๓. มหาวัจฉโคตตสูตร เล่ม ๑๓

ดังนี้ ข้าพระองค์นี้ขอถึงท่านพระโคดม พร้อมทั้งพระธรรม และพระสงฆ์ว่าเป็นสรณะ ขอท่านพระโคดมได้โปรดทรงจำข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสกผู้มอบ ชีวิตถึงสรณะจำเดิมแต่วันนี้เป็นต้นไป”

จบ อัคคิวัจฉโคตตสูตรที่ ๒

๓. มหาวัจฉโคตตสูตร

ว่าด้วยปริพาชกวัจฉโคตร สูตรใหญ่

{๒๕๓} [๑๙๓] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีประภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเวฬุวัน อันเป็นสถานที่พระราชทานเหยื่อแก่กระแต ใกล้พระนครราชคฤห์ ครั้งนั้นแล ปริพาชกวัจฉโคตรเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วกราบทูลว่า “ข้าพเจ้าเคยพูดกับท่านพระโคดม นานมาแล้ว ข้าพเจ้าขอโอกาส ขอท่านพระโคดมจงทรงแสดงธรรมทั้งที่เป็น กุศลทั้งที่เป็นอกุศลแก่ข้าพเจ้าโดยย่อด้วยเถิด”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนวัจฉะ เราจะแสดงธรรมทั้งที่เป็นกุศลทั้งที่เป็นอกุศลแก่ท่านโดยย่อ ท่านจงฟังธรรมนั้น จงใส่ใจให้ดี เราจัก กล่าวให้ฟัง” ปริพาชกวัจฉโคตรทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว

ธรรมที่เป็นกุศลและอกุศล

{๒๕๔}พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า

[๑๙๔] “ดูก่อนวัจฉะ โลภะเป็นอกุศล อโลภะเป็นกุศล โทสะเป็นอกุศล อโทสะเป็นกุศล โมหะเป็นอกุศล อโมหะเป็นกุศล

ดูก่อนวัจฉะ ธรรมที่เป็นอกุศลมี ๓ อย่าง ธรรมที่เป็นกุศลมี ๓ อย่าง เหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล

ดูก่อนวัจฉะ ปาณาติบาต(การทำสัตว์มีชีวิตให้ตกล่วงไป)เป็นอกุศล เจตนางดเว้นจากปาณาติบาตเป็นกุศล อทินนาทาน(การถือเอาสิ่งของที่ เจ้าของมิได้ให้)เป็นอกุศล เจตนางดเว้นจากอทินนาทานเป็นกุศล กาเมสุมิจฉาจาร(การประพฤติผิดในกาม)เป็นอกุศล เจตนางดเว้นจากกาเมสุมิจฉาจาร เป็นกุศล มุสาวาท(การพูดเท็จ)เป็นอกุศล เจตนางดเว้นจากมุสาวาทเป็นกุศล ปิสุณวาจา(การพูดส่อเสียด)เป็นอกุศล เจตนางดเว้นจากปิสุณวาจาเป็นกุศล ผรุสวาจา(การพูดคำหยาบ)เป็นอกุศล เจตนางดเว้นจากผรุสวาจาเป็นอกุศล สัมผัปปลาปะ(การพูดเพ้อเจ้อ)เป็นอกุศล เจตนางดเว้นจากสัมผัปปลาปะเป็นกุศล อภิชฌา(ความโลภอยากได้ของเขา)เป็นอกุศล

อนภิชฌา(ความไม่โลภ อยากได้ของเขา)เป็นกุศล พยาบาท(ความปองร้ายเขา)เป็นอกุศล อัพยาบาท (ความไม่ปองร้ายเขา)เป็นกุศล มิจฉาทิฎฐิ(ความเห็นผิด)เป็นอกุศล สัมมาทิฎฐิ (ความเห็นชอบ)เป็นกุศล ดูก่อนวัจฉะ ธรรมที่เป็นอกุศลมี ๑๐ อย่าง ธรรม ที่เป็นกุศลมี ๑๐ อย่างเหล่านี้ด้วยประการฉะนี้แลดูก่อนวัจฉะ เพราะตัณหาอันภิกษุละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ทำไม่ให้มีในภายหลัง ไม่ให้เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา ภิกษุนั้นจึงเป็นพระอรหันตขีณาสพ อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว มีกิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว ปลงภาระได้แล้ว บรรลุถึงประโยชน์ตนแล้ว มีกิเลส เครื่องประกอบสัตว์ไว้ในภพหมดสิ้นแล้ว หลุดพ้นแล้วเพราะรู้โดยชอบ”

จำนวนพุทธบริษัทที่เป็นอริยบุคคล

{๒๕๕}[๑๙๕] “สำหรับท่านพระโคดมจงยกไว้ ก็มีบ้างไหม ภิกษุสักรูปหนึ่ง ผู้เป็นสาวกของท่านพระโคดมที่ทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันหา

