๔. ทีฆนขสูตร เล่ม ๑๓

ภิกษุเหล่านั้นรับคำท่านพระวัจฉโคตรแล้วเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท่านพระวัจฉโคตรขอถวายบังคมพระบาทพระผู้มีภาคเจ้าด้วยเศียรเกล้า และสั่งให้กราบทูลอย่างนี้ว่า ‘ข้าพระองค์ปรนนิบัติพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว ข้าพระองค์ปรนนิบัติ พระสุคตเจ้าแล้ว”“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากำหนดรู้ใจวัจฉโคตรภิกษุด้วยใจก่อนแล้วว่า ‘วัจฉโคตรภิกษุเป็นเตวิชชะ (ผู้ได้วิชชา ๓) มีฤทธิ์มากมีอานุภาพมาก แม้เทพดา ทั้งหลายก็บอกเนื้อความนี้แก่เราแล้วว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ วัจฉโคตรภิกษุ เป็นเตวิชชะ มีฤทธิ์มากมีอานุภาพมาก”

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ภิกษุหล่านั้นชื่นชม พระภาษิตของพระผู้มีภาคเจ้าแล้ว ฉะนี้แล

จบ มหาวัจฉโคตรสูตรที่ ๓

๔. ทีฆนขสูตร

ว่าด้วยทีฆนขปริพาชก

{๒๖๙}[๒๐๑] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ถํ้าสุกรขาตาเขาคิชฌกูฏ ใกล้พระนครราชคฤห์ ครั้งนั้นแล ปริพาชกชื่อทีฆนขะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระ ภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว ได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้ว กราบทูลว่า “ท่านพระโคดม ความจริงข้าพเจ้ามีวาทะอย่างนี้ มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘สิ่งทั้งปวงไม่ชอบใจเรา”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า“ดูก่อนอัคคิเวสสนะ แม้ความเห็นของท่านที่ว่า ‘สิ่งทั้งปวงไม่ชอบใจเรา, นั้น ก็ไม่ชอบใจท่าน”

“ท่านพระโคดม ถ้าความเห็นนี้ชอบใจข้าพเจ้า แม้สิ่งนั้นก็พึงเป็นเช่นนั้น แม้สิ่งนั้นก็พึงเป็นเช่นนั้น”

“ดูก่อนอัคคิเวสสนะ มีคนในโลกมากกว่ามากที่กล่าวอย่างนี้ว่า ‘แม้สิ่งนั้นก็พึงเป็นเช่นนั้น แม้สิ่งนั้นก็พึงเป็นเช่นนั้น’ ดังนี้ แต่พวกเขาก็ยังละ ความเห็นนั้นไม่ได้และยังยึดถือความเห็นอื่น ดูก่อนอัคคิเวสสนะ มีคนในโลกน้อยกว่าน้อยที่กล่าวอย่างนี้ว่า ‘แม้สิ่งนั้นก็พึงเป็นเช่นนั้น แม้สิ่งนั้นก็พึง เป็นเช่นนั้น, ดังนี้ พวกเขาละความเห็นนั้นได้และไม่ยึดถือความเห็นอื่น”

ทิฏฐิเป็นเหตุให้เกิดวิวาท

{๒๗๐}“ดูก่อนอัคคิเวสสนะ สมณพราหมณ์พวกหนึ่งมีวาทะอย่างนี้มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘สิ่งทั้งปวงชอบใจเรา, ดังนี้ก็มี สมณพราหมณ์พวกหนึ่งมีวาทะ อย่างนี้มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘สิ่งทั้งปวงไม่ชอบใจเรา, ดังนี้ก็มี สมณพราหมณ์ พวกหนึ่งมีวาทะอย่างนี้มีความเห็นอย่างