๖. สันทกสูตร เล่ม ๑๓

“ดูก่อนมาคัณฑิยะ ผู้ใดเคยเป็นอัญเดียรถีย์มาก่อน หวังจะบรรพชาอุปสมบทในธรรมวินัยนี้ ผู้นั้นจะต้องอยู่ปริวาส ๔ เดือน พอล่วง ๔ เดือนแล้ว ภิกษุทั้งหลายเต็มใจจึงจะให้บรรพชาอุปสมบทเพื่อความเป็นภิกษุได้ ก็แต่ว่า เรารู้อัธยาศัยของบุคคลมีความต่างกันในข้อนี้”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าพวกคนที่เคยเป็นอัญเดียรถีย์มาก่อน เมื่อหวังจะบรรพาอุปสมบทในธรรมวินัยนี้จะต้องอยู่ปริวาส ๔ เดือน พอล่วง ๔ เดือนแล้ว ภิกษุทั้งหลายเต็มใจจึงจะให้บรรพชาอุปสมบทเพื่อความเป็นภิกษุได้ ข้าพระองค์ก็จักอยู่ปริวาส ๔ ปี ล่วง ๔ ปีแล้ว ภิกษุทั้งหลายเต็มใจก็จงให้ ข้าพระองค์บรรพชาอุปสมบทเพื่อความเป็นภิกษุเถิด”

มาคัณฑิยปริพาชกได้บรรพชาได้อุปสมบทในสำนักของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว ก็ท่านมาคัณฑิยะอุปสมบทแล้วไม่นาน ได้ปลีกตัวออกไปอยู่แต่ผู้เดียว เป็นผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งพระนิพพาน ไม่ช้านานเท่าไรก็ทำให้แจ้งซึ่งที่สุดแห่งพรหมจรรย์อันยอดเยี่ยมที่กุลบุตรทั้งหลายผู้ออกจากเรือนบวช เป็นบรรพชิตโดยชอบต้องการกันด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ ได้ รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจ อื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก, ท่านมาคัณฑิยะได้เป็นพระอรหันต์รูปหนึ่ง ในบรรดาพระอรหันต์ทั้งหลายดังนี้แล

จบ มาคัณฑิยสูตรที่ ๕

๖. สันทกสูตร

ว่าด้วยสันทกปริพาชก

{๒๙๓}[๒๒๓] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ โฆสิตาราม ใกล้พระนครโกสัมพี ก็สมัยนั้นแล สันทกปริพาชกพร้อมด้วยปริพาชกบริษัทหมู่ใหญ่ประมาณ ๕๐๐ คนอาศัยอยู่ที่ถํ้าปิลักขคูหา

ครั้งนั้นเป็นเวลาเย็น ท่านพระอานนท์ออกจากที่พักแล้วเรียกภิกษุทั้งหลายมาว่า “มาเถิด ผู้มีอายุทั้งหลาย พวกเราจะไปยังบึงนํ้าเซาะดูถํ้าดินกัน” ภิกษุเหล่านั้นรับคำท่านพระอานนท์แล้ว ลำดับนั้น ท่านพระอานนท์ พร้อมด้วยภิกษุเป็นอันมากเข้าไปยังบึงนํ้าเซาะ

ขณะนั้น สันทกปริพาชกนั่งอยู่กับปริพาชกบริษัทหมู่ใหญ่ซึ่งกำลังพูดเรื่องดิรัจฉานกถาเป็นอันมากด้วยเสียงดังเซ็งแซ่ คือ พูดเรื่องพระราชา เรื่องโจร เรื่องมหาอำมาตย์ เรื่องกองทัพ เรื่องภัย เรื่องการรบ เรื่องข้าว เรื่องนํ้า เรื่องผ้า เรื่องที่นอน เรื่องดอกไม้ เรื่องของหอม เรื่องญาติ เรื่องยาน เรื่องบ้าน เรื่องนิคม เรื่องนคร เรื่องชนบท เรื่องสตรี เรื่องบุรุษ เรื่องคนกล้าหาญ เรื่องตรอก เรื่องท่าน้ำ เรื่องนางกุมภทาสี เรื่องคนที่ล่วงลับไปแล้ว เรื่องเบ็ดเตล็ด เรื่องโลก เรื่องทะเล เรื่องความเจริญและความเสื่อมอย่างนั้นอย่างนี้ สันทกปริพาชกได้เห็นท่านพระอานนท์เดินมาแต่ไกล จึงห้ามบริษัทของตนให้ สงบเสียงว่า ‘ท่านผู้เจริญทั้งหลายจงเงียบหน่อย ท่านผู้เจริญทั้งหลาย อย่าส่งเสียง ดังกัน สาวกของพระสมณโคดมที่เดินมานี้ชื่อสมณอานนท์ สมณอานนท์ท่าน นี้เป็นหนึ่งในบรรดาสาวกของพระสมณโคดมที่อาศัยอยู่ ณ พระนครโกสัมพี ก็ท่านผู้มีอายุเหล่านั้นชอบเสียงเบา ๆ ถูกแนะนำให้พูดกันเบา ๆ สรรเสริญคุณของสถานที่ที่มีเสียงเบา ถ้ากระไร ท่านอานนท์ทราบว่าบริษัท เงียบเสียงลงแล้วอาจจะเข้ามาก็ได้”ลำดับนั้นปริพาชกเหล่านั้นได้พากันนิ่งแล้ว

พระอานนท์สนทนากับสันทกปริพาชก

[๒๒๔] ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์ได้เข้าไปหาสันทกปริพาชกแล้ว จึงสันทกปริพาชกได้กล่าวกะท่านพระอานนท์ว่า “เชิญมาเถิด ท่านพระอานนท์ ท่านพระอานนท์มาดีแล้ว นานทีเดียวที่ท่านพระอานนท์จึงจะแวะเวียนมาที่นี้ เชิญนั่งเถิดท่านพระอานนท์ นี้อาสนะปูไว้แล้ว” ท่านพระอานนท์จึงนั่งบน อาสนะนั้น แม้สันทกปริพาชกก็ถือเอาอาสนะที่ตํ่ากว่าแห่งหนึ่งนั่ง{๒๙๔}ท่านพระอานนท์ได้กล่าวกะสันทกปริพาชกว่า “ดูก่อนสันทกะ เมื่อกี้นี้ท่านทั้งหลายนั่งชุมนุมสนทนาอะไรกัน และเรื่องอะไรที่ท่านทั้งหลายพูดค้าง ไว้ในระหว่าง”

“ท่านพระอานนท์ เรื่องที่ข้าพเจ้าทั้งหลายชุมนุมสนทนากันเมื่อกี้นี้ของดไว้ เรื่องนั้นท่านพระอานนท์จักได้ฟังในภายหลังโดยไม่ยาก เป็นการชอบ ที่จะให้เรื่องที่เป็นธรรมในลัทธิแห่งอาจารย์ของตนแจ่มแจ้งเฉพาะตัวท่านพระอานนท์เท่านั้น”

“ดูก่อนสันทกะ ถ้าอย่างนั้น ท่านจงฟังจงตั้งใจให้ตี เราจักกล่าวให้ฟัง” สันทกปริพาชกรับคำท่านพระอานนท์แล้ว

ท่านพระอานนท์ได้กล่าวว่า “ดูก่อนสันทกะ ลัทธิสมัยอันไม่ใช่การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ ๔ ประการ และพรหมจรรย์อันเว้นจากความยินดี ๔ ประการอันพระผู้มีพระภาคเจ้านั้นผู้ทรงรู้ ผู้ทรงเห็น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ ด้วยพระองค์เองโดยชอบตรัสไว้แล้ว ซึ่งเป็นที่ที่วิญญูชนไม่พึงอยู่ประพฤติ พรหมจรรย์โดยส่วนเดียว ถึงเมื่ออยู่ ก็ยังญายธรรมอันเป็นกุศลให้สำเร็จไม่ได้”“ท่านพระอานนท์ ก็ลัทธิสมัยอันไม่ใช่การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ ๔ ประการ และพรหมจรรย์อันเว้นจากความยินดี ๔ ประการอันพระผู้มีพระ ภาคเจ้านั้นผู้ทรงรู้ ผู้ทรงเห็น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ด้วยพระองค์เองโดยชอบตรัสไว้แล้ว ซึ่งเป็นที่ที่วิญญูชนไม่พึงอยู่ประพฤติพรหมจรรย์โดยส่วนเดียว