อาสวะมิได้เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไปด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึง อยู่ได้”

“ดูก่อนวัจฉะ มิใช่มีแค่ร้อยเดียว สองร้อย สามร้อย สี่ร้อย หรือห้าร้อย ที่แท้มีอยู่มากทีเดียว พวกภิกษุผู้เป็นสาวกของเราที่ทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันหาอาสวะมิได้เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไปด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ได้”“สำหรับท่านพระโคดมและพวกภิกษุจงยกไว้ มีบ้างไหมเล่า ภิกษุณีสักรูปหนึ่งผู้เป็นสาวิกาของท่านพระโคดมที่ทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ อันหาอาสวะมิได้เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไปด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่ได้”“ดูก่อนวัจฉะ มิใช่มีแค่ร้อยเดียว สองร้อย สามร้อย สี่ร้อย หรือห้าร้อย ที่แท้มีอยู่มากทีเดียว พวกภิกษณีผู้เป็นสาวิกาของเราที่ทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ

ปัญญาวิมุตติอันหาอาสวะมิได้เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไปด้วยปัญญาอันยิ่งเอง ในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ได้”{๒๕๖}“สำหรับท่านพระโคดม พวกภิกษุและพวกภิกษุณีทั้งหลายจงยกไว้ มีบ้างไหมเล่า อุบาสกสักคนหนึ่งผู้เป็นสาวกของท่านพระโคดมที่ยังเป็นคฤหัสถ์ นุ่งขาวห่มขาวประพฤติพรหมจรรย์ได้เป็นโอปปาติกะ จักปรินิพพานในภพนั้น ไม่กลับมาจากโลกนั้นอีกเพราะโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ สิ้นไป”“ดูก่อนวัจฉะ มิใช่มีแค่ร้อยเดียว สองร้อย สามร้อย สี่ร้อย หรือห้าร้อย ที่แท้มีอยู่มากทีเดียว พวกอุบาสกที่เป็นสาวกของเราที่ยังเป็นคฤหัสถ์นุ่งขาว ห่มขาวประพฤติพรหมจรรย์ได้เป็นโอปปาติกะ จักปรินิพพานในภพนั้น ไม่กลับมาจากโลกนั้นอีกเพราะโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ สิ้นไป”

“สำหรับท่านพระโคดม พวกภิกษุ พวกภิกษุณี พวกอุบาสกทั้งหลายที่ยังเป็นคฤหัสถ์นุ่งขาวห่มขาวประพฤติพรหมจรรย์จงยกไว้ มีบ้างไหมเล่า อุบาสก สักคนหนึ่งผู้เป็นสาวกของท่านพระโคดมที่ยังเป็นคฤหัสถ์นุ่งขาวห่มขาวบริโภค กามคุณ ทำตามคำสอน ทำเฉพาะโอวาท เป็นผู้ข้ามวิจิกิจฉา(ความลังเล สงสัย)ได้แล้ว ปราศจากความเคลือบแคลง ถึงความเป็นผู้แกล้วกล้า ไม่ต้องเชื่อผู้อื่นอยู่ในศาสนาของพระศาสดา”“ดูก่อนวัจฉะ มิใช่มีแค่ร้อยเดียว สองร้อย สามร้อย สี่ร้อย หรือห้าร้อย ที่แท้มีอยู่มากทีเดียว พวกอุบาสกผู้เป็นสาวกของเราที่ยังเป็นคฤหัสถ์นุ่งขาว ห่มขาวบริโภคกามคุณ ทำตามคำสอน ทำเฉพาะโอวาท เป็นผู้ข้ามวิจิกิจฉาได้แล้ว

ปราศจากความเคลือบแคลง ถึงความเป็นผู้แกล้วกล้า ไม่ต้องเชื่อผู้ อื่นอยู่ในศาสนาของพระศาสดา”“สำหรับท่านพระโคดม พวกภิกษุ พวกภิกษุณี พวกอุบาสกที่ยังเป็นคฤหัสถ์นุ่งขาวห่มขาวประพฤติพรหมจรรย์ พวกอุบาสกที่ยังป็นคฤหัสถ์นุ่งขาว ห่มขาวบริโภคกามคุณจงยกไว้ มีบ้างไหมเล่า อุบาสิกาสักคนหนึ่งผู้เป็นสาวิกาของท่านพระโคดมที่ยังเป็นคฤหัสถ์นุ่งขาวห่มขาวประพฤติพรหมจรรย์ ได้เป็นโอปปาติกะ จักปรินิพพานในภพนั้น ไม่กลับมาจากโลกนั้นอีกเพราะโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ สิ้นไป”“ดูก่อนวัจฉะ มิใช่มีแค่ร้อยเดียว สองร้อย สามร้อย สี่ร้อย หรือห้าร้อย ที่แท้มีอยู่มากทีเดียว พวกอุบาสีกาผู้เป็นสาวิกาของเราที่ยังเป็นคฤหัสถ์นุ่ง ขาวห่มขาวประพฤติพรหมจรรย์ได้เป็นโอปปาติกะ จักปรินิพพานในภพนั้น ไม่กลับมาจากโลกนั้นอีกเพราะโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ สี้นไป”

