๙. สุภสูตร เล่ม ๑๓

๙. สุภสูตร

ว่าด้วยสุภมาณพ

{๗๐๙}[๔๖๒] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี สมัยนั้นแล สุภมาณพผู้เป็น บุตรโตเทยยพราหมณ์พักอยู่ในนิเวศน์ของคฤหบดีผู้หนึ่งในพระนครสาวัตถี ด้วยกรณียกิจบางอย่าง ครั้งนั้น สุภมาณพโตเทยยบุตรได้กล่าวกะคฤหบดีที่ ตนพักอยู่ในนิเวศน์ด้วยนั้นว่า“ท่านคฤหบดี ข้าพเจ้าได้สดับมาดังนี้ว่า ‘พระนครสาวัตถีไม่ว่างจากพระอรหันต์ทั้งหลายเลย’ วันนี้เราจะพึงเข้าไปนั่ง ใกล้สมณะหรือพราหมณ์คนใดดีหนอ”คฤหบดีได้กล่าวว่า “ดูก่อนท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ท่านจงเข้าไปนั่งใกล้พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นเถิด”

{๗๑๐}ลำดับนั้น สุภมาณพโตเทยยบุตรรับคำคฤหบดีนั้นแล้วเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถีงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้น ผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ท่านพระโคดม พราหมณ์ทั้งหลายกล่าวกัน อย่างนี้ว่า ‘คฤหัสถ์เท่านั้นจึงจะยังญายธรรม (ธรรมที่เป็นเครื่องนำสัตว์ออกจากทุกข์) อันเป็นกุศลให้ถึงพร้อมได้ บรรพชิตให้ถึงพร้อมไม่ได้, ในเรื่องนี้ ท่านพระโคดมตรัสว่าอย่างไร”[๔๖๓] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนมาณพ ในเรื่องนี้เราแยกกล่าว มิได้รวมกล่าว คือ เราพรรณนาการปฏิบัติผิดของคฤหัสถ์หรือของบรรพชิตไว้ ดูก่อนมาณพ แท้จริง ไม่ว่าคฤหัสถ์หรือบรรพชิตปฏิบัติผิดแล้ว

ย่อมยังญายธรรมอันเป็นกุศลให้ถึงพร้อมไม่ได้ เพราะเหตุแห่งอธิกรณ์คือการปฏิบัติผิด ดูก่อนมาณพ เราพรรณนาการปฏิบัติชอบของคฤหัสถ์หรือของ บรรพชิตไว้ แท้จริง ไม่ว่าคฤหัสถ์หรือบรรพชิตปฏิบัติชอบแล้วย่อมจะยังญายธรรมอันเป็นกุศลให้ถึงพร้อมได้ เพราะเหตุแห่งอธิกรณ์คือการปฏิบัติชอบ”

ฐานะการงานของฆราวาสและบรรพชิต

{๗๑๑}“ท่านพระโคดม พราหมณ์ทั้งหลายกล่าวกันอย่างนี้ว่า ‘หน้าที่การงานของฆราวาสซึ่งมีความต้องการมาก มีกิจมาก มีเรื่องมาก มีการริเริ่มมาก ย่อมมีผลมาก หน้าที่การงานของบรรพชาซึ่งมีความต้องการน้อย มีกิจน้อย มีเรื่องน้อย มีการริเริ่มน้อยย่อมมีผลน้อย ในเรื่องนี้ท่านพระโคดมตรัสว่าอย่างไร”

“ดูก่อนมาณพ แม้ในเรื่องนี้ เราก็แยกกล่าว มิได้รวมกล่าว คือ หน้าที่การงานซึ่งมีความต้องการมาก มีกิจมาก มีเรื่องมาก มีการริเริ่มมาก เมื่อวิบัติ ย่อมมีผลน้อยก็มี หน้าที่การงานซึ่งมีความต้องการมาก มีกิจมาก มีเรื่องมาก มีการริเริ่มมาก เมื่อถึงพร้อม ย่อมมีผลมากก็มี หน้าที่การงานซึ่งมีความ ต้องการน้อย มีกิจน้อย มีเรื่องน้อย มีการริเริ่มน้อย เมื่อวิบัติ ย่อมมีผลน้อยก็มีหน้าที่การงานซึ่งมีความต้องการน้อย มีกิจน้อย มีเรื่องน้อย มีการริเริ่มน้อย เมื่อถึงพร้อม ย่อมมีผลมากก็มี{๗๑๒}ดูก่อนมาณพ หน้าที่การงานซึ่งมีความต้องการมาก มีกิจมาก มีเรื่องมาก มีการริเริ่มมาก เมื่อวิบัติ ย่อมมีผลน้อยเป็นไฉน คือ หน้าที่การงาน คือกสิกรรมมีความต้องการมาก มีกิจมาก มีเรื่องมาก มีการริเริ่มมาก เมื่อวิบัติ ย่อมมีผลน้อย

อนึ่ง หน้าที่การงานที่มีความต้องการมาก มีกิจมาก มีเรื่องมาก มีการริเริ่มมาก เมื่อถึงพร้อม ย่อมมีผลมากเป็นไฉน คือ หน้าที่การงานคือ กสิกรรม นั่นแลมีความต้องการมาก มีกิจมาก มีเรื่องมาก มีการริเริ่มมาก เมื่อถึงพร้อม ย่อมมีผลมาก

อนึ่ง หน้าที่การงานซี่งมีความต้องการน้อย มีกิจน้อย มีเรื่องน้อย มีการเริ่มน้อย เมื่อวิบัติ ย่อมมีผลน้อยเป็นไฉน คือ หน้าที่การงานคือการ ค้าขายมีความต้องการน้อย มีกิจน้อย มีเรื่องน้อย มีการริเริ่มน้อย เมื่อวิบัติย่อมมีผลน้อยอนึ่ง หน้าที่การงานซี่งมีความต้องการน้อย มีกิจน้อย มีเรื่องน้อย มีการริเริ่มน้อย เมื่อถึงพร้อม ย่อมมีผลมากเป็นไฉน คือ หน้าที่การงานคือ การค้าขายนั่นแลมีความต้องการน้อย มีกิจน้อย มีเรื่องน้อย มีการริเริ่มน้อย เมื่อถึงพร้อม ย่อมมีผลมาก