ถึงเมื่ออยู่ ก็ยังฌายธรรมอันเป็นกุศลให้สำเร็จไม่ได้นั้นเป็นไฉน”

อพรหมจริยวาส ๔

{๒๙๕}[๒๒๕] “ดูก่อนสันทกะ ศาสดาบางคนในโลกนี้มีวาทะอย่างนี้มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘ทานที่บุคคลให้ไม่มีผล การบูชาไม่มีผล การเซ่นสรวงไม่มีผล ผลวิบากของกรรมที่บุคคลทำดีหฐือทำชั่วไม่มี โลกนี้ไม่มี โลกหน้าไม่มี มารดาไม่มีคุณ บิดาไม่มีคุณ โอปปาติกสัตว์ใม่มี สมณพราหมณ์ผู้ดำเนินชอบ ปฏิบัติชอบ ผู้ทำโลกนี้และโลกหน้าให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งด้วยตนเองแล้ว สอนผู้อื่นให้รู้ตามด้วยไม่มีในโลก คนเรานี้เกิดมาจากมหาภูตรูป ๔ เมื่อทำกาลกิริยาไปแล้ว ธาตุดินก็ไปตามธาตุดิน ธาตุนํ้าก็ไปตามธาตุนํ้า ธาตุไฟก็ไปตามธาตุไฟ ธาตุลมก็ไปตามธาตุลม อินทรีย์ทั้งหลายก็กลายเป็นอากาศ ธาตุไป คนทั้งหลายทั้งเตียงด้วยก็เป็นห้า

จะหามเขาซึ่งตายแล้วไป ร่างกาย จะปรากฏร่องรอยอยู่แค่ป่าช้า ต่อไปก็เหลือแต่กระดูกซึ่งมีสีเหมือนปีกนกพิราบ การเซ่นสรวงมีเถ้าเป็นที่สุด ทานนี้คนเขลาบัญญัติไว้ คำของคนบางพวกที่พูดว่ามีผล ๆ ล้วนเป็นคำเปล่า คำเท็จ คำเพ้อ เมื่อกายแตกดับไป ทั้งพาลทั้งบัณฑิตย่อมขาดสูญพินาศสิ้น หลังจากตายไปย่อมไม่เกิดอีก’ ดังนี้{๒๙๖}ดูก่อนสันทกะ ในลัทธิของศาสดานั้น วิญญูชนย่อมพิจารณาเห็นได้ ดังนี้ว่า ‘ศาสดาท่านนี้มีวาทะอย่างนี้มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘ทานที่บุคคลให้ไม่มีผล การบูชาไม่มีผล การเซ่นสรวงไม่มีผล ผลวิบากของกรรมที่บุคคลทำตี หรือทำชั่วไม่มี โลกนี้ไม่มี โลกหน้าไม่มี มารดาไม่มีคุณ บิดาไม่มีคุณ โอปปาติกสัตว์ไม่มี สมณพราหมณ์ผู้ดำเนินชอบปฏิบัติชอบ ผู้ทำโลกนี้และ

โลกหน้าให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งด้วยตนเองแล้วสอนผู้อื่นให้รู้ตามด้วยไม่มีในโลก คนเรานี้เกิดมาจากมหาภูตรูป ๔ เมื่อทำกาลกิริยาแล้ว ธาตุดินก็ไปตามธาตุดิน ธาตุนํ้าก็ไปตามธาตุนํ้า ธาตุไฟก็ไปตามธาตุไฟ ธาตุลมก็ไปตามธาตุลม อินทรีย์ทั้งหลายก็กลายเป็นอากาศธาตุไป คนทั้งหลายทั้งเตียงด้วยก็เป็นห้า จะหามเขาซึ่งตายแล้วไป ร่างกายจะปรากฏร่องรอยอยู่แค่ป่าช้า ต่อไปก็เหลือแต่กระดูกซึ่งมีสีเหมือนปีกนกพิราบ การเซ่นสรวงมีเถ้าเป็นที่สุด ทานนี้คนเขลาบัญญัติไว้ คำของคนบางพวกที่พูดว่ามีผล ๆ ล้วนเป็นคำเปล่า คำเท็จ คำเพ้อ เมื่อกายแตกดับไป ทั้งพาลทั้งบัณฑิตย่อมขาดสูญพินาศสิ้น หลังจากตายไปย่อมไม่เกิดอีก’

ดังนี้ ถ้าคำของศาสดาผู้นี้เป็นคำจริง กรรมในลัทธินี้เราไม่ได้ ทำเลยก็เป็นอันทำแล้ว พรหมจรรย์ในลัทธินี้เราไม่ได้อยู่เลยก็เป็นอันอยู่แล้ว เราทั้งสองก็ชื่อว่าเป็นผู้เสมอทัดเทียมกันถึงความเป็นผู้เสมอทัดเทียมกันในลัทธินี้ คือ เราผู้ไม่ได้กล่าวว่า ‘เมื่อกายแตกดับไป แม้เราทั้งสองก็จักสูญสิ้น หลังจากตายไปจักไม่เกิดอีก’ ดังนี้ มียิ่งกว่ากันก็คือความที่ท่านศาสดานี้เป็นผู้ ประพฤติเปลือยกาย เป็นคนศีรษะโล้น ทำความเพียรในการเดินกระหย่ง ถอนผมและหนวด กับเราผู้อยู่ครองเรือนนอนเบียดกับบุตรภรรยา ประพรม แก่นจันทน์เมืองกาสี ทัดทรงดอกไม้ของหอมและเครื่องลูบไล้ ยินดีทองและเงินอยู่

จักเป็นผู้มีคติเสมอทัดเทียมกันกับท่านศาสดานี้ในภพหน้าได้ เรานั้นรู้ อะไร เห็นอะไรอยู่ จึงจักประพฤติพรหมจรรย์ในศาสดานี้’ วิญญููชนนั้น ครั้นรู้ดังนี้ว่า ‘ลัทธินี้ไม่ใช่การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์’ ย่อมเบื่อหน่ายหลีกไป จากพรหมจรรย์นั้นดูก่อนสันทกะ นี้เป็นลัทธิสมัยอันไม่ใช่การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ เป็นประการที่ ๑ อันพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นผู้ทรงรู้ ผู้ทรงเห็น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ด้วยพระองค์เองโดยชอบตรัสไว้แล้ว ซึ่งเป็นที่ที่วิญญูชนไม่พึงอยู่ประพฤติพรหมจรรย์โดยส่วนเดียว ถึงเมื่ออยู่ ก็ยังญายธรรมอันเป็นกุศล ให้สำเร็จไม่ได้ (๑)

{๒๙๗}[๒๒๖] อีกประการหนึ่ง สันทกะ ศาสดาบางคนในโลกนี้มีวาทะอย่างนี้ มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘เมื่อบุคคลทำเอง ใช้ให้ผู้อื่นทำ ตัดเอง ใช้ให้ผู้อื่นตัด เบียดเบียนเอง ใช้ผู้อื่นให้เบียดเบียน ทำเขาให้เศร้าโศกเอง ใช้ผู้อื่นทำเขา ให้เศร้าโศก ทำเขาให้ลำบากเอง ใช้ผู้อื่นทำเขาให้ลำบาก ดิ้นรนเอง ทำเขา ให้ดิ้นรน ฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์ ตัดช่องย่องเบา ปล้นไม่ให้เหลือ ทำโจรกรรม ในเรือนหลังเดียว ซุ่มอยู่ที่ทางเปลี่ยว เป็นชู้ภรรยาเขา พูดเท็จ ผู้ทำไม่ชื่อว่าทำบาป แม้หากผู้ใดจะใช้จักรซื่งมีคมรอบตัวคมเหมือนมีดโกนสังหารเหล่าสัตว์ในปฐพีนี้ทำให้เป็นลานเนื้อ ให้เป็นกองเนื้ออันเดียวกัน บาปที่มีการทำ