“สำหรับท่านพระโคดม พวกภิกษุ พวกภิกษุณี พวกอุบาสกที่ยังเป็นคฤหัสถ์นุ่งขาวห่มขาวประพฤติพรหมจรรย์ พวกอุบาสกที่ยังเป็นคฤหัสถ์นุ่งขาว ห่มขาวบริโภคกามคุณ พวกอุบาสิกาที่ยังเป็นคฤหัสถ์นุ่งขาวห่มขาวประพฤติพรหมจรรย์จงยกไว้ มีบ้างไหมเล่า อุบาสิกาสักคนหนึ่งผู้เป็นสาวิกาของท่าน พระโคดมที่ยังเป็นคฤหัสถ์นุ่งขาวห่มขาวบริโภคกามคุณ ทำตามคำสอน ทำเฉพาะโอวาท เป็นผู้ข้ามวิจิกิจฉาได้แล้ว ปราศจากความเคลือบแคลง เป็นผู้แกล้วกล้า ไม่ต้องเชื่อคำสอนของผู้อื่นอยู่ในศาสนาของพระศาสดา”“ดูก่อนวัจฉะ มิใช่มีแค่ร้อยเดียว สองร้อย สามร้อย สี่ร้อย หรือห้าร้อย ที่แท้มีอยู่มากทีเดียว พวกอุบาสิกาผู้เป็นสาวิกาของเราที่ยังเป็นคฤหัสถ์นุ่ง ขาวห่มขาวบริโภคกามคุณ ทำตามคำสอน ทำเฉพาะโอวาท เป็นผู้ข้ามวิจิกิจฉาได้แล้ว ปราศจากความเคลือบแคลง เป็นผู้แกล้วกล้า ไม่ต้องเชื่อผู้ อื่นอยู่ในศาสนาของพระศาสดา”

ความเป็นผู้บำเพ็ญธรรมให้บริบูรณ์

{๒๕๗}[๑๙๖] “ท่านพระโคดม ก็ถ้าท่านพระโคดมเท่านั้นจึงจักบำเพ็ญธรรมนี้ให้บริบูรณ์ได้ ส่วนพวกภิกษุจักบำเพ็ญให้บริบูรณ์ไม่ได้แล้วไซร้ เมื่อเป็น เช่นนี้ พรหมจรรย์นี้ก็จักไม่บริบูรณ์ด้วยเหตุนั้น แต่เพราะท่านพระโคดมเป็นผู้บำเพ็ญธรรมนี้ให้บริบูรณ์ได้แล้ว และพวกภิกษุก็บำเพ็ญให้บริบูรณ์ตามได้ เมื่อเป็นเช่นนี้พรหมจรรย์นี้จึงบริบูรณ์ด้วยเหตุนั้น

ท่านพระโคดม ก็ถ้าท่านพระโคดมและพวกภิกษุเท่านั้นจึงจักบำเพ็ญธรรมนี้ให้บริบูรณ์ได้ ส่วนพวกภิกษุณีจักบำเพ็ญให้บริบูรณ์ไม่ได้แล้วไซร้ เมื่อ เป็นเช่นนี้ พรหมจรรย์นี้ก็จักไม่บริบูรณ์ด้วยเหตุนั้น แต่เพราะท่านพระโคดม เป็นผู้บำเพ็ญธรรมนี้ให้บริบูรณ์ได้แล้ว และพวกภิกษุ ทั้งพวกภิกษุณีก็บำเพ็ญ ให้บริบูรณ์ตามได้ เมื่อเป็นเช่นนี้ พรหมจรรย์นี้จึงบริบูรณ์ด้วยเหตุนั้น