{๗๑๓}[๔๖๔] ดูก่อนมาณพ หน้าที่การงานคือกสิกรรมซึ่งมีความต้องการมาก มีกิจมาก มีเรื่องมาก มีการริเริ่มมาก เมื่อวิบัติ ย่อมมีผลน้อย ฉันใด หน้าที่ การงานของฆราวาสซึ่งมีความต้องการมาก มีกิจมาก มีเรื่องมาก มีการริเริ่มมาก เมื่อวิบัติ ย่อมมีผลน้อย ฉันนั้นเหมือนกัน

หน้าที่การงานคือกสิกรรมนั่นแลซึ่งมีความต้องการมาก มีกิจมาก มีเรื่องมาก มีการริเริ่มมาก เมื่อถึงพร้อม ย่อมมีผลมาก ฉันใด หน้าที่การ งานของฆราวาสซึ่งมีความต้องการมาก มีกิจมาก มีเรื่องมาก มีการริเริ่มมาก เมื่อถึงพร้อม ย่อมมีผลมาก ฉันนั้นเหมือนกันหน้าที่การงานคือการค้าขายซึ่งมีความต้องการน้อย มีกิจน้อย มีเรื่องน้อย มีการริเริ่มน้อย เมื่อวิบัติ ย่อมมีผลน้อย ฉันใด หน้าที่การงานของ บรรพชาซึ่งมีความต้องการน้อย มีกิจน้อย มีเรื่องน้อย มีการริเริ่มน้อย เมื่อวิบัติ ย่อมมีผลน้อย ฉันนั้นเหมือนกันหน้าที่การงานคือการค้าขายนั่นแลซี่งมีความต้องการน้อย มีกิจน้อย มีเรื่องน้อย มีการริเริ่มน้อย เมื่อถึงพร้อม ย่อมมีผลมาก ฉันใด หน้าที่การงาน ของบรรพชาซึ่งมีความต้องการน้อย มีกิจน้อย มีเรื่องน้อย มีการริเริ่มน้อย เมื่อถึงพร้อม ย่อมมีผลมาก ฉันนั้นเหมือนกัน”

บัญญัติธรรม ๕ ประการ

{๗๑๔}“ท่านพระโคดม พราหมณ์ทั้งหลายย่อมบัญญัติธรรม ๕ ประการเพื่อทำบุญ เพื่อให้กุศลถึงพร้อม”

“ดูก่อนมาณพ พราหมณ์ทั้งหลายย่อมบัญญัติธรรม ๕ ประการเพื่อทำบุญ เพื่อให้กุศลถึงพร้อมอันใดไว้ ถ้าท่านไม่หนักใจ เราขอโอกาส ขอท่าน จงกล่าวธรรม ๕ ประการอันนั้นในบริษัทนี้ด้วย”

“ท่านพระโคดม ในที่ที่มีพระองค์หรือท่านผู้เป็นดังพระองค์นั่งอยู่ด้วย ข้าพเจ้าไม่มีความหนักใจเลย”

“ถ้าอย่างนั้น เชิญกล่าวเถิด มาณพ”

{๗๑๕}“ท่านพระโคดม พราหมณ์ทั้งหลายย่อมบัญญัติธรรมคือสัจจะไว้เป็นข้อที่ ๑ ย่อมบัญญัติธรรมคือตบะไว้เป็นข้อที่ ๒ ย่อมบัญญัติธรรมคือพรหมจรรย์ไว้เป็นข้อที่ ๓ ย่อมบัญญัติธรรมคือการเรียนมนต์ไว้เป็นข้อที่ ๔ ย่อมบัญญัติธรรมคือการบริจาคไว้เป็นข้อที่ ๕ เพื่อทำบุญ เพื่อให้กุศลถึงพร้อม พราหมณ์ทั้งหลายย่อมบัญญัติธรรม ๕ ประการเหล่านี้ไว้เพื่อทำบุญ เพื่อให้กุศลถึงพร้อม ในเรื่องนี้ท่านพระโคดมตรัสว่าอย่างไร”{๗๑๖}[๔๖๕] “ดูก่อนมาณพ มีบ้างไหม ในหมู่พราหมณ์ทั้งหลาย พราหมณ์สักคนหนึ่งจะเป็นใครก็ได้ที่กล่าวอย่างนี้ว่า ‘เราทำให้แจ้งชัดด้วยปัญญาอันยิ่งด้วยตนเองแล้วจึงประกาศผลแห่งธรรม ๕ ประการนี้, ดังนี้”

“ไม่มีเลย ท่านพระโคดม”

“ดูก่อนมาณพ มีบ้างไหม ในหมู่พราหมณ์ทั้งหลาย อาจารย์สักท่านหนึ่งก็ดี อาจารย์เก่าของอาจารย์สักท่านหนึ่งก็ดี ตลอดขึ้นไปจน ๗ ชั่วอาจารย์ ที่กล่าวอย่างนี้ว่า‘เราทำให้แจ้งชัดด้วยปัญญาอันยิ่งด้วยตนเองแล้วจึงประกาศผลแห่งธรรม ๕ ประการนี้’ ดังนี้”

“ไม่มีเลย ท่านพระโคดม”