เช่นนั้นเป็นเหตุก็ย่อมไม่มีแก่เขา ไม่มีบาปมาถึงเขา แม้หากบุคคลจะไปยังฝั่งขวาแห่งแม่น้ำคงคาฆ่าเอง ใช้ให้ผู้อื่นฆ่า ตัดเอง ใช้ให้ผู้อื่นตัด เบียดเบียน เอง ใช้ให้ผู้อื่นเบียดเบียน บาปที่มีการทำเช่นนั้นเป็นเหตุก็ย่อมไม่มีแก่เขา ไม่มีบาปมาถึงเขา แม้หากบุคคลจะไปยังฝั่งซ้ายแห่งแม่นํ้าคงคาให้เอง ใช้ให้ผู้อื่น ให้ บูชาเอง ใช้ให้ผู้อื่นบูชา บุญที่มีการทำเช่นนั้นเป็นเหตุก็ย่อมไม่มีแก่เขา ไม่มีบุญมาถึงเขา ด้วยการให้ทาน การฝึกอินทรีย์ การสำรวมด้วยศีล การกล่าวคำสัตย์ บุญที่มีการทำเช่นนั้นเป็นเหตุย่อมไม่มีแก่เขา ไม่มีบุญมาถึงเขา’ ดังนี้{๒๙๘}ดูก่อนสันทกะ ในลัทธิของศาสดานั้น

วิญญูชนย่อมพิจารณาเห็นได้ ดังนี้ว่า ‘ศาสดาท่านนี้มีวาทะอย่างนี้มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘เมื่อบุคคลทำเอง ใช้ให้ผู้อื่นทำ ตัดเอง ใช้ให้ผู้อื่นตัด เบียดเบียนเอง ใช้ผู้อื่นให้เบียดเบียน ทำเขาให้เศร้าโศกเอง ใช้ผู้อื่นทำเขาให้เศร้าโศก ทำเขาให้ลำบากเอง ใช้ผู้ อื่นทำเขาให้ลำบาก ดิ้นรนเอง ทำเขาให้ดิ้นรน ฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์ ตัดซ่อง ย่องเบา ปล้นไม่ให้เหลือ ทำโจรกรรมในเรือนหลังเดียว ซุ่มอยู่ที่ทางเปลี่ยว เป็นชู้ภรรยาเขา พูดเท็จ ผู้ทำไม่ชื่อว่าทำบาป แม้หากผู้ใดจะใช้จักรซื่งมีคม รอบตัวคมเหมือนมีดโกนสังหารเหล่าสัตว์ในปฐพีนี้ทำให้เป็นลานเนื้อ ให้เป็น กองเนื้ออันเดียวกัน บาปที่มีการทำเช่นนั้นเป็นเหตุก็ย่อมไม่มีแก่เขา ไม่มี

บาปมาถึงเขา แม้หากบุคคลจะไปยังฝั่งขวาแห่งแม่น้ำคงคาฆ่าเอง ใช้ให้ผู้อื่น ฆ่า ตัดเอง ใช้ให้ผู้อื่นตัด เบียดเบียนเอง ใช้ให้ผู้อื่นเบียดเบียน บาปที่มีการ ทำเช่นนั้นเป็นเหตุก็ย่อมไม่มีแก่เขา ไม่มีบาปมาถึงเขา แม้หากบุคคลจะไปยังฝั่งซ้ายแห่งแม่น้ำคงคาให้เอง ใช้ให้ผู้อื่นให้ บูชาเอง ใช้ให้ผู้อื่นบูชา บุญที่มี การทำเช่นนั้นเป็นเหตุก็ย่อมไม่มีแก่เขา ไม่มีบุญมาถึงเขา ด้วยการให้ทาน การฝึกอินทรีย์ การสำรวมด้วยศีล การกล่าวคำสัตย์ บุญที่มีการทำเช่นนั้น เป็นเหตุย่อมไม่มีแก่เขา ไม่มีบุญมาถึงเขา’ ดังนี้ ถ้าคำของศาสดาท่านนี้ เป็นคำจริง กรรมในลัทธินี้ที่เราไม่ได้ทำเลยก็เป็นอันทำแล้ว

พรหมจรรย์ ในลัทธินี้ที่เราไม่ได้อยู่เลยก็เป็นอันอยู่แล้ว เราทั้งสองก็ชื่อว่าเป็นผู้เสมอ ทัดเทียมกัน ถึงความเป็นผู้เสมอทัดเทียมกันในลัทธินี้ คือ เราผู้ไม่ได้กล่าวว่า ‘บาปที่เราทั้งสองมิได้ทำชื่อว่าทำแล้ว’ มีที่ยิ่งกว่ากันก็คือความที่ท่านศาสดานี้ เป็นผู้ประพฤติเปลือยกาย เป็นคนศีรษะโล้น ทำความเพียรในการเดินกระหย่ง ถอนผมและหนวด กับเราผู้อยู่ครองเรือนนอนเบียดกับบุตรภรรยา ประพรม แก่นจันทน์เมืองกาสี ทัดทรงดอกไม้ของหอม และเครื่องลูบไล้ ยินดีทอง และเงินอยู่ จักเป็นผู้มีคติเสมอทัดเทียมกันกับศาสดาท่านนี้ในภพหน้าได้ เรานั้นรู้อะไร เห็นอะไรอยู่ จึงจักประพฤติพรหมจรรย์ในศาสดาท่านนี้’ วิญญูชน นั้นครั้นรู้ดังนี้ว่า ‘ลัทธินี้ไม่ใช่การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์’ย่อมเบื่อหน่าย หลีกไปจากพรหมจรรย์นั้นดูก่อนสันทกะ นี้เป็นลัทธิสมัยอันไม่ใช่การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์เป็นประการที่ ๒ อันพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นผู้ทรงรู้ ผู้ทรงเห็น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ด้วยพระองค์เองโดยชอบตรัสไว้แล้ว ซึ่งเป็นที่ที่วิญญูชนไม่พึง อยู่ประพฤติพรหมจรรย์โดยส่วนเดียว ถึงเมื่ออยู่ ก็ยังญายธรรมอันเป็นกุศล ให้สำเร็จไม่ได้ (๒)

{๒๙๙}[๒๒๗] อีกประการหนึ่ง สันทกะ ศาสดาบางคนในโลกนี้มีวาทะอย่างนี้มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘ความเศร้าหมองแห่งสัตว์ทั้งหลายไม่มีสาเหตุ ไม่มี

ปัจจัย สัตว์ทั้งหลายหาสาเหตุมิได้ หาปัจจัยมิได้ ย่อมเศร้าหมองเอง ความบริสุทธิ์แห่งสัตว์ทั้งหลายไม่มีสาเหตุ ไม่มีปัจจัย สัตว์ทั้งหลายหาสาเหตุมิได้ หาปัจจัยมิได้ ย่อมบริสุทธิ์เอง ไม่มีกำลัง ไม่มีความเพียร ไม่มีเรี่ยวแรง เยี่ยงบุรุษ ไม่มีความบากบั่นเยี่ยงบุรุษ สัตว์ทั้งปวง ปาณะทั้งปวง ภูตทั้งปวง ชีวะทั้งปวงล้วนไม่มีอำนาจ ไม่มีกำลังไม่มีความเพียร แปรไปตามเคราะห์ดีเคราะห์ร้าย ตามความประจวบเหมาะ และตามสภาวการณ์ ย่อม เสวยสุขเสวยทุกข์ในอภิชาติ ๖ เท่านั้น,

{๓๐๐}ดูก่อนสันทกะ ในลัทธิของศาสดานั้น วิญญูชนย่อมพิจารณาเห็นได้ ดังนี้ว่า ศาสดาท่านนี้มีวาทะอย่างนี้มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘ความเศร้าหมอง แห่งสัตว์ทั้งหลายไม่มีสาเหตุ ไม่มีปัจจัย สัตว์ทั้งหลายหาสาเหตุมิได้ หาปัจจัยมิได้ ย่อมเศร้าหมองเอง ความบริสุทธิ์แห่งสัตว์ทั้งหลายไม่มีสาเหตุ ไม่มีปัจจัย สัตว์ทั้งหลายหาสาเหตุมิได้ หาปัจจัยมิได้ ย่อมบริสุทธิ์เอง ไม่มีกำลัง ไม่มีความเพียร ไม่มีเรี่ยวแรงเยี่ยงบุรุษ ไม่มีความบากบั่นเยี่ยงบุรุษ สัตว์ทั้งปวง ปาณะทั้งปวง ภูตทั้งปวง ชีวะทั้งปวงล้วนไม่มีอำนาจ ไม่มีกำลัง ไม่มีความเพียร แปรไปตามเคราะห์ดีเคราะห์ร้าย ตามความประจวบเหมาะ

