ว่า คำว่า ‘วรรณะพราหมณ์ เท่านั้นเป็นวรรณะประเสริฐที่สุด วรรณะอื่นเลว... พราหมณ์ เป็นทายาท ของพรหม, นั่นเป็นเพียงคำโฆษณาในโลกเท่านั้น, ดังนี้ บัณฑิตพึงทราบ โดยเหตุผล แม้นี้แล

[๓๒๒] ดูก่อนมหาบพิตร มหาบพิตรจะเข้าพระทัยความข้อนั้นเป็นไฉนกษัตริย์ในโลกนี้พึงปลงพระเกศาและพระมัสสุ ทรงนุ่งห่มผ้าย้อมฝาด เสด็จ ออกจากพระราชนิเวศน์ไปทรงผนวชเป็นบรรพชิต ทรงเว้นขาดจากการฆ่าสัตว์ ทรงเว้นขาดจากการสักทรัพย์ ทรงเว้นขาดจากการพูดเท็จ ฉันภัตตา หารมื้อเดียว ประพฤติพรหมจรรย์ มีศีล มีกัลยาณธรรม มหาบพิตรจะทรงทำอย่างไรกะราชบรรพชิตนั้น”“ข้าแต่พระคุณเจ้าภัจจานะ ข้าพเจ้าพึงกราบไหว้บ้าง พึงลุกรับบ้าง พึงเชื้อเชิญด้วยอาสนะบ้าง พึงบำรุงราชบรรพชิตนั้นด้วยจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขารบ้าง พึงจัดการรักษา ป้องกันคุ้มครองอันเป็นธรรมให้ราชบรรพชิตนั้นบ้าง ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะว่า สมญานามว่ากษัตริย์เมื่อก่อนของท่านสูญสิ้นไปแล้ว ท่านย่อมถึงการนับว่าเป็นสมณะนั่นเทียว”

{๔๘๐}“ดูก่อนมหาบพิตร มหาบพิตรจะทรงเข้าพระทัยความข้อนั้นเป็นไฉน พราหมณ์ก็ดี แพศย์ก็ดี ศูทรก็ดีในโลกนี้พึงปลงผมและหนวด นุ่งห่มผ้าย้อม ฝาด ออกจากเรือนไปบวชเป็นบรรพชิต เว้นขาดจากการฆ่าสัตว์ เว้นขาดจากการสักทรัพย์ เว้นขาดจากการพูดเท็จ ฉันภัตตาหารมื้อเดียว ประพฤติพรหมจรรย์ มีศีล มีกัลยาณธรรม มหาบพิตรจะทรงทำอย่างไรกะบรรพชิตนั้น”“ข้าแต่พระคุณเจ้ากัจจานะ ข้าพเจ้าพึงกราบไหว้บ้าง พึงลุกรับบ้าง พึงเชื้อเชิญด้วยอาสนะบ้าง พึงบำรุงบรรพชิตนั้น ๆ ด้วยจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขารบ้าง พึงจัดการรักษา ป้องกันคุ้มครองอันเป็นธรรมให้บรรพชิตนั้น ๆ บ้าง ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะว่า สมญานามว่าพราหมณ์ก็ดี แพศย์ก็ดี ศูทรก็ดี เมื่อก่อนของท่านได้สูญสิ้นไปแล้ว ท่านย่อมถึงการนับว่า เป็นสมณะนั่นเทียว”{๔๘๑}“ดูก่อนมหาบพิตร มหาบพิตรจะเข้าพระทัยความข้อนั้นเป็นไฉน ถ้าเมื่อเป็นเช่นนี้ วรรณะ ๔ เหล่านี้ ก็เสมอกันหมดใช่หรือไม่ หรือมหาบพิตร จะทรงมีความคิดเห็นในเรื่องนี้อย่างไร”

“ข้าแต่พระคุณเจ้ากัจจานะ เมื่อเป็นเช่นนี้ วรรณะ ๔ นี้ก็เสมอกัน หมดแน่นอน ในวรรณะ ๔ เหล่านี้ข้าพเจ้าไม่เห็นจะต่างกันอย่างไร”

{๔๘๒}“ดูก่อนมหาบพิตร คำที่อาตมภาพกล่าวนี้ว่า คำว่า ‘วรรณะพราหมณ์เท่านั้น เป็นวรรณะประเสริฐที่สุด วรรณะอื่นเลว วรรณะพราหมณ์เท่านั้น เป็นวรรณะที่ขาวสะอาด วรรณะอื่นดำ พวกพราหมณ์เท่านั้น บริสุทธิ์ ผู้ที่ไม่ใช่พราหมณ์ไม่บริสุทธิ์ พราหมณ์ทั้งหลาย เป็นบุตรเป็นโอรสของพรหม เกิด จากพระโอษฐ์ของพรหม เกิดแต่พรหม พรหมสร้างขึ้น เป็นทายาทของพรหม’ นั่นเป็นเพียงคำโฆษณาในโลกเท่านั้น’ ดังนี้ บัณฑิตพึงทราบโดยเหตุผลนี้’’