“ดูก่อนมาณพ ก็ฤๅษีทั้งหลายผู้เป็นบุรพาจารย์ของพวกพราหมณ์ คือ ฤๅษีอัฏฐกะ ฤๅษีวามกะ ฤๅษีวามเทพ ฤๅษีเวสสามิตตะ ฤๅษียมตัคคิ ฤๅษีอังคีรสะ ฤๅษีภารทวาชะ ฤๅษีวาเสฏฐะ ฤๅษีกัสสปะ ฤๅษีภคุ ซึ่งเป็นผู้ผูกมนต์สอนมนต์ไว้ มีบทมนต์เก่าที่ขับไว้ บอกไว้ รวบรวมไว้แล้ว ที่พราหมณ์ ทั้งหลายในปัจจุบันนี้ได้พากันขับตาม กล่าวตาม กล่าวได้ถูกต้องบอกได้ถูกต้อง ตามที่ท่านเหล่านั้นได้กล่าวไว้บอกไว้ แม้ท่านเหล่านั้นก็กล่าวไว้อย่างนี้ว่า ‘เราทำให้แจ้งชัดด้วยปัญญาอันยิ่งด้วยตนเองแล้วจึงประกาศผลแห่งธรรม๕ประการ นี้, ดังนี้หรือ”

“หามิได้เลย ท่านพระโคดม”

{๗๑๗}“ดูก่อนมาณพ ได้ทราบกันดังนี้ว่า ในหมู่พราหมณ์ทั้งหลาย ไม่มีพราหมณ์สักคนหนึ่งจะเป็นใครก็ตามที่กล่าวอย่างนี้ว่า ‘เราทำให้แจ้งชัดด้วย ปัญญาอันยิ่งด้วยตนเองแล้วจึงประกาศผลแห่งธรรม ๕ ประการนี้, ในหมู่พราหมณ์ทั้งหลาย ก็ไม่มีแม้อาจารย์สักท่านหนึ่ง แม้อาจารย์เก่าของอาจารย์ สักท่านหนึ่ง ตลอดขึ้นไปจนเจ็ดชั่วอาจารย์ ที่กล่าวอย่างนี้ว่า ‘เราทำให้แจ้งชัดด้วยปัญญาอันยิ่งด้วยตนเองแล้วประกาศผลแห่งธรรม ๕ ประการนี้, ทั้ง ฤๅษีทั้งหลายผู้เป็นบุรพาจารย์ของพวกพราหมณ์ คือ ฤๅษีอัฏฐกะ ฤๅษีวามกะ ฤๅษีวามเทพ ฤๅษีเวสสามิตตะ ฤๅษียมตัคคิ ฤๅษีอังคีรสะ ฤๅษีภารทวาชะ ฤๅษีวาเสฏฐะ ฤๅษีกัสสปะ

ฤๅษีภคุ ซึ่งเป็นผู้ผูกมนต์สอนมนต์ไว้ มีบทมนต์เก่าที่ขับไว้ บอกไว้ รวบรวมไว้แล้ว ที่พราหมณ์ทั้งหลายในปัจจุบันนี้ได้ พากันขับตาม กล่าวตาม กล่าวได้ถูกต้อง บอกได้ถูกต้องตามที่ท่านเหล่านั้น ได้กล่าวไว้บอกไว้ แม้ท่านเหล่านั้นก็มิได้กล่าวไว้อย่างนี้ว่า ‘เราทำให้แจ้งชัด ด้วยปัญญาอันยิ่งด้วยตนเองแล้วประกาศผลแห่งธรรม ๕ ประการนี้, ดังนี้ดูก่อนมาณพ เปรียบเหมือนแถวคนตาบอดซึ่งเกาะกันต่อ ๆ ไป แม้คนแรกก็ไม่เห็น แม้คนกลางก็ไม่เห็น แม้คนหลังก็ไม่เห็น ฉันใด คำกล่าว

ของพราหมณ์ทั้งหลายเห็นจะเปรียบได้กับแถวคนตาบอด ฉันนั้น คือ แม้คนชั้นแรกก็ไม่เห็น แม้คนชั้นกลางก็ไม่เห็น แม้คนชั้นหลังก็ไม่เห็น”

{๗๑๘}[๔๖๖] เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว สุภมาณพโตเทยยบุตรผู้ถูกพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเปรียบด้วยแถวคนตาบอดก็โกรธ ไม่พอใจ เมื่อจะด่า ติเตียน ว่ากล่าวพระผู้มีพระภาคเจ้า คิดว่า “เราจักทำให้พระสมณโคดมถึงกับไม่รู้” ดังนี้ จึงได้กราบทูลว่า “ท่านพระโคดม พราหมณ์ โปกขรสาติโอปมัญญโคตรผู้เป็นใหญ่ในสุภควันได้กล่าวไว้อย่างนี้ว่า ‘ก็เหมือนกันนั้นแหละ สมณพราหมณ์เหล่าใดปฏิญญาญาณทัสสนะอันวิเศษที่สามารถ ทำความเป็นพระอริยะให้ได้ อันยิ่งกว่าธรรมของมนุษย์ คำกล่าวของสมณ พราหมณ์เหล่านั้นก็ย่อมถึงกับเป็นคำน่าหัวเราะ เป็นคำที่ตํ่าช้า เป็นคำเปล่า เป็นคำเหลวไหลทีเดียว เพราะผู้ที่เป็นมนุษย์จะมารู้มาเห็นหรือมาทำให้แจ้ง ชัดซึ่งญาณทัสสนะอันวิเศษที่สามารถทำความเป็นพระอริยะให้ได้ อันยิ่งกว่าธรรมของมนุษย์ได้อย่างไรกัน ข้อนี้มิใช่ฐานะที่จะมีได้”“ดูก่อนมาณพ ก็พราหมณ์โปกขรสาติโอปมัญญโคตรผู้เป็นใหญ่ในสุภควันกำหนดรู้ใจของสมณพราหมณ์ทั้งสิ้นด้วยใจของตนได้หรือ”