และ ตามสภาวการณ์ ย่อมเสวยสุขเสวยทุกข์ในอภิชาติ ๖ เท่านั้น, ถ้าคำของศาสดาท่านนี้เป็นคำจริง กรรมในลัทธินี้ที่เราไม่ได้ทำเลยก็เป็นอันทำแล้ว พรหม จรรย์ในลัทธินี้ที่เราไม่ได้อยู่เลยก็เป็นอันอยู่แล้ว เราทั้งสองก็ชื่อว่าเป็นผู้เสมอทัดเทียมกัน ถึงความเป็นผู้เสมอทัดเทียมกันในลัทธินี้ คือ เราผู้ไม่ได้กล่าวว่า ‘เราทั้งสองหาสาเหตุมิได้ หาปัจจัยมิได้’ มียิ่งกว่ากันก็คือความที่ท่านศาสดา ท่านนี้เป็นผู้ประพฤติเปลือยกาย เป็นคนศีรษะโล้น ทำความเพียร ในการ เดินกระหย่ง ถอนผมและหนวด กับเราผู้อยู่ครองเรือนนอนเบียดกับบุตรภรรยา ประพรมแก่นจันทร์เมืองกาสี ทัดทรงดอกไม้ของหอมและเครื่องลูบไล้ ยินดี

ทองและเงินอยู่ จักเป็นผู้มีคติเสมอทัดเทียมกันกับศาสดาท่านนี้ในภพหน้าได้ เรานั้นรู้อะไร เห็นอะไรอยู่ จึงจักประพฤติพรหมจรรย์ในศาสดานี้’ วิญญูชน นั้นครั้นรู้ดังนี้ว่า‘ลัทธินี้ไม่ใช่การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์’ย่อมเบื่อหน่าย หลีกไปจากพรหมจรรย์นั้น

ดูก่อนสันทกะ นี้เป็นลัทธิสมัยอันไม่ใช่การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์เป็นประการที่ ๓ อันพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นผู้ทรงรู้ ผู้ทรงเห็น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ด้วยพระองค์เองโดยชอบตรัสไว้แล้ว ซึ่งเป็นที่ที่วิญญูชนไม่พึง อยู่ประพฤติพรหมจรรย์โดยส่วนเดียว ถึงเมื่ออยู่ ก็ยังญายธรรมอันเป็นกุศล ให้สำเร็จไม่ได้ (๓)

{๓๐๑}[๒๒๘] อีกประการหนึ่ง สันทกะ ศาสดาบางคนในโลกนี้มีวาทะอย่างนี้มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘สภาวะ ๗ กองเหล่านี้ไม่มีใครทำ ไม่มีวิธีทำ ไม่มีใครเนรมิต ไม่มีใครให้เนรมิต เป็นสภาวะไม่ให้กำเนิดใคร ตั้งอยู่มั่นคงดุจยอดเขา ตั้งอยู่มั่นคงดุจเสาหลักเมือง สภาวะ ๗ กองเหล่านั้นไม่หวั่นไหว ไม่เปลี่ยนแปลง ไม่กระทบกระทั่งกันและกัน ไม่อาจให้เกิดสุขหรือทุกข์ หรือทั้งสุขทั้งทุกข์แก่กันและกัน สภาวะ ๗ กองเป็นไฉน คือ กองดิน ๑ กองนํ้า ๑ กองไฟ ๑ กองลม ๑ สุข ๑ ทุกข์ ๑ ชีวะ ๑ สภาวะ ๗ กองนี้ไม่มีใครทำ ไม่มีวิธีทำ ไม่มีใครเนรมิต ไม่มีใครให้เนรมิต เป็นสภาวะไม่ให้กำเนิดใคร ตั้งอยู่มั่นคง ดุจยอดเขา ตั้งอยู่มั่นคงดุจเสาหลักเมือง สภาวะ ๗ กองเหล่านั้นไม่หวั่นไหว ไม่เปลี่ยนแปลง ไม่กระทบกระทั่งกันและกัน ไม่อาจให้เกิดสุขหรือทุกข์ หรือ ทั้งสุขทั้งทุกข์แก่กันและกัน ในสภาวะ ๗ กองนั้นไม่มีผู้ฆ่าหรือผู้ใช้ให้ฆ่า ผู้ได้ยินหรือผู้กล่าวให้ได้ยิน ผู้เข้าใจความหรือผู้ทำให้เข้าใจความ ถึงแม้จะมีผู้ใด

เอาศัสตราอย่างคมตัดศีรษะกัน ก็ไม่ชื่อว่าใครปลงชีวิตใคร เป็นแต่ศัสตราสอดเข้าไปในช่องแห่งสภาวะ ๗ กองเท่านั้น ก็แลกำเนิดที่เป็นประธาน

๑,๔๐๖,๖๐๐ กรรม ๕๐๐ กรรม ๕ กรรม ๓ กรรม ๑ กรรมกี่ง ปฏิปทา ๖๒ อันตรกัป ๖๒ อภิชาติ ๖ ปุริสภูมิ ๘ อาชีวก ๔,๙๐๐ ปริพาชก ๔,๙๐๐ นาคาวาส ๔,๙๐๐ อินทรีย์ ๒,๐๐๐ นรก ๓,๐๐๐ รโชธาตุ ๓๖สัญญีครรภ์ ๗ อสัญญีครรภ์ ๗ นิคัณฐีครรภ์๗ เทพดา ๗ มนุษย์ ๗ ปีศาจ ๗ สระ ๗

ปวุฏะ ๗ หิน ๗ เหวใหญ่ ๗ เหวน้อย ๗๐๐ มหาสุบิน ๗ สุบิน ๗๐๐ มหากัป ๘๔๐,๐๐๐ ซึ่งเป็นที่พวกคนพาลและบัณฑิตเร่ร่อนท่องเที่ยวไปก็จัก ทำที่สุดทุกข์ได้เอง ในที่นั้นไม่มีความสมหวังว่า ‘เราจักบ่มกรรมที่ยังไม่อำนวย ผลให้อำนวยผล หรือเราจักสัมผัสถูกต้องกรรมที่อำนวยผลแล้วทำให้สุดสิ้นไป ด้วยศีล ด้วยพรต ด้วยตบะ หรือด้วยพรหมจรรย์นี้, ไม่มีสุขทุกข์ที่เหมือน ตวงให้หมดไปได้ด้วยทะนานในสังสารวัฏที่ทำให้สิ้นสุดได้ตามกาลด้วยอาการอย่างนี้ ไม่มีความเสื่อมความเจริญ ไม่มีการเลื่อนขึ้นเลื่อนลง พวกคนพาล และบัณฑิตเร่ร่อนท่องเที่ยวไปก็จักทำที่สุดทุกข์ได้เอง เหมือนกลุ่มด้ายที่บุคคล ขว้างไปย่อมคลี่หมดไปเองฉะนั้น’

ดังนี้{๓๐๒}ดูก่อนสันทกะ ในลัทธิของศาสดานั้น วิญญูชนย่อมพิจารณาเห็นได้ ดังนี้ว่า ‘ศาสดาท่านนี้มีวาทะอย่างนี้มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘สภาวะ ๗ กอง เหล่านี้ ไม่มีใครทำ ไม่มีวิธีทำ ไม่มีใครเนรมิต ไม่มีใครให้เนรมิต เป็นสภาวะไม่ให้กำเนิดใคร ตั้งอยู่มั่นคงดุจยอดเขา ตั้งอยู่มั่นคงดุจเสาหลักเมือง สภาวะ ๗ กองเหล่านั้นไม่หวั่นไหว ไม่เปลี่ยนแปลง ไม่กระทบกระทั่งกันและกัน ไม่อาจให้เกิดสุขหรือทุกข์ หรือทั้งสุขทั้งทุกข์แก่กันและกัน สภาวะ ๗ กองเป็นไฉน คือกองดิน ๑ กองน้ำ ๑ กองไฟ ๑ กองลม ๑ สุข ๑ ทุกข์ ๑ ชีวะ ๑ สภาวะ ๗ กองนี้ไม่มีใครทำ ไม่มีวิธีทำ ไม่มีใครเนรมิต ไม่มีใคร ให้เนรมิต เป็นสภาวะไม่ให้กำเนิดใคร ตั้งอยู่มั่นคงดุจยอดเขา ตั้งอยู่มั่นคงดุจ