{๒๕๘}ท่านพระโคดม ก็ถ้าท่านพระโคดม และพวกภิกษุ ทั้งพวกภิกษุณี เท่านั้นจึงจักบำเพ็ญธรรมนี้ให้บริบูรณ์ได้ ส่วนพวกอุบาสกที่ยังเป็นคฤหัสถ์นุ่ง ขาวห่มขาวประพฤติพรหมจรรย์จักบำเพ็ญให้บริบูรณ์ไม่ได้แล้วไซร้ เมื่อเป็นเช่นนี้ พรหมจรรย์นี้ก็จักไม่บริบูรณ์ด้วยเหตุนั้น แต่เพราะท่านพระโคดมเป็น ผู้บำเพ็ญพรหมจรรย์นี้ให้บริบูรณ์ได้แล้ว และพวกภิกษุ พวกภิกษุณี ทั้งพวกอุบาสกที่ยังป็นคฤหัสถ์นุ่งขาวห่มขาวปุระพฤติจรรย์ก็บำเพ็ญให้บริบูรณ์ตามได้ เมื่อเป็นเช่นนี้ พรหมจรรย์นี้จึงบํริบูรณ์ด้วยเหตุนั้นท่านพระโคดม ก็ถ้าท่านพระโคดม และพวกภิกษุ พวกภิกษุณี ทั้งพวกอุบาสกผู้เป็นคหฤหัสถ์ที่นุ่งขาวห่มขาวประพฤติพรหมจรรย์เท่านั้นจึงจัก

บำเพ็ญธรรมนี้ให้บริบูรณ์ได้ ส่วนพวกอุบาสกที่ยังเป็นคฤหัสถ์นุ่งขาวห่มขาว บริโภคกามคุณจักบำเพ็ญให้บริบูรณ์ไม่ได้แล้วไซร้ เมื่อเป็นเช่นนี้ พรหมจรรย์ นี้ก็จักไม่บริบูรณ์ด้วยเหตุนั้น แต่เพราะท่านพระโคดมเป็นผู้บำเพ็ญธรรมนี้ให้บริบูรณ์ได้แล้ว และพวกภิกษุ พวกภิกษุณี พวกอุบาสกที่ยังเป็นคฤหัสถ์นุ่ง ขาวห่มขาวประพฤติพรหมจรรย์ ทั้งพวกอุบาสกที่ยังเป็นคฤหัสถ์นุ่งขาวห่มขาวบริโภคกามคุณก็บำเพ็ญให้บริบูรณ์ตามได้ เมื่อเป็นเช่นนี้ พรหมจรรย์นี้ จึงบริบูรณ์ได้ด้วยเหตุนั้นท่านพระโคดม ก็ถ้าท่านพระโคดม และพวกภิกษุ พวกภิกษุณี พวกอุบาสกที่ยังป็นคฤหัสถ์นุ่งขาวห่มขาวประพฤติพรหมจรรย์ ทั้งพวกอุบาสกที่ยัง เป็นคฤหัสถ์นุ่งขาวห่มขาวบริโภคกามคุณเท่านั้นจึงจักบำเพ็ญธรรมนี้ให้บริบูรณ์ได้ ส่วนพวกอุบาสิกาที่ยังเป็นคฤหัสถ์นุ่งขาวห่มขาวประพฤติพรหมจรรย์จัก บำเพ็ญให้บริบูรณ์ไม่ได้แล้วไซร้ เมื่อเป็นเช่นนี้ พรหมจรรย์นี้ก็จักไม่บริบูรณ์ ด้วยเหตุนั้น แต่เพราะท่านพระโคดมเป็นผู้บำเพ็ญธรรมนี้ให้บริบูรณ์ได้ และ พวกภิกษุ พวกภิกษุณี พวกอุบาสกที่ยังป็นคฤหัสถ์นุ่งขาวห่มขาวประพฤติ พรหมจรรย์ พวกอุบาสกที่ยังเป็นคฤหัสถ์นุ่งขาวห่มขาวบริโภคกามคุณ ทั้ง

พวกอุบาสิกาที่ยังเป็นคฤหัสถ์นุ่งขาวห่มขาวประพฤติพรหมจรรย์ก็บำเพ็ญให้ บริบูรณ์ตามได้ เมื่อเป็นเช่นนี้ พรหมจรรย์นี้จึงบริบูรณ์ได้ด้วยเหตุนั้น