“ท่านพระโคดม พราหมณ์โปกขรสาติโอปมัญญโคตรผู้เป็นใหญ่ในสุภควันย่อมกำหนดรู้ใจของนางปุณณิกาทาสีของตนด้วยใจของตนเองเท่านั้น ก็ที่ไหนจักกำหนดรู้ใจของสมณพราหมณ์ทั้งสิ้นด้วยใจของตนได้เล่า”

{๗๑๙}“ดูก่อนมาณพ เปรียบเหมือนคนที่ตาบอดแต่กำเนิด เขาไม่เห็นรูปดำ รูปขาว ไม่เห็นรูปเขียว รูปเหลือง รูปแดง รูปสีชมพู ไม่เห็นรูปที่เสมอ และไม่เสมอ ไม่เห็นหมู่ดาว ดวงจันทร์ และดวงอาทิตย์ เขาพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ไม่มีรูปดำรูปขาว ไม่มีคนเห็นรูปดำรูปขาว ไม่มีรูปเขียว ไม่มีคนเห็นรูปเขียว ไม่มีรูปเหลือง ไม่มีคนเห็นรูปเหลือง ไม่มีรูปแดง ไม่มีคนเห็นรูปแดง ไม่มีรูปสีชมพู ไม่มีคนเห็นรูปสีชมพู ไม่มีรูปที่เสมอและไม่เสมอ ไม่มีคนเห็นรูปที่

เสมอและไม่เสมอ ไม่มีหมู่ดาว ไม่มีคนเห็นหมู่ดาว ไม่มีดวงจันทร์และดวงอาทิตย์ ไม่มีคนเห็นดวงจันทร์และดวงอาทิตย์ เราไม่รู้ไม่เห็นสิ่งนั้น เพราะฉะนั้น สิ่งนั้นย่อมไม่มี’ เมื่อเขากล่าวดังนี้ ชื่อว่ากล่าวถูกต้องแล้วหรือ มาณพ”

“ไม่ใช่เช่นนั้น ท่านพระโคดม รูปดำรูปขาวมี คนที่เห็นรูปดำรูปขาวก็มี รูปเขียวมี คนที่เห็นรูปเขียวก็มี รูปเหลืองมี คนที่เห็นรูปเหลืองก็มี รูปแดงมี คนที่เห็นรูปแดงก็มี รูปสีชมพูมี คนที่เห็นรูปสีชมพูก็มี รูปที่เสมอและไม่เสมอมี คนที่เห็นรูปที่เสมอและไม่เสมอก็มี หมู่ดาวมี คนที่เห็นหมู่ดาวก็มี ดวง จันทร์และดวงอาทิตย์มี คนที่เห็นดวงจันทร์และดวงอาทิตย์ก็มี คนที่กล่าวอย่างนี้ว่า ‘เราไม่รู้ไม่เห็นสิ่งนั้น เพราะฉะนั้น สิ่งนั้นย่อมไม่มี’ ดังนี้ ชื่อว่า กล่าวไม่ถูกต้อง ท่านพระโคดม”“ดูก่อนมาณพ พราหมณ์โปกขรสาติโอปมัญญโคตรผู้เป็นใหญ่ในสุภควันก็ฉันนั้นเหมือนกันแล เป็นคนบอด ไม่มีจักษุ ข้อที่ว่า ‘เขาจักรู้ จักเห็น หรือจักทำให้แจ้งชัดซึ่งญาณทัสสนะอันวิเศษที่สามารถทำความเป็นพระอริยะให้ได้ อันยิ่งกว่าธรรมของมนุษย์ได้ นี้มิใช่ฐานะที่จะมีได้

{๗๒๐}[๔๖๗] ดูก่อนมาณพ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน พราหมณ์มหาศาลชาวโกศล คือ จังกีพราหมณ์ ตารุกขพราหมณ์ โปกขรสาติพราหมณ์ ชาณุโสณีพราหมณ์ หรือโตเทยยพราหมณ์บิดาของท่าน วาจาที่ดีของพราหมณ์มหาศาลเหล่านั้นเป็นไฉน คือ กล่าวตามสมมติหรือไม่ตามสมมติ”

“กล่าวตามสมมติ ท่านพระโคดม”

“วาจาที่ดีของพราหมณ์มหาศาลเหล่านั้นเป็นไฉน คือ รู้แล้วจึงกล่าว หรือว่าไม่รู้แล้วจึงกล่าว”

“รู้แล้วจึงกล่าว ท่านพระโคดม”

“วาจาที่ดีของพราหมณ์มหาศาลเหล่านั้นเป็นไฉน คือ พิจารณาแล้ว จึงกล่าวหรือไม่พิจารณาแล้วกล่าว”

“พิจารณาแล้วจึงกล่าว ท่านพระโคดม”

“วาจาที่ดีของพราหมณ์เหล่านั้นเป็นไฉน คือประกอบด้วยประโยชน์ หรือไม่ประกอบด้วยประโยชน์”

“ประกอบด้วยประโยชน์ ท่านพระโคดม”

{๗๒๑}“ดูก่อนมาณพ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ถ้าเมื่อเป็นเช่นนี้ พราหมณ์โปกขรสาติโอปมัญญโคตรผู้เป็นใหญ่ในสุภควันกล่าววาจาตามสมมติ หรือไม่ตามสมมติ”“ตามสมมติ ท่านพระโคดม”

“เป็นวาจาที่รู้แล้วกล่าวหรือเป็นวาจาที่ไม่รู้แล้วกล่าว”

“เป็นวาจาที่ไม่รู้แล้วกล่าว ท่านพระโคดม”

“เป็นวาจาที่พิจารณาแล้วกล่าวหรือเป็นวาจาที่ไม่ได้พิจารณาแล้วกล่าว”

“เป็นวาจาที่ไม่ได้พิจารณาแล้วกล่าว ท่านพระโคดม”