ครองเรือนนอนเบียดกับบุตรภรรยา ประพรมแก่นจันทร์เมืองกาสี ทัดทรง ดอกไม้ของหอมและเครื่องลูบไล้ ยินดีทองและเงินอยู่ จักเป็นผู้มีคติเสมอ ทัดเทียมกันกับศาสดาท่านนี้ในภพหน้าได้ เรานั้นรู้อะไร เห็นอะไรอยู่ จึงจักประพฤติพรหมจรรย์ในศาสดานี้’ วิญญูชนนั้นครั้นรู้ดังนี้ว่า ‘ลัทธินี้ไม่ใช่การ อยู่ประพฤติพรหมจรรย์’ ย่อมเบื่อหน่ายหลีกไปจากพรหมจรรย์นั้นดูก่อนสันทกะ นี้เป็นลัทธิสมัยอันไม่ใช่การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ เป็นประการที่ ๕ อันพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นผู้ทรงรู้ ผู้ทรงเห็น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ด้วยพระองค์เองโดยชอบตรัสไว้แล้ว ซี่งเป็นที่ที่วิญญูชนไม่พึง อยู่ประพฤติพรหมจรรย์โดยส่วนเดียว

ถึงเมื่ออยู่ ก็ยังญายธรรมอันเป็นกุศล ให้สำเร็จไม่ได้ (๔)ดูก่อนสันทกะ เหล่านี้แลคือลัทธิสมัยอันไม่ใช่การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ อันพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นผู้ทรงรู้ ผู้ทรงเห็น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ ด้วยพระองค์เองโดยชอบตรัสไว้แล้ว ซึ่งเป็นที่ที่วิญญูชนไม่พึงอยู่ประพฤติพรหมจรรย์โดยส่วนเดียว ถึงเมื่ออยู่ ก็ยังญายธรรมอันเป็นกุศลให้สำเร็จไม่ได้”{๓๐๓}“น่าอัศจรรย์นัก ท่านพระอานนท์ น่าแปลกใจนัก ท่านพระอานนท์ ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นผู้ทรงรู้ ผู้ทรงเห็น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ ด้วยพระองค์เองโดยชอบได้ตรัสลัทธิสมัยอันไม่ใช่การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ ๔ ประการไว้ ซึ่งเป็นที่ที่วิญญูชนไม่พึงอยู่ประพฤติพรหมจรรย์โดยส่วนเดียว ถึง เมื่ออยู่ ก็ยังฌายธรรมอันเป็นกุศลให้สำเร็จไม่ได้

ดูก่อนท่านพระอานนท์ ก็พรหมจรรย์อันเว้นจากความยินดี ๔ ประการ อันพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นผู้ทรงรู้ ผู้ทรงเห็น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ ด้วยพระองค์เองโดยชอบตรัสไว้แล้ว ซึ่งเป็นที่ที่วิญญูชนไม่พึงอยู่ประพฤติพรหมจรรย์โดยส่วนเดียว ถึงเมื่ออยู่ ก็ยังญายธรรมอันเป็นกุศลให้สำเร็จไม่ ได้นั้นเป็นไฉน”

อพรหมจรรย์ ๔ ประการ

{๓๐๔}[๒๒๙]“ดูก่อนสันทกะ ศาสดาบางคนในโลกนี้ตั้งตนเป็นสัพพัญญู รู้เห็นธรรมทั้งปวง ยืนยันความรู้ความเห็นอย่างขันแข็งว่า ‘เมื่อเราเดินอยู่ก็ดี หยุดอยู่ก็ดี หลับแล้วก็ดี ตื่นอยู่ก็ดี ความรู้ความเห็นย่อมปรากฏเสมอต่อเนื่องกันไป, ศาสดานั้นเข้าไปเรือนร้างบ้าง ไม่ได้ก้อนข้าวบ้าง สุนัขกัดเอาบ้าง พบช้างดุบ้าง พบม้าดุบ้าง พบโคดุบ้าง ถามถึงชื่อบ้าง โคตรบ้างของหญิงบ้าง ชายบ้าง ถามถึงชื่อบ้าง หนทางบ้างของหมู่บ้านบ้าง นิคมบ้าง เมื่อถูกถามว่า ‘นี่อะไรกัน, ก็ตอบเขาว่า ‘เราจำเป็นต้องเข้าไปยังเรือนร้าง เราจึงได้เข้าไป เราจะต้องไม่ได้ก้อนข้าว เราจึงไม่ได้ เราจะต้องถูกสุนัขกัด

เราจึงถูกกัด เราจะต้องพบช้างดุ เราจึงได้พบ เราจะต้องพบม้าดุ เราจึงได้พบ เราจะต้องพบโคดุ เราจึงได้พบ เราจะต้องถามถึงชื่อบ้าง โคตรบ้างของ หญิงบ้างชายบ้าง เราจึงได้ถาม เราจะต้องถามถึงชื่อบ้าง หนทางบ้างของ หมู่บ้านบ้าง ของนิคมบ้าง เราจึงได้ถาม’ดูก่อนสันทกะ ในพรหมจรรย์ของศาสดานั้น วิญญูชนย่อมพิจารณาเห็นได้ว่า ‘ศาสดาท่านนี้ตั้งตนเป็นสัพพัญญูรู้เห็นธรรมทั้งปวง ยืนยันความรู้ ความเห็นอย่างขันแข็งว่า ‘เมื่อเราเดินอยู่ก็ดี หยุดอยู่ก็ดี หลับแล้วก็ดี ตื่นอยู่ก็ดี ความรู้ความเห็นย่อมปรากฏเสมอต่อเนื่องกันไป, ศาสดานั้นเข้าไป เรือนร้างบ้าง ไม่ได้ก้อนข้าวบ้าง สุนัขกัดเอาบ้าง

พบช้างดุบ้าง พบม้าดุบ้าง พบโคดุบ้าง ถามถึงชื่อบ้าง โคตรบ้างของหญิงบ้าง ชายบ้าง ถามถึงชื่อบ้าง หนทางบ้างของหมู่บ้านบ้าง นิคมบ้าง เมื่อถูกถามว่า ‘นี่อะไรกัน, ก็ตอบเขาว่า ‘เราจำเป็นต้องเข้าไปยังเรือนร้าง เราจึงได้เข้าไป เราจะต้องไม่ได้ก้อนข้าว เราจึงไม่ได้ เราจะต้องถูกสุนัขกัด เราจึงถูกกัด เราจะต้องพบช้างดุ เราจึงได้พบ เราจะต้องพบม้าดุ เราจึงได้พบ เราจะต้องพบโคดุ เราจึงได้พบ เรา จะต้องถามถึงชื่อบ้าง โคตรบ้างของหญิงบ้าง ชายบ้าง เราจึงได้ถาม เรา

จะต้องถามถึงชื่อบ้าง หนทางบ้างของหมู่บ้านบ้าง ของนิคมบ้าง เราจึงได้ถาม’ วิญญูชนนั้นครั้นรู้ดังนี้ว่า ‘พรหมจรรย์นี้เว้นจากความยินดี’ ดังนี้แล้ว ย่อมเบื่อหน่ายหลีกไปเสียจากพรหมจรรย์นั้น

ดูก่อนสันทกะ นี้คือพรหมจรรย์อันเว้นจากความยินดีประการที่ ๑ อันพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นผู้ทรงรู้ ผู้ทรงเห็น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ด้วย พระองค์เองโดยชอบตรัสไว้แล้วซึ่งเป็นที่ที่วิญญูชนไม่พึงอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ โดยส่วนเดียว ถึงเมื่ออยู่ ก็ยังญายธรรมอันเป็นกุศลให้สำเร็จไม่ได้ (๑)