ท่านพระโคดม ก็ถ้าท่านพระโคดม และพวกภิกษุ พวกภิกษุณี พวกอุบาสกที่ยังเป็นคฤหัสถ์นุ่งขาวห่มขาวประพฤติพรหมจรรย์ พวกอุบาสกที่ยัง เป็นคฤหัสถ์นุ่งขาวห่มขาวบริโภคกามคุณ ทั้งพวกอุบาสิกาที่ยังเป็นคฤหัสถ์นุ่งขาวห่มขาวประพฤติพรหมจรรย์เท่านั้นจึงจักบำเพ็ญธรรมนี้ให้บริบูรณ์ได้ ส่วนพวกอุบาสิกาที่ยังเป็นคฤหัสถ์นุ่งขาวห่มขาวบริโภคกามคุณจักบำเพ็ญให้บริบูรณ์ไม่ได้แล้วไซร้ เมื่อเป็นเช่นนี้ พรหมจรรย์นี้ก็จักไม่บริบูรณ์ด้วยเหตุนั้น แต่เพราะท่านพระโคดมได้บำเพ็ญธรรมนี้ให้บริบูรณ์ได้แล้ว และพวกภิกษุ พวกภิกษุณี พวกอุบาสกที่ยังเป็นคฤหัสถ์นุ่งขาวห่มขาวประพฤติพรหมจรรย์ พวกอุบาสกที่ยังเป็นคฤหัสถ์นุ่งขาวห่มขาวบริโภคกามคุณ พวกอุบาสิกาที่ยังเป็นคฤหัสถ์นุ่งขาวห่มขาวประพฤติพรหมจรรย์ และพวกอุบาสิกาที่ยังเป็นคฤหัสถ์ นุ่งขาวห่มขาวบริโภคกามคุณก็บำเพ็ญให้บริบูรณ์ตามได้ เมื่อเป็นเช่นนี้ พรหมจรรย์นี้จึงบริบูรณ์ด้วยเหตุนั้น”

ปริพาชกวัจฉโคตรขอบรรพชาเรียนสมถวิปัสสนา

{๒๕๙}[๑๙๗] “ข้าแต่ท่านพระโคดม แม่น้ำคงคามีแต่จะไหลหลั่งล้นไปรวม ลงอยู่ในมหาสมุทร ฉันใด บริษัทของท่านพระโคดมซึ่งมีทั้งคฤหัสถ์และบรรพชิต ก็มีแต่จะน้อมโน้มโอนไปรวมอยู่ที่พระนิพพาน ฉันนั้น

ข้าแต่ท่านพระโคดม พระภาษิตของพระองค์แจ่มแจ้งนัก พระภาษิตของพระองค์ไพเราะนัก พระพุทธเจ้าข้า ท่านพระโคดมทรงประกาศธรรม โดยอเนกปริยายอย่างนี้ เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่ควํ่า เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือส่องประทีปในที่มืดด้วยตั้งใจว่า‘คนมีตาดีจักเห็นรูปได้’ดังนี้ ข้าพระองค์นี้ขอถึงท่านพระโคดม พร้อมทั้งพระธรรม

และพระภิกษุสงฆ์ว่าเป็นสรณะ ขอข้าพระองค์พึงได้บรรพชาอุปสมบทในสำนักของท่านพระโคดมด้วยเถิด”

“ดูก่อนวัจฉะ ผู้ใดเคยเป็นอัญเดียรถีย์เมื่อหวังจะบรรพชาหวังจะอุปสมบท ในธรรมวินัยนี้ ผู้นั้นจะต้องอยู่ปริวาส ๔ เดือน พอล่วง ๔ เดือนแล้ว ภิกษุทั้งหลายเต็มใจจึงจะให้บรรพชาให้อุปสมบทเพื่อความเป็นภิกษุได้ ก็แต่ว่าเรารู้อัธยาศัยของบุคคลว่ามีความต่างกันในข้อนี้”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าพวกคนที่เคยเป็นอัญเดียรถีย์เมื่อหวังจะบรรพชาหวังจะอุปสมบทในพระธรรมวินัยนี้ จะต้องอยู่ปริวาส ๔ เดือน พอล่วง ๔ เดือนแล้ว ภิกษุทั้งหลายเต็มใจจึงจะให้บรรพชาให้อุปสมบทเพื่อความเป็นภิกษุได้ไซร้ ข้าพระองค์จักขออยู่ปริวาส ๔ ปี ล่วง ๔ ปีไปแล้ว ภิกษุทั้งหลาย เต็มใจก็จงให้ข้าพระองค์บรรพชาอุปสมบทเพื่อความเป็นภิกษุเถิด” ปริพาชกวัจฉโคตรได้บรรพชาอุสมบทในสำนักของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว{๒๖๐}ก็ท่านวัจฉโคตรอุปสมบทแล้วไม่นาน คือ อุปสมบทได้กึ่งเดือน ได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระ ภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วกราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ผล ๓ เบื้องต่ำที่บุคคลพึงบรรลุด้วยญาณของพระเสขะ ด้วยวิชชาของพระเสขะ เท่าที่กำหนดไว้ ข้าพระองค์ก็ได้บรรลุแล้ว ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าจงทรงแสดงธรรมที่ยิ่งขึ้นไปแก่ข้าพระองค์ด้วยเถิด”“ดูก่อนวัจฉะ ถ้าเข่นนั้น เธอจงเจริญธรรมทั้งสองคือสมถะและวิปัสสนาให้ยิ่งขึ้นไปเถิด ดูก่อนวัจฉะ ธรรมทั้งสองคือสมถะและวิปัสสนานี้ เธอเจริญให้ยิ่งขึ้นไปแล้วจักเป็นไปเพื่อแทงตลอดธรรมธาตุหลายประการ”