“กล่าววาจาที่ประกอบด้วยประโยชน์หรือไม่ประกอบด้วยประโยชน์”

“ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ท่านพระโคดม”

{๗๒๒}“ดูก่อนมาณพ นิวรณ์มี ๕ ประการนี้ นิวรณ์ ๕ ประการคืออะไรบ้าง คือ กามฉันทนิวรณ์ ๑ พยาปาทนิวรณ์ ๑ ถีนมิทธนิวรณ์ ๑ อุทธัจจกุกกุจจนิวรณ์ ๑ วิจิกิจฉานิวรณ์ ๑ นิวรณ์มี ๕ ประการนี้แล ดูก่อนมาณพ พราหมณ์โปกขร สาติโอปมัญญโคตรผู้เป็นใหญ่ในสุภควันถูกนิวรณ์ ๕ ประการ นี้ร้อยไว้แล้ว รัดไว้แล้ว ปกคลุมไว้แล้ว หุ้มห่อไว้แล้ว ย่อมเป็นไปไม่ได้ที่เขาจักรู้ จักเห็น

หรือจักทำให้แจ้งชัดซึ่งญาณทัสสนะอันวิเศษที่สามารถทำความเป็นพระอริยะให้ได้ อันยิ่งกว่าธรรมของมนุษย์ได้

{๗๒๓}[๔๖๘] ดูก่อนมาณพ กามคุณมี ๕ ประการนี้ กามคุณ ๕ ประการคืออะไรบ้าง คือ

(๑) รูปที่พึงรู้แจ้งด้วยจักษุ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รัก ชักให้ใคร่ พาใจให้กำหนัด

(๒) เสียงที่พึงรู้แจ้งด้วยโสตะ ...

(๓) กลิ่นที่พึงรู้แจ้งด้วยฆานะ ...

(๔) รสที่พึงรู้แจ้งด้วยชิวหา ...

(๕) โผฏฐัพพะที่พึงรู้แจ้งด้วยกาย อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รัก ชักให้ใคร่ พาใจให้กำหนัด

กามคุณมี ๕ ประการนี้แล ดูก่อนมาณพ พราหมณ์โปกขรสาติโอปมัญญโคตรผู้เป็นใหญ่ในสุภควัน กำหนัดแล้ว หมกมุ่นแล้วด้วยกามคุณ ๕ ประการนี้ ถูกกามคุณ ๕ ประการนี้ครอบงำแล้ว มองไม่เห็นโทษ ไม่มีปัญญาสำหรับถอนตนออก บริโภคอยู่ ย่อมจะเป็นไปไม่ได้ที่เขาจักรู้ จักเห็น หรือจักทำให้แจ้งชัดซึ่งญาณทัสสนะอันวิเศษที่สามารถทำความเป็นพระอริยะให้ได้ อันยิ่งกว่าธรรมของมนุษย์ได้{๗๒๔}ดูก่อนมาณพ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ระหว่างบุคคลที่อาคัยหญ้าและไม้เป็นเชื้อติดไฟ กับบุคคลที่ไม่อาศัยหญ้าและไม้เป็นเชื้อติดไฟ ไฟอย่างไหนเล่าจึงจะมีเปลว มีสี และมีแสงสว่าง”

“ท่านพระโคดม ถ้าการติดไฟที่ไม่มีหญ้าและไม้เป็นเชื้อ เป็นฐานะที่จะมีได้ ไฟนั้นก็จะมีเปลว มีสี และมีแสงสว่างเช่นกัน”

“ดูก่อนมาณพ ข้อที่บุคคลจะติดไฟที่ไม่มีหญ้าและไม้เป็นเชื้อขึ้นได้ นี้มิใช่ฐานะ มิใช่โอกาสที่จะมีได้ นอกจากผู้มีฤทธิ์ ดูก่อนมาณพ ไฟติดขึ้นได้ เพราะอาศัยหญ้าและไม้เป็นเชื้อ ฉันใด เรากล่าวว่าปีติซึ่งอาศัยกามคุณ ๕ ติด อยู่ก็มีอุปมาฉันนั้น ไฟที่ไม่มีหญ้าและไม้เป็นเชื้อติดอยู่ได้ ฉันใด เรากล่าว ว่า ปีติที่เว้นจากกาม เว้นจากอกุศลธรรมก็มีอุปมาฉันนั้น

ก็ปีติที่เว้นจากกาม เว้นจากอกุสลธรรมเป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ สงัดแล้วจากกาม สงัดแล้วจากอกุศลธรรม บรรลุปฐมฌานที่มีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกอยู่ ปีตินี้แลเว้นจากกาม เว้นจากอกุศลธรรม

ดูก่อนมาณพ ยังมีอีกข้อหนึ่ง ภิกษุบรรลุทุติยฌานที่มีความผ่องใสในภายใน มีภาวะที่จิตเป็นเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจารเพราะวิตกวิจารสงบไป มีปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิอยู่ แม้ปีตินี้ก็เว้นจากกาม เว้นจากอกุศลธรรม

{๗๒๕}[๔๖๙] ดูก่อนมาณพ ในธรรม ๕ ประการที่พราหมณ์ทั้งหลายบัญญัติ ไว้เพื่อทำบุญ เพื่อให้กุศลถึงพร้อม พราหมณ์ทั้งหลายย่อมบัญญัติธรรมข้อไหน เพื่อทำบุญ เพื่อให้กุศลถึงพร้อม ว่ามีผลมากกว่า”

“ท่านพระโคดม ในธรรม ๕ ประการที่พราหมณ์ทั้งหลายบัญญัติไว้เพื่อทำบุญ เพื่อให้กุศลถึงพร้อม พราหมณ์ทั้งหลายย่อมบัญญัติธรรมคือ จาคะไว้เพื่อทำบุญ เพื่อให้กุศลถึงพร้อม ว่ามีผลมากกว่า”