{๓๐๕}[๒๓๐] อีกประการหนึ่ง สันทกะ ศาสดาบางคนโนโลกนี้เป็นผู้อิงอาศัย การฟังตามกันมา เป็นผู้เชื่อถือสิ่งที่ฟังตามกันมาว่าจริง ศาสดานั้นจึงแสดง ธรรมโดยการฟังตามกันมาบ้าง โดยการเล่าสืบ ๆ กันมาว่าอย่างนี้ ๆ บ้าง โดยการอ้างตำราบ้าง ดูก่อนสันทกะ ธรรมดาศาสดาผู้อิงอาศัยการฟังตามกันมา ผู้เชื่อถือสิ่งที่ฟังตามกันมาว่าจริง ย่อมมีการฟังมาถูกบ้าง ฟังมาผิดบ้าง เป็นอย่างนั้นบ้าง เป็นอย่างอื่นบ้างดูก่อนสันทกะ ในพรหมจรรย์ของศาสดานั้น วิญญูชนย่อมพิจารณา เห็นได้ดังนี้ว่า ‘ศาสดาท่านนี้เป็นผู้อิงอาศัยการฟังตามกันมา เป็นผู้เชื่อถือสิ่ง ที่ฟังตามกันมาว่าจริง ศาสดานั้นจึงแสดงธรรมโดยการฟังตามกันมาบ้าง

โดยการเล่าสืบ ๆ กันมาว่าอย่างนี้ ๆ บ้าง โดยการอ้างตำราบ้าง ธรรมดาศาสดา ผู้อิงอาศัยการฟังตามกันมา ผู้เชื่อถือสิ่งที่ฟังตามกันมาว่าจริง ย่อมมีการฟัง มาถูกบ้าง ฟังมาผิดบ้าง เป็นอย่างนั้นบ้าง เป็นอย่างอื่นบ้าง’ วิญญูชนนั้น ครั้นรู้ดังนี้ว่า ‘พรหมจรรย์นี้เว้นจากความยินดี’ ดังนี้แล้ว ย่อมเบื่อหน่าย หลีกไปเลียจากพรหมจรรย์นั้นดูก่อนสันทกะ นี้คือพรหมจรรย์อันเว้นจากความยินดีประการที่ ๒ อันพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นผู้ทรงรู้ ผู้ทรงเห็น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ด้วย พระองค์เองโดยชอบตรัสไว้แล้ว ซึ่งเป็นที่ที่วิญญูชนไม่พึงอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ โดยส่วนเดียว ถึงเมื่ออยู่ ก็ยังญายธรรมอันเป็นกุศลให้สำเร็จไม่ได้ (๒)

{๓๐๖}[๒๓๑] อีกประการหนึ่ง สันทกะ ศาสดาบางคนในโลกนี้เป็นนักตรรกะ เป็นนักพิเคราะห์ ศาสดานั้นจึงแสดงธรรมตามปฏิภาณของตนซึ่งเทียบ เหตุผลตามความที่ตนตรึกและคล้อยตามข้อ(เท็จจริง)ที่ตนพิเคราะห์ ดูก่อนสันทกะ ธรรมดาศาสดาผู้เป็นนักตรรกะและนักพิเคราะห์ก็ย่อมมีความตรึกถูก บ้าง ความตรึกผิดบ้าง เป็นอย่างนั้นบ้าง เป็นอย่างอื่นบ้าง

ดูก่อนสันทกะ ในพรหมจรรย์ของศาสดานั้น วิญญูชนย่อมพิจารณา เห็นได้ดังนี้ว่า ‘ศาสดาท่านนี้เป็นนักตรรกะ เป็นนักพิเคราะห์ ศาสดาท่านนี้ จึงแสดงธรรมตามปฏิภาณของตนซึ่งเทียบเหตุผลตามความที่ตนตรึกและ คล้อยตามข้อ(เท็จจริง)ที่ตนพิเคราะห์ ธรรมดาศาสดาผู้เป็นนักตรรกะและนัก พิเคราะห์ก็ย่อมมีความตรึกถูกบ้าง ความตรึกผิดบ้าง เป็นอย่างนั้นบ้าง เป็นอย่างอื่นบ้าง’ วิญญูชนนั้นครั้นรู้ดังนี้ว่า ‘พรหมจรรย์นี้เว้นจากความยินดี’ ดังนี้ แล้วย่อมเบื่อหน่ายหลีกไปเสียจากพรหมจรรย์นั้นดูก่อนสันทกะ นี้คือพรหมจรรย์อันเว้นจากความยินดีประการที่ ๓ อัน พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นผู้ทรงรู้ ผู้ทรงเห็น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ด้วย พระองค์เองโดยชอบตรัสไว้แล้วซึ่งเป็นที่ที่วิญญูชนไม่พึงอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ โดยส่วนเดียว ถึงเมื่ออยู่ ก็ยังญายธรรมอันเป็นกุศลให้สำเร็จไม่ได้ (๓)

{๓๐๗}[๒๓๒] อีกประการหนึ่ง สันทกะ ศาสดาบางคนในโลกนี้เป็นคนด้อย ปัญญา หลงงมงาย เพราะเป็นคนด้อยปัญญา หลงงมงาย ศาสดานั้น

เมื่อถูกถามปัญหาอย่างนั้นอย่างนี้เข้า จึงพูดแบ่งรับแบ่งสู้ คือ ตอบแบบดิ้น ได้ไม่ตายตัวว่า‘ความเห็นของเราจะว่าอย่างนี้ก็มิใช่ จะว่าอย่างนั้นก็มิใช่ จะว่า อย่างอื่นก็มิใช่ จะว่าไม่ใช่ก็มิใช่ จะว่ามิใช่ไม่ใช่ก็มิใช่’ ดังนี้

ดูก่อนสันทกะ ในพรหมจรรย์ของศาสดานั้น วิญญูชนย่อมพิจารณา เห็นได้ดังนี้ว่า ‘ศาสดาท่านนี้เป็นคนด้อยปัญญา หลงงมงาย เพราะเป็นคนด้อยปัญญา หลงงมงาย ศาสดานั้นเมื่อถูกถามปัญหาอย่างนั้นอย่างนี้เข้าจึงพูดแบ่งรับแบ่งสู้ คือ ตอบแบบดิ้นได้ไม่ตายตัวว่า ‘ความเห็นของเราจะว่าอย่างนี้ก็มิใช่ จะว่าอย่างนั้นก็มิใช่ จะว่าอย่างอื่นก็มิใช่ จะว่าไม่ใช่ก็มิใช่ จะว่ามิใช่ไม่ใช่ก็มิใช่’ วิญญูชนนั้นครั้นรู้ดังนี้ว่า ‘พรหมจรรย์นี้เว้นจากความยินดี’ ดังนี้แล้ว ย่อมเบื่อหน่ายหลีกไปเสียจากพรหมจรรย์นั้นดูก่อนสันทกะ นี้คือพรหมจรรย์อันเว้นจากความยินดีประการที่ ๔ อันพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นผู้ทรงรู้ ผู้ทรงเห็น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ด้วย พระองค์เองโดยชอบตรัสไว้แล้ว ซึ่งเป็นที่ที่วิญญูชนไม่พึงอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ โดยส่วนเดียว ถึงเมื่ออยู่ ก็ยังญายธรรมอันเป็นกุศลให้สำเร็จไม่ได้ (๔)

ดูก่อนสันทกะ เหล่านี้แลคือพรหมจรรย์อันเว้นจากความยินดีอันพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นผู้ทรงรู้ ผู้ทรงเห็น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ด้วย พระองค์เองโดยชอบตรัสไว้แล้ว ซึ่งเป็นที่ที่วิญญูชนไม่พึงอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ โดยส่วนเดียว ถึงเมื่ออยู่ ก็ยังญายธรรมอันเป็นกุศลให้สำเร็จไม่ได้’’