อภิญญา ๖

{๒๖๑}[๑๙๘] “๑. ดูก่อนวัจฉะ เพียงเธอนั้นจำนงว่า ‘ขอเราพึงบรรลุอิทธิวิธีหลายประการ คือ คนเดียวทำให้เป็นหลายคนก็ได้ หลายคนทำให้เป็นคน เดียวก็ได้ จะปรากฏตัวหรือหายตัว ทะลุฝา ทะลุกำแพง ทะลุภูเขาไปได้ ไม่ติดขัดเหมือนไปในที่ว่างก็ได้ ผุดขึ้นดำลงในแผ่นดินเหมือนในนํ้าก็ได้ เดิน บนนํ้าไม่แตกเหมือนเดินบนแผ่นดินก็ได้ นั่งขัดสมาธิเหาะไปในอากาศเหมือนสกุณปักษีก็ได้ ใช้ฝ่ามือลูบคลำดวงจันทร์ดวงอาทิตย์ซึ่งมีฤทธิ์มากมีอานุภาพมากก็ได้ ใช้อำนาจทางกายไปตลอดถึงพรหมโลกก็ได้’ ดังนี้ เธอก็จักบรรลุ ความเป็นผู้อาจสามารถในอิทธิวิธีนั้น ๆ ทีเดียว เมื่อเหตุมี{๒๖๒}๒. ดูก่อนวัจฉะ เพียงเธอนั้นจำนงว่า ‘ขอเราพึงได้ยินเสียง ๒ ชนิด คือเสียงทิพย์และเสียงมนุษย์ทั้งที่อยู่ไกลและใกล้ได้ด้วยทิพพโสตธาตุอัน บริสุทธิ์ล่วงโสตวิสัยของมนุษย์’ ดังนี้ เธอก็จักบรรลุความเป็นผู้อาจสามารถ ในการได้ยินเสียงนั้น ๆ ทีเดียว เมื่อเหตุมี

{๒๖๓}๓. ดูก่อนวัจฉะ เพียงเธอนั้นจำนงว่า ‘ขอเราพึงกำหนดรู้ใจของสัตว์อื่นของบุคคลอื่นได้ด้วยใจ คือ จิตมีราคะก็รู้ว่าจิตมีราคะ หรือจิตปราศจาก ราคะก็รู้ว่าจิตปราศจากราคะ จิตมีโทสะก็รู้ว่าจิตมีโทสะ หรือจิตปราศจาก

โทสะก็รู้ว่าจิตปราศจากโทสะ จิตมีโมหะก็รู้ว่าจิตมีโมหะ หรือจิตปราศจากโมหะก็รู้ว่าจิตปราศจากโมหะ จิตหดหู่ก็รู้ว่าจิตหดหู่ หรือจิตฟุ้งซ่านก็รู้ว่าจิตฟุ้งซ่าน จิตเป็นมหัคคตะก็รู้ว่าจิตเป็นมหัคคตะ หรือจิตไม่เป็นมหัคคตะก็รู้ว่าจิตไม่เป็นมหัคคตะ จิตมีจิตอื่นยิ่งกว่าก็รู้ว่าจิตมีจิตอื่นยิ่งกว่า หรือจิตไม่มีจิต อื่นยิ่งกว่าก็รู้ว่าจิตไม่มีจิตอื่นยิ่งกว่า จิตเป็นสมาธิก็รู้ว่าจิตเป็นสมาธิ หรือจิตไม่เป็นสมาธิก็รู้ว่าจิตไม่เป็นสมาธิ จิตหลุดพ้นก็รู้ว่าจิตหลุดพ้น หรือจิตไม่ หลุดพ้นก็รู้ว่าจิตไม่หลุดพ้น’ ดังนี้ เธอก็จักบรรลุความเป็นผู้อาจสามารถในการกำหนดใจผู้อื่นนั้น ๆ ทีเดียว เมื่อเหตุมี

{๒๖๔}๔. ดูก่อนวัจฉะ เพียงเธอนั้นจำนงว่า ‘ขอเราพึงระลึกชาติก่อนได้เป็นอันมาก คือ ระลึกชาติได้หนึ่งชาติบ้าง สองชาติบ้าง สามชาติบ้าง สี่ชาติบ้าง ห้าชาติบ้าง สิบชาติบ้าง ยี่สิบชาติบ้าง สามสิบชาติบ้าง สี่สิบชาติบ้าง ห้าสิบชาติบ้าง ร้อยชาติบ้าง พันชาติบ้าง แสนชาติบ้าง ตลอดสังวัฏฏกัป เป็นอันมากบ้าง ตลอดวิวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ตลอดสังวัฏฏวิวัฏฏกัป