{๗๒๖}“ดูก่อนมาณพ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ในเรื่องนี้ พึงมีมหายัญเกิดขึ้นเฉพาะหน้าแก่พราหมณ์คนหนึ่ง ต่อมา มีพราหมณ์สองคนมา ด้วยหวังว่า ‘จักเสวยมหายัญของพราหมณ์ชื่อนี้ ในพราหมณ์สองคนนั้น คนหนึ่งมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘โอ เราเท่านั้นควรได้อาสนะ น้ำ และอาหารชนิด ที่เลิศในโรงอาหาร พราหมณ์อื่นอย่าได้เลย’ ดังนี้ ดูก่อนมาณพ ข้อนี้เป็นฐานะที่จะพึงมีได้ คือข้อที่พราหมณ์คนอื่น ๆ มาได้อาสนะ น้ำ และอาหาร ชนิดที่เลิศในโรงอาหาร ส่วนพราหมณ์ผู้ที่คิดนั้นกลับไม่ได้ พราหมณ์ผู้นั้น

จึงโกรธไม่พอใจว่า ‘พราหมณ์อื่น ๆ เขาได้อาสนะ น้ำ และอาหารชนิดที่เลิศในโรงอาหาร ส่วนเรากลับไม่ได้’ ดังนี้ ดูก่อนมาณพ ก็พราหมณ์ทั้ง หลายบัญญัติวิบากของกรรมนี้ไว้อย่างไร”

“ท่านพระโคดม ในเรื่องนี้ พราหมณ์ทั้งหลายจะให้ทานด้วยคิดอย่างนี้ว่า ‘พราหมณ์นั้นโกรธ ไม่พอใจเพราะการให้ทานนี้ ดังนี้ หามิได้ โดยที่แท้ ในเรื่องนี้ พราหมณ์ทั้งหลายย่อมให้ทานอันเป็นการอนุเคราะห์กันเท่านั้น”

“ดูก่อนมาณพ เมื่อเป็นเช่นนี้ ข้อที่พราหมณ์ทั้งหลายให้ทานอันเป็นการอนุเคราะห์กันนี้ก็เป็นบุญกิริยาวัตถุข้อที่ ๖ ของพราหมณ์ทั้งหลายละซิ”

“ท่านพระโคดม เมื่อเป็นเช่นนี้ ข้อที่พราหมณ์ทั้งหลายให้ทานอันเป็นการอนุเคราะห์กันนี้ก็เป็นบุญกิริยาวัตถุข้อที่ ๖ ของพราหมณ์ทั้งหลายแน่นอน”

{๗๒๗}“ดูก่อนมาณพ ธรรม ๕ ประการที่พราหมณ์ทั้งหลายบัญญัติไว้เพื่อทำบุญ เพื่อทำให้กุศลถึงพร้อมนี้ ท่านพิจารณาเห็นมีมากในพวกไหน”

“ท่านพระโคดม ธรรม ๕ ประการที่พราหมณ์ทั้งหลายบัญญัติไว้เพื่อทำบุญ เพื่อทำให้กุศลถึงพร้อมนี้ ข้าพเจ้าพิจารณาเห็นมีมากในพวกบรรพชิต มีน้อยในพวกคฤหัสถ์ เพราะคฤหัสถ์มีความต้องการมาก มีกิจมาก มีเรื่องมาก มีการริเริ่มมาก จะเป็นผู้พูดจริงเสมอตลอดไปไม่ได้ ส่วนบรรพชิตมีความต้องการน้อย มีกิจน้อย มีเรื่องน้อย มีการริเริ่มน้อย จึงเป็นผู้พูดจริงเสมอ ตลอดไปได้ เพราะคฤหัสถ์มีความต้องการมาก มีกิจมาก มีเรื่องมาก มีการริเริ่มมาก จะเป็นผู้มีความเพียรเสมอตลอดไปไม่ได้ ... จะประพฤติพรหมจรรย์เสมอตลอดไปไม่ได้... จะมากด้วยการสาธยายเสมอตลอดไปไม่ได้... จะมากด้วยการบริจาคเสมอตลอดไปไม่ได้ ส่วนบรรพชิตมีความต้องการน้อย มีกิจน้อย มีเรื่องน้อย มีการริเริ่มน้อย จึงเป็นผู้มีความเพียรเสมอตลอดไปได้... จึงประพฤติพรหมจรรย์เสมอตลอดไปได้ ... จึงมากด้วยการสาธยายเสมอตลอดไปได้ ... จึงมากด้วยการบริจาคเสมอตลอดไปได้ ท่านพระโคดม ธรรม ๕

ประการที่พราหมณ์ทั้งหลายบัญญัติไว้เพื่อทำบุญ เพื่อทำให้กุศลถึงพร้อมนี้ ข้าพเจ้าพิจารณาเห็นมีมากในพวกบรรพชิต มีน้อยในคฤหัสถ์ ดังนี้”

{๗๒๘}“ดูก่อนมาณพ ธรรม ๕ ประการที่พราหมณ์ทั้งหลายบัญญัติไว้เพื่อทำบุญ เพื่อทำให้กุศลถึงพร้อมนี้ เรากล่าวว่าเป็นบริวารของจิต คือ เพื่อ อบรมจิตไม่ให้มีเวร ไม่ให้มีความเบียดเบียน

ดูก่อนมาณพ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้พูดจริง เธอรู้สึกว่าเราเป็นผู้พูดจริง ย่อมได้รู้อรรถ ได้รู้ธรรม ย่อมได้ความปราโมทย์อันประกอบด้วยธรรม ความปราโมทย์อันประกอบด้วยกุศลนี้ เรากล่าวว่าเป็นบริวารของจิต คือ เพื่ออบรมจิตไม่ให้มีเวร ไม่ให้มีความเบียดเบียน