{๓๐๘}“น่าอัศจรรย์นัก ท่านพระอานนท์ น่าแปลกใจนัก ท่านพระอานนท์ ที่พรหมจรรย์อันเว้นจากความยินดี ๔ ประการนั้นอันพระผู้มีพระภาคเจ้า พระองค์นั้นผู้ทรงรู้ ผู้ทรงเห็น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ด้วยพระองค์เองโดยชอบตรัสว่า ‘เป็นพรหมจรรย์เว้นจากความยินดี ซึ่งเป็นที่ที่วิญญูชนไม่พึงอยู่ ประพฤติพรหมจรรย์โดยส่วนเดียว ถึงเมื่ออยู่ ก็ยังญายธรรมอันเป็นกุศลให้สำเร็จไม่ได้’

ท่านพระอานนท์ ก็ศาสดาพระองค์นั้นทรงมีวาทะอย่างไร ทรงสอนอย่างไรในพรหมจรรย์ซึ่งเป็นที่ที่วิญญูชนพึงอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ และเมื่ออยู่ ก็จะยังญายธรรมอันเป็นกุศลให้สำเร็จได้”

ฌาน ๔

{๓๐๙}[๒๓๓] “ดูก่อนสันทกะ พระตถาคตเสด็จอุบัติในโลกนี้ทรงเป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้เองโดยชอบ ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดีแล้ว ทรงรู้แจ้งโลก ทรงเป็นสารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึกไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า ทรงเป็นศาสดาของเทพดาและมนุษย์ทั้งหลาย ทรงเป็นผู้เบิกบานแล้ว เป็นผู้จำแนกธรรม ... (ความพิสดาร พึงดูในกันทรกสูตรข้างต้น)ภิกษุนั้นครั้นละนิวรณ์ ๕ เหล่านี้อันเป็นเครื่องทำใจให้เศร้าหมอง ทอนกำลังปัญญา เธอสงัดแล้วจากกาม สงัดแล้วจากอกุศลธรรม ย่อมบรรลุปฐมฌานที่มีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกอยู่ ดูก่อนสันทกะ ก็สาวกย่อมบรรลุคุณวิเศษอันโอฬารเห็นปานนี้ได้ในศาสดาใด วิญญูชนพึงอยู่

ประพฤติพรหมจรรย์ในศาสดานั้นโดยส่วนเดียวเถิด และเมื่ออยู่ ก็จะยังญายธรรมอันเป็นกุศลให้สำเร็จได้อีกประการหนึ่ง สันทกะ ภิกษุย่อมบรรลุทุติยฌานที่มีความผ่องใสในภายใน มีภาวะที่จิตเป็นเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจารเพราะวิตกวิจารสงบไป มีปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิอยู่ ดูก่อนสันทกะ ก็สาวกย่อมบรรลุคุณวิเศษอันโอฬารเห็นปานนี้ได้ในศาสดาใด วิญญูชนพึงอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ในศาสดา นั้นโดยส่วนเดียวเถิด และเมื่ออยู่ ก็จะยังฌายธรรมอันเป็นกุศลให้สำเร็จได้อีกประการหนึ่ง สันทกะ ภิกษุย่อมมีอุเบกขา มีสติ มีสัมปชัญญะ เสวยสุขด้วยนามกายเพราะปีติสิ้นไป บรรลุตติยฌานที่พระอริยะทั้งหลายสรรเสริญว่า

‘ผู้ได้ฌานนี้เป็นผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข’ ดังนี้อยู่ ดูก่อนสันทกะ ก็สาวกย่อมบรรลุคุณวิเศษอันโอฬารเห็นปานนี้ได้ในศาสดาใด วิญญูชน พึงอยู่ ประพฤติพรหมจรรย์ในศาสดานั้นโดยส่วนเดียวเถิด และเมื่ออยู่ ก็จะยังญายธรรมอันเป็นกุศลให้สำเร็จได้

อีกประการหนึ่ง สันทกะ ภิกษุย่อมบรรลุจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขาเพราะละสุขละทุกข์ได้และเพราะโสมนัสโทมนัสดับ ไปก่อนแล้วอยู่ ดูก่อนสันทกะ ก็สาวกย่อมบรรลุคุณวิเศษอันโอฬารเห็น ปานนี้ได้ในศาสดาใด ท่านผู้รู้พึงอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ในศาสดานั้นโดยส่วนเดียวเถิด และเมื่ออยู่ ก็จะยังญายธรรมอันเป็นกุศลให้สำเร็จได้

วิชชา ๓

{๓๑๐}ภิกษุนั้นเมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้แล้ว ย่อมโน้มน้อม จิตไปเพื่อปุพเพนิวาสานุสสติญาณ (ญาณที่ทำให้ระลึกชาติได้) เธอย่อมระลึกชาติก่อนได้เป็นอันมาก คือ ระลึกได้ชาติหนึ่งบ้าง สองชาติบ้าง... เธอย่อม ระลึกชาติก่อนได้เป็นอันมาก พร้อมทั้งอาการพร้อมทั้งอุเทศด้วยประการฉะนี้ ดูก่อนสันทกะ ก็สาวกย่อมบรรลุคุณวิเศษอันโอฬารเห็นปานนี้ได้ในศาสดาใด วิญญูชนพึงอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ในศาสดานั้นโดยส่วนเดียวเถิด และเมื่ออยู่ก็จะยังญายธรรมอันเป็นกุศลให้สำเร็จได้ภิกษุนั้น เมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้แล้ว ย่อมโน้ม น้อมจิตไปเพื่อจุตูปปาตญาณ (ญาณเป็นเครื่องรู้จุติและอุบัติของสัตว์ทั้งหลาย) เธอย่อมเห็นหมู่สัตว์ที่กำลังจุติ กำลังอุบัติ เลว ประณีต มีผิวพรรณดี มีผิว พรรณทราม ได้ดี ตกยาก ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ล่วงจักษุวิสัยของมนุษย์ ... ย่อมรู้ชัดซึ่งหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรม ด้วยประการฉะนี้ ดูก่อนสันทกะ

ก็สาวกย่อมบรรลุคุณวิเศษอันโอฬารเห็นปานนี้ได้ ในศาสดาใด วิญญูชน พึงอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ในศาสดานั้นโดยส่วนเดียวเถิด และเมื่ออยู่ ก็จะ ยังญายธรรมอันเป็นกุศลให้สำเร็จได้

ภิกษุนั้นเมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลสอ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้แล้ว ย่อมโน้มน้อมจิตไปเพื่อ อาสวักขยญาณ (ญาณที่ทำให้สิ้นอาสวะ) เธอย่อมรู้ชัดตามความ เป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์ นี้ทุกขสมุทัย นี้ทุกขนิโรธ นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา เหล่านี้อาสวะ นี้อาสวสมุทัย นี้อาสวนิโรธ นี้อาสวนิโรธคามินีปฏิปทา’ เมื่อเธอรู้อยู่ เห็นอยู่อย่างนี้ จิตย่อมหลุดพ้นแม้จากกามาสวะ แม้จากภวาสวะ แม้จากอวิชชาสวะ เมื่อจิตหลุดพ้นแล้ว ก็มีญาณหยั่งรู้ว่าหลุดพ้นแล้ว รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่าง นี้มิได้มีอีก’ ดูก่อนสันทกะ ก็สาวกย่อมบรรลุคุณวิเศษอันโอฬารเห็นปานนี้ ได้ในศาสดาใดวิญญูชนพึงอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ในศาสดานั้นโดยส่วนเดียวเถิด และเมื่ออยู่ ก็จะยังญายธรรมอันเป็นกุศลให้สำเร็จได้”

พระขีณาสพไม่ละเมิดฐานะ ๕

{๓๑๑}[๒๓๔] “ท่านพระอานนท์ ก็ภิกษุใดเป็นพระอรหันตขีณาสพ อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว มีกิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว ปลงภาระได้แล้ว บรรลุถึง ประโยชน์ตนแล้ว มีกิเลสเครื่องประกอบสัตว์ไว้ในภพหมดสิ้นแล้ว หลุดพ้นแล้วเพราะรู้โดยชอบ ภิกษุนั้นยังจะบริโภคกามทั้งหลายหรือ”