ปราศจากโทสะ คือกุศลจิตและอัพยากตจิตฝ่ายโลกิยะที่ไม่ประกอบด้วยโทมนัส (๓) จิตมีโมหะ คือ จิตที่ประกอบด้วยวิจิกิจฉา(ความสงสัย)และอุทธัจจะ(ความฟุ้งซ่าน) หรือโมหมูลจิต ๒ ดวง (โมหะ ความหลงไม่รู้สภาพจิต มีบทบาทเกี่ยวข้องในอกุศลจิตทุกดวง (๑๒ ดวง) ฉะนั้น เมื่อถือตามนัยนี้ โลภมูลจิต ๘ ดวง และโทสมูลจิต ๒ ดวง หรืออกุศลจิตทุกดวงดวงก็ชื่อว่าจิตมีโมหะ) จิตปราศจากโมหะ คือกุศลจิตและอัพยากตจิตฝ่ายโลกิยะทีไม่ประกอบด้วยโมหะ (๔) จิตหดหู่ คือจิตที่ถูกถีนมิทธะความหดหู่และเซื่องซึมครอบงำ จิตฟุ้งซ่าน คือจิตที่ถูกอุทธัจจะครอบงำ (๔) จิตเป็นมหัคคตะ คือรูปาวจรจิตและอรูปาวจรจิต (จิตของผู้ได้รูปฌานและอรูปฌาน หรือจิตของผู้อยู่ในรูปภูมิและอรูปภูมิ) จิตไม่เป็นมหัคคตะ คือกามาวจรจิต (จิตของผู้อยู่ในกามภูมิ) (๖) จิตมีจิต อื่นยิ่งกว่า คือกามาวจรจิต จิตไม่มีจิตอื่นยิ่งกว่า คือรูปาวจรจิตและอรูปาวจรจิต อีกนัยหนื่ง รูปาวจรจิตชื่อว่าจิตมีจิตอื่นยิ่งกว่า อรูปาวจรจิตชื่อว่าจิตไม่มีจิตอื่นยิ่งกว่า (๗) จิตเป็นสมาธิ คือ จิตที่ตั้งมั่นด้วยอัปปนาสมาธิและอุปจารสมาธิ จิตไม่เป็นสมาธิ คือจิตที่ปราศจากอัปปนาสมาธิ และอุปจารสมาธิ (๘) จิตหลุดพ้น คือจิตที่ประกอบด้วยตทังควิมุตติ (หลุดพ้นกิเลสได้ชั่วขณะ) และวิกขัมภนวิมุตติ (หลุดพ้นกิเลสโดยข่มไว้ด้วยสมาธิ) จิตไม่หลุดพ้น คือจิตที่ปราศจากตทังควิมุตติและวิกขัมภนวิมุตติ (นัย ที.ม.อ. ๓๙๑)

เป็นอันมากบ้าง ว่า ‘ในภพโน้นเราได้มีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีผิวพรรณอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุขทุกข์อย่างนั้น ๆ มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากภพนั้นแล้วได้ไปเกิดในภพโน้น แม้ในภพโน้นนั้นเรา ก็ได้มีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีผิวพรรณอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุขทุกข์อย่างนั้น ๆ มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากภพโน้นนั้นแล้วจึงได้มาเกิดในภพนี้, เราพึงระลึกชาติก่อนได้เป็นอันมากพร้อมทั้ง อาการ(คือวรรณะเป็นต้น)พร้อมทั้งอุเทศ(คือชื่อและโคตร)ด้วยประการฉะนี้ดังนี้ เธอก็จักบรรลุ ความเป็นผู้อาจสามารถในระลึกชาตินั้น ๆ ทีเดียว เมื่อเหตุมี

{๒๖๕}๕. ดูก่อนวัจฉะ เพียงเธอนั้นจำนงว่า ‘ขอเราพึงเห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังอุบัติ เลว ประณีต มีผิวพรรณดี มีผิวพรรณทราม ได้ดี ตกยาก ด้วย ทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ล่วงจักษุวิสัยของมนุษย์ พีงรู้ชัดซึ่งหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรมได้ว่า‘หมู่สัตว์เหล่านี้หนอประกอบด้วยกายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต ว่าร้ายพระอริยเจ้า เป็นมิจฉาทิฏฐิ ยึดถือการกระทำด้วยอำนาจมิจฉาทิฏฐิ หมู่สัตว์เหล่านั้นหลังจากตายไปจึงเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก’ หรือว่า ‘หมู่สัตว์เหล่านี้ประกอบด้วยกายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต ไม่ว่าร้ายพระอริยเจ้า เป็นสัมมาทิฏฐิ ยึดถือการกระทำด้วยอำนาจสัมมาทิฏฐิ หมู่สัตว์ เหล่านั้นหลังจากตายไปจึงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์, ขอเราพึงเห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังอุบัติ เลว ประณีต มีผิวพรรณดี มีผิวพรรณทราม ได้ดี ตกยาก ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ล่วงจักษุวิสัยของมนุษย์ พึงรู้ชัดซึ่งหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรมได้ด้วยประการฉะนี้, ดังนี้ เธอก็จักบรรลุความเป็นผู้อาจสามารถ ในการมองเห็นหมู่สัตว์นั้น ๆ ทีเดียว เมื่อเหตุมี๖. ดูก่อนวัจฉะ เพียงเธอนั้นจำนงว่า ‘ขอเราพึงทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันหาอาสวะมิได้ เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไปด้วยปัญญาอันยิ่ง

เองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ได้’ดังนี้เธอก็จักบรรลุความเป็นผู้อาจสามารถใน

ความเป็นผู้มีญาณทำให้หมดกิเลสนั้น ๆ ทีเดียว เมื่อเหตุมี”

ท่านวัจฉโคตรสำเร็จเป็นพระอรหันต์

{๒๖๗}[๑๙๙] ครั้งนั้นแลท่านวัจฉโคตรชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระ ภาคเจ้า ลุกจากอาสนะถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า ทำประทักษิณแล้ว หลีกไป ครั้นหลีกออกไปอยู่แต่ผู้เดียว เป็นผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่ง พระนิพพาน ไม่ช้านานเท่าไรก็ทำให้แจ้งชื่งที่สุดแห่งพรหมจรรย์อันยอดเยี่ยม ที่กุลบุตรทั้งหลายผู้ออกจากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิตโดยชอบต้องการกัน ด้วย ปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ ได้รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบ แล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้วกิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ก็ท่านวัจฉโคตรได้เป็นพระอรหันต์รูปหนึ่งในจำนวนพระอรหันต์ทั้งหลาย{๒๖๘}[๒๐๐] ก็สมัยนั้นภิกษุเป็นอันมากพากันไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า ท่านพระวัจฉโคตรได้เห็นภิกษุเหล่านั้นผู้กำลังเดินมาแต่ไกล จึงเข้าไปหาภิกษุเ หล่านั้นจนใกล้ ครั้นแล้วถามว่า “ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจะไป ไหนกัน”“ดูก่อนท่านผู้มีอายุ พวกเราจะไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้ากัน’’

“ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลายถ้าเช่นนั้นขอท่านทั้งหลายถวายบังคม

พระบาทพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยเศียรเกล้าช่วยกราบทูลด้วยว่า‘ข้าแต่

พระองค์ผู้เจริญ วัจฉโคตรภิกษุขอกราบถวายบังคมพระบาทพระผู้มีพระ

ภาคเจ้าด้วยเศียรเกล้า’และขอให้กราบทูลอย่างนี้ว่า‘ข้าพระองค์ได้

ปรนนิบัติพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว ข้าพระองคได้ปรนนิบัติพระสุคตเจ้าแล้ว”

ภิกษุเหล่านั้นรับคำท่านพระวัจฉโคตรแล้วเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท่านพระวัจฉโคตรขอถวายบังคมพระบาทพระผู้มีภาคเจ้าด้วยเศียรเกล้า และสั่งให้กราบทูลอย่างนี้ว่า ‘ข้าพระองค์ปรนนิบัติพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว ข้าพระองค์ปรนนิบัติ พระสุคตเจ้าแล้ว”“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากำหนดรู้ใจวัจฉโคตรภิกษุด้วยใจก่อนแล้วว่า ‘วัจฉโคตรภิกษุเป็นเตวิชชะ (ผู้ได้วิชชา ๓) มีฤทธิ์มากมีอานุภาพมาก แม้เทพดา ทั้งหลายก็บอกเนื้อความนี้แก่เราแล้วว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ วัจฉโคตรภิกษุ เป็นเตวิชชะ มีฤทธิ์มากมีอานุภาพมาก”

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ภิกษุหล่านั้นชื่นชม พระภาษิตของพระผู้มีภาคเจ้าแล้ว ฉะนี้แล

จบ มหาวัจฉโคตรสูตรที่ ๓

๔. ทีฆนขสูตร

ว่าด้วยทีฆนขปริพาชก

{๒๖๙}[๒๐๑] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ถํ้าสุกรขาตาเขาคิชฌกูฏ ใกล้พระนครราชคฤห์ ครั้งนั้นแล ปริพาชกชื่อทีฆนขะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระ ภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว ได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้ว กราบทูลว่า “ท่านพระโคดม ความจริงข้าพเจ้ามีวาทะอย่างนี้ มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘สิ่งทั้งปวงไม่ชอบใจเรา”