ดูก่อนมาณพ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้มีความเพียร... เป็นผู้ประพฤติพรหมจรรย์... เป็นผู้มากด้วยการสาธยาย ... เป็นผู้มากด้วยการบริจาค... เธอ รู้สึกว่าเราเป็นผู้มากด้วยการบริจาคย่อมได้รู้อรรถ ได้รู้ธรรม ย่อมได้ความปราโมทย์อันประกอบด้วยธรรม ความปราโมทย์อันประกอบด้วยกุศลนี้ เรา กล่าวว่าเป็นบริวารของจิต คือ เพื่ออบรมจิตไม่ให้มีเวร ไม่ให้มีความเบียดเบียนดูก่อนมาณพ ธรรม ๕ ประการที่พราหมณ์ทั้งหลายบัญญัติไว้เพื่อทำบุญเพื่อทำให้กุศลถึงพร้อมนี้เรากล่าวว่าเป็นบริวารของจิต คือ เพื่ออบรมจิตไม่ให้มีเวร ไม่ให้มีความเบียดเบียน ดังนี้”

[๔๗๐] เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว สุภมาณพโตเทยย บุตรได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ท่านพระโคดม ข้าพเจ้าได้สดับมาว่า พระสมณโคดมทรงรู้จักทางเพื่อความเป็นสหายของพรหม”

{๗๒๙}“ดูก่อนมาณพ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน หมู่บ้านนฬการคาม ก็ใกล้แค่นี้ หมู่บ้านนฬการคามไม่ไกลเลย มิใช่หรือ”

“ใช่ ท่านพระโคดม หมู่บ้านนฬการคามใกล้แค่นี้ หมู่บ้านนฬการคาม ไม่ไกลเลย”

“ดูก่อนมาณพ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน มีบุรุษที่เจริญเติบโต อยู่ในหมู่บ้านนฬการคามนี้อยู่ เขาออกจากหมู่บ้านนฬการคามไปในขณะนั้น มีคนถามถึงหนทางไปหมู่บ้านนฬการคาม เขาถูกถามแล้วจะตอบชักช้าหรืออึกอักไหม”

“ไม่เลย ท่านพระโคดม ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะบุรุษนั้นเจริญเติบโตอยู่ในหมู่บ้านนฬการคามนั่นเอง จึงรู้จักหนทางของหมู่บ้านนฬการคาม ทุกแห่งเป็นอย่างดี”

“ดูก่อนมาณพ บุรุษที่เจริญเติบโตอยู่ในหมู่บ้านนฬการคามนั้นถูกถาม ถึงหนทางไปหมู่บ้านนฬการคามยังไม่ตอบชักช้าหรืออึกอัก ตถาคตถูกถามถึง พรหมโลกหรือปฏิปทาที่เป็นเหตุทำให้ถึงพรหมโลกก็ไม่ตอบชักช้าหรืออึกอักเช่นเดียวกัน ดูก่อนมาณพ เรารู้จักทั้งพรหมโลกทั้งปฏิปทาที่เป็นเหตุให้ถึง พรหมโลก ทั้งยังรู้ถึงวิธีที่บุคคลปฏิบัติแล้วจะเข้าถึงพรหมโลกได้ด้วย”“ท่านพระโคดม ข้าพเจ้าได้สดับมาว่าพระสมณโคดมทรงแสดงทางเพื่อความเป็นสหายของพรหม ข้าพเจ้าขอโอกาส ขอท่านพระโคดมโปรดทรง แสดงทางเพื่อความเป็นสหายของพรหมแก่ข้าพเจ้าด้วยเถิด”

“ดูก่อนมาณพ ถ้าเช่นนั้น ท่านจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าวให้ฟัง” สุภมาณพโตเทยยบุตรทูลรับพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว

ทางไปพรหมโลก

{๗๓๐}พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสว่า

[๔๗๑] ดูก่อนมาณพ ก็ทางเพื่อความเป็นสหายของพรหมเป็นไฉน ดูก่อนมาณพ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ มีใจประกอบด้วยเมตตาแผ่ไปตลอดทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ทิศที่ ๓ ทิศที่ ๔ ก็เหมือนกัน ปฏิบัติโดยนัยนี้ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง แผ่ไปตลอดโลกทั่วสัตว์ทุกหมู่เหล่าในที่ทุกสถานด้วยใจ

อันประกอบด้วยเมตตาอันไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ ไม่มีประมาณ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่ เมื่อเมตตาเจโตวิมุตติอันภิกษุนั้นเจริญแล้วอย่างนี้ กรรม ใดเป็นกามาวจรอันภิกษุทำแล้ว กรรมนั้นจักไม่เหลืออยู่ ไม่คงอยู่ในกรรม อันเป็นรูปาวจรและอรูปาวจรนั้น ดูก่อนมาณพ เปรียบเหมือนคนเป่าสังข์ที่แข็ง แรงพึงเป่าให้คนรู้ได้ตลอดทิศทั้งสี่โดยไม่ยาก ฉันใดก็ฉันนั้น ข้อนี้แลเป็นทาง เพื่อความเป็นสหายของพรหม

ดูก่อนมาณพ อีกข้อหนึ่ง ภิกษุมีใจประกอบด้วยกรุณา...

ดูก่อนมาณพ อีกข้อหนึ่ง ภิกษุมีใจประกอบด้วยมุทิตา...

ดูก่อนมาณพ อีกข้อหนึ่ง ภิกษุมีใจประกอบด้วยอุเบกขาแผ่ไปตลอดทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ทิศที่ ๓ ทิศที่ ๔ ก็เหมือนกัน ปฏิบัติโดยนัยนี้ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง แผ่ไปตลอดโลกทั่วสัตว์ทุกหมู่เหล่าในที่ทุกสถานด้วยใจ อันประกอบด้วยอุเบกขาอันไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ ไม่มีประมาณ ไม่มีเวร ไม่มี ความเบียดเบียนอยู่ เมื่ออุเบกขาเจโตวิมุตติอันภิกษุนั้นเจริญแล้วอย่างนี้ กรรมใดเป็นกามาวจรที่ภิกษุทำแล้ว กรรมนั้นจักไม่เหลืออยู่ ไม่คงอยู่ในกรรมอัน เป็นรูปาวจรและอรูปาวจรนั้น ดูก่อนมาณพ เปรียบเหมือนคนเป่าสังข์ที่แข็งแรงพึงเป่าให้คนรู้ได้ตลอดทิศทั้งสี่โดยไม่ยาก ฉันใดก็ฉันนั้น แม้ข้อนี้ก็เป็น

ทางเพื่อความเป็นสหายของพรหม”{๗๓๑}[๔๗๒] เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว สุภมาณพโตเทยยบุตรได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า“ข้าแต่ท่านพระโคดมผู้เจริญ พระภาษิตของพระองค์แจ่มแจ้งนัก พระภาษิตของพระองค์ไพเราะนัก พระพุทธเจ้าข้า พระองค์ทรงประกาศธรรมโดยอเนกปริยายอย่างนี้ เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่คว่ำ เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือส่องประทีปในที่มืดด้วยตั้งใจว่า ‘คนมีตาดีจักเห็นรูปได้’ ดังนี้ ข้าพระองค์นี้ขอถึงท่านพระโคดมพร้อมทั้งพระธรรม และพระภิกษุสงฆ์ว่าเป็นสรณะ ขอท่านพระโคดมได้

โปรดทรงจำข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสกผู้มอบชีวิตถึงสรณะจำเดิมแต่วันนี้เป็นต้นไป ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ข้าพระองค์ขอทูลลาไป ณ บัดนี้ ข้าพระองค์มีกิจมาก มีกรณียะมาก”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนมาณพ ท่านจงสำคัญกาลอันควร ในบัดนี้เถิด”

ครั้งนั้นแล สุภมาณพโตเทยยบุตรชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วลุกออกจากอาสนะ ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า ทำประทักษิณ แล้วกลับไป

{๗๓๒}สมัยนั้น ชาณุสโสณิพราหมณ์ออกจากพระนครสาวัตถีโดยรถที่เทียมด้วยม้าขาวปลอดแต่ยังวัน ได้เห็นสุภมาณพโตเทยยบุตรกำลังมาแต่ไกล จึง ได้ถามสุภมาณพโตเทยยบุตรว่า “ท่านภารทวาชะมาจากไหนแต่วัน”สุภมาณพโตเทยยบุตรตอบว่า“ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้ามาจากสำนักพระสมณโคดม”

“ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ท่านภารทวาชะเห็นจะเป็นบัณฑิต รู้พระปัญญาอันเฉียบแหลมของพระสมณโคดม”

“ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าเป็นใครและเป็นอะไรเล่า จึงจักรู้เท่าพระปัญญา อันเฉียบแหลมของพระสมณโคดมได้ ผู้ใดพึงรู้เท่าพระปัญญาอันเฉียบแหลม ของพระสมณโคดม ผู้นั้นก็พึงเป็นเช่นพระสมณโคดมแน่นอน”“เพิ่งได้ฟังท่านภารทวาชะสรรเสริญพระสมณโคดมด้วยการสรรเสริญอย่างยิ่ง”

“ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าเป็นใครและเป็นอะไรเล่า จึงจักสรรเสริญพระสมณโคดมได้ ท่านพระสมณโคดมประเสริฐกว่าเทพดาและมนุษย์ทั้งหลาย เทพดาและมนุษย์จึงสรรเสริญแล้วสรรเสริญอีก อนึ่ง ธรรม ๕ ประการที่

พราหมณ์ทั้งหลายบัญญัติไว้เพื่อทำบุญ เพื่อทำให้กุศลถึงพร้อมนี้ พระสมณโคดมตรัสว่าเป็นบริวารแห่งจิต คือ เพื่ออบรมจิตไม่ให้มีเวร ไม่ให้มีความ เบียดเบียน’,

{๗๓๓}เมื่อสุภมาณพโตเทยยบุตรกล่าวอย่างนี้แล้ว ชาณุสโสณีพราหมณ์ลงจากรถอันเทียมด้วยม้าขาวปลอด แล้วห่มผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่า ประนมมือ ไปทางที่พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับแล้วเปล่งอุทานว่า “เป็นลาภของพระเจ้าปเสนทิโกศล พระเจ้าปเสนทิโกศลทรงได้ดีแล้ว ที่ในแว่นแคว้นมี พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าประทับอยู่”

จบ สุภสูตรที่ ๙

๑๐. สคารวสูตร

ว่าด้วยสคารวมาณพ

{๗๓๔}[๔๗๓] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จจาริกไปในแคว้นโกศล พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ สมัยนั้นแล นางพราหมณีชื่อธนัญชานีอาศัยอยู่ที่ ปัจจลกัปปคาม เป็นผู้เลื่อมใสอย่างยิ่งในพระพุทธเจ้า พระธรรม และพระสงฆ์ หากนางเกิดพลั้งพลาดขึ้นมา จะเปล่งอุทานขึ้นสามครั้งว่าขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

{๗๓๕}ก็สมัยนั้นแล มาณพชื่อสคารวะอาศัยอยู่ที่ปัจจลกัปปคาม เป็นผู้จบไตรเพท พร้อมทั้งนิฆัณฑุศาสตร์ เกตุภศาสตร์ พร้อมทั้งอักษรศาสตร์ มี คัมภีร์อิติหาสเป็นที่ ๕ เป็นผู้เข้าใจตัวบท เข้าใจไวยากรณ์ ชำนาญใน