“ดูก่อนสันทกะ ภิกษุใดเป็นพระอรหันตขีณาสพ อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว มีกิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว ปลงภาระได้แล้ว บรรลุถึงประโยชน์ตนแล้ว มี

กิเลสเครื่องประกอบสัตว์ไว้ในภพหมดสิ้นแล้ว หลุดพ้นแล้วเพราะรู้โดยชอบ ภิกษุนั้นย่อมไม่สามารถละเมิดฐานะ ๕ ประการ คือ

๑. ไม่สามารถแกล้งปลงชีวิตสัตว์

๒. ไม่สามารถถือเอาสิ่งของที่เจ้าของมิได้ให้อันเป็นส่วนแห่งความเป็นขโมย

๓. ไม่สามารถเสพเมถุนธรรม

๔. ไม่สามารถกล่าวเท็จทั้งที่รู้อยู่

๕. ไม่สามารถทำการสะสม บริโภคกามทั้งหลายเหมือนเมื่อเป็นคฤหัสถ์ในกาลก่อน

ดูก่อนสันทกะ ภิกษุใดเป็นพระอรหันตขีณาสพ อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว มีกิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว ปลงภาระได้แล้ว บรรลุถึงประโยชน์ตนแล้ว มี กิเลสเครื่องประกอบสัตว์ไว้ในภพหมดสิ้นแล้ว หลุดพ้นแล้วเพราะรู้โดยชอบ ภิกษุนั้นย่อมไม่สามารถละเมิดฐานะ ๕ เหล่านี้”

รู้ว่าตนหมดอาสวะได้อย่างไร

{๓๑๒}[๒๓๕] “ท่านพระอานนท์ ก็ภิกษุใดเป็นพระอรหันต์ขีณาสพ อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว มีกิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว ปลงภาระได้แล้ว บรรลุถึง ประโยชน์ตนแล้ว มีกิเลสเครื่องประกอบสัตว์ไว้ในภพหมดสิ้นแล้ว หลุดพ้น แล้วเพราะรู้โดยชอบ เมื่อภิกษุนั้นเดินไปอยู่ก็ดี หยุดอยู่ก็ดี หลับอยู่ก็ดี ตื่นอยู่ก็ดี ความรู้ความเห็นว่า ‘อาสวะทั้งหลายของเราสิ้นแล้ว, จะปรากฏเสมอต่อเนื่องกันไปหรือ”“ดูก่อนสันทกะ ถ้าเช่นนั้น เราจักอุปมาให้ท่านฟัง วิญญูชนบางพวก ในโลกนี้ย่อมรู้ทั่วถึงอรรถแห่งภาษิตได้ด้วยอุปมา เปรียบเหมือนคนที่มือและเท้าขาด เมื่อคนนั้นเดินไปอยู่ก็ดี หยุดอยู่ก็ดี หลับอยู่ก็ดี ตื่นอยู่ก็ดี เขา

ย่อมรู้ตัวอยู่เสมอต่อเนื่องกันไปว่ามือและเท้าของตนขาดไป หรือว่าเขาพิจารณาอยู่ จึงรู้ว่ามือและเท้าของตนขาดไป”

“ท่านพระอานนท์ คนผู้นั้นจะได้รู้สึกเสมอต่อเนื่องกันไปว่ามือของตน ขาดไปก็หาไม่ ต่อเมื่อเขาพิจารณาอยู่ จึงรู้ว่ามือของตนขาดไป’

“ฉันนั้นเหมือนกัน สันทกะ ภิกษุใดเป็นพระอรหันต์ขีณาสพ อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว มีภิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว ปลงภาระได้แล้ว บรรลุถึงประโยชน์ตนแล้ว มีกิเลสเครื่องประกอบสัตว้ไว้ในภพหมดสิ้นแล้ว หลุดพ้นแล้วเพราะรู้โดยชอบ เมื่อภิกษุนั้นเดินไปอยู่ก็ดี หยุดอยู่ก็ดี หลับอยู่ก็ดี ตื่นอยู่ก็ดี ความรู้ความเห็นว่า ‘อาสวะทั้งหลายของเราสิ้นแล้ว’ จะปรากฏเสมอ ต่อเนื่องกันไปก็หาไม่ ต่อเมื่อท่านพิจารณาอยู่ จึงรู้ว่า ‘อาสวะทั้งหลายของเราสิ้นแล้ว”{๓๑๓}[๒๓๖] “ท่านพระอานนท์ ก็ภิกษุผู้กำจัดกิเลสและกองทุกข์ให้ออกไปได้ในธรรมวินัยนี้มีมากเพียงไร”

“ดูก่อนสันทกะ ภิกษุผู้กำจัดกิเลสและกองทุกข์ให้ออกไปได้ในธรรมวินัยนี้นั้น มิใช่มีร้อยเดียว มิใช่สองร้อย มิใช่สามร้อย มิใช่สี่ร้อย หรือมิใช่ห้าร้อย ความจริงมีอยู่มากทีเดียว”

“น่าอัศจรรย์นัก ท่านพระอานนท์ น่าแปลกใจนัก ท่านพระอานนท์ ที่ (ในธรรมวินัยนี้) มิได้ยกย่องแต่ธรรมของตน มิได้ข่มธรรมของผู้อื่น มีแต่การ แสดงธรรมตามเหตุเท่านั้น แต่ก็ปรากฏว่ามีผู้กำจัดกิเลสและกองทุกข์ได้มากมายถึงเพียงนั้น ส่วนอาชีวกเหล่านี้เป็นบุตรของมารดาผู้มีบุตรตายแล้วยกย่อง แต่ตนและข่มคนอื่นเท่านั้น ทั้งตั้งศาสดาไว้ถึง ๓ คน คือ นันทวัจฉะ ๑ กิสสังกิจจะ ๑ มักขลิโคสาล ๑ ว่าเป็นผู้กำจัดกิเลสและกองทุกข์ได้”ลำดับนั้น สันทกปริพาชกเรียกบริษัทของตนมาว่า“ท่านผู้เจริญทั้งหลาย จงประพฤติพรหมจรรย์กันเถิด การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์

ในพระสมณโคดมย่อมมีผล แต่ว่าบัดนี้การที่เราทั้งหลายจะสละลาภสักการะ และความสรรเสริญเสียนั้น มิใช่ทำได้ง่าย ๆ”

สันทกปริพาชกได้ส่งบริษัทของตนไปประพฤติพรหมจรรย่ในพระผู้มีพระภาคเจ้า ด้วยประการฉะนี้แล

จบ สันทกสูตรที่ ๖

๗. มหาสกุลุทายิสูตร

ว่าด้วยสกุลุทายิปริพาชก สูตรใหญ่

{๓๑๔}[๒๓๗] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเวฬุวัน อันเป็นสถานที่พระราชทานเหยื่อแก่กระแต ใกล้พระนครราชคฤห์ ก็สมัยนั้นแล ปริพาชกผู้มีชื่อเสียงจำนวนมากอาศัยอยู่ในปริพาชการามซึ่งเป็นที่ให้เหยื่อแก่นกยูง คือ อันนภารปริพาชก ๑ วรตรปริพาชก ๑ สกุลุทายีปริพาชก ๑ และ ปริพาชกผู้มีชื่อเสียงอื่น ๆครั้งนั้นเป็นเวลาเข้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงครองอันตรวาสกแล้วทรงถือบาตรจีวรเสด็จเข้าไปบิณฑบาตยังพระนครราชคฤห์ ลำดับนั้น ได้ทรงดำริว่า “เราจะเที่ยวบิณฑบาตในพระนครราชคฤห์ก่อนก็ยังเช้านัก อย่ากระนั้นเลย เราพึงเข้าไปหาสกุลุทายีปริพาชกยังปริพาชการามซึ่งเป็นที่ให้เหยื่อแก่นกยูงเถิด” จึงลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าได้เสด็จเข้าไปยังปริพาชการามนั้นแล้ว{๓๑๕}ก็สมัยนั้น สกุลุทายีปริพาชกนั่งอยู่กับปริพาชกบริษัทหมู่ใหญ่ซึ่งกำลังพูดเรื่องดิรัจฉานกถาเป็นอันมากด้วยเสียงดังเซ็งแซ่ คือ พูดเรื่องพระราชา