พระเจ้ามธุรราชแสดงพระองค์เป็นอุบาสก

{๔๘๓}[๓๒๓] เมื่อท่านพระมหากัจจานะกล่าวอย่างนี้แล้ว พระเจ้ามธุรราชอวันตีบุตรได้ตรัสว่า “ข้าแต่พระคุณเจ้ากัจจานะ ภาษิตของท่านแจ่มแจ้งนัก ภาษิตของท่านไพเราะนัก เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่ควํ่า เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือตามประทีปในที่มืดด้วยตั้งใจว่า ‘คนมีตาดีจัก เห็นรูปได้’ ดังนี้ ข้าแต่พระคุณเจ้ากัจจานะ ข้าพเจ้านี้ขอถึงพระคุณเจ้ากัจจานะ พร้อมทั้งพระธรรม และพระภิกษุสงฆ์ว่าเป็นสรณะ ขอพระคุณ เจ้ากัจจานะจงจำข้าพเจ้าไว้ว่าเป็นอุบาสกผู้มอบชีวิตถึงสรณะจำเดิมแต่วันนี้ เป็นต้นไป”

{๔๘๔}“ดูก่อนมหาบพิตร ขอมหาบพิตรอย่าทรงถึงอาตมภาพว่าเป็นสรณะเลย จงทรงถึงพระผู้มีพระภาคเจ้าที่อาตมภาพถึงเป็นสรณะนั้นว่าเป็นสรณะเถิด”

“ข้าแต่พระคุณเจ้ากัจจานะ ก็เดี๋ยวนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้า ผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ประทับอยู่ ณ ที่ไหนเล่า”

“ดูก่อนมหาบพิตร เดี๋ยวนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้า ผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น เสด็จปรินิพพานเสียแล้ว”

{๔๘๕}“ข้าแต่พระคุณเจ้ากัจจานะ ถ้าพวกข้าพเจ้าฟังว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้า พระองค์นั้นประทับอยู่ไกลถึง ๑๐โยชน์’ ข้าพเจ้าก็จะไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า ผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้นแม้สิ้นทาง ๑๐ โยชน์ ถ้าพวกข้าพเจ้าฟังว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นประทับอยู่ไกลถึง ๒๐ โยชน์... ๓๐ โยชน์... ๔๐ โยชน์... ๕๐ โยชน์... ๑๐๐ โยชน์’ ข้าพเจ้าก็จะไปเฝ้าพระผู้ มีพระภาคเจ้าผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้นแม้สิ้นทาง ๒๐โยชน์ ... ๓๐ โยชน์... ๔๐ โยชน์... ๕๐ โยชน์... ๑๐๐ โยชน์... แต่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระองค์นั้นเสด็จปรินิพพานเสียแล้ว ข้าพเจ้าจึงขอถึงพระผู้มีพระภาคเจ้า แม้เสด็จปรินิพพานแล้ว พร้อมทั้งพระธรรม และพระภิกษุสงฆ์ว่าเป็นสรณะ

ขอพระคุณเจ้ากัจจานะจงทรงจำข้าพเจ้าว่าเป็นอุบาสกผู้มอบชีวิตถึงสรณะ จำเดิมแต่วันนี้เป็นต้นไป”

จบ มธุรสูตรที่ ๔

๕. โพธิราชกุมารสูตร

ว่าด้วยโพธิราชกุมาร

{๔๘๖}[๓๒๔] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ เภสกฬามิคทายวัน ใกล้พระนครสุงสุมารคิระ ในแคว้นภัคคะ ก็สมัยนั้นแล ปราสาทชื่อโกกนทะของ โพธิราชกุมารสร้างเสร็จใหม่ ๆ ยังไม่มีสมณพราหมณ์หรือมนุษย์คนใดคนหนึ่งเข้าไปอาศัย ครั้งนั้น โพธิราชกุมารเรียกมาณพสัญชิกาบุตรมาว่า “มานี่แน่ะ เพื่อนสัญชิกาบุตร ท่านจงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้ว จงถวายบังคมพระบาททั้งสองของพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยเศียรเกล้า ทูลถาม ถึงความมีพระอาพาธน้อย มีพระโรคเบาบาง ทรงกระปรี้กระเปร่า มีพระกำลัง ทรงพระสำราญตามคำของเราว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ โพธิราช กุมารถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยเศียรเกล้า

ทูลถามถึงความมีพระอาพาธน้อย มีพระโรคเบาบาง ทรงกระปรี้กระเปร่า มีพระกำลัง ทรงพระสำราญ’ และจงทูลอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ โปรดรับภัตตาหารเพื่อเสวยในวันพรุ่งนี้ ของ โพธิราชกุมารด้วยเถิด”{๔๘๗}มาณพสัญชิกาบุตรทูลรับพระดำรัสของโพธิราชกุมารแล้วเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้วได้นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ครั้นนั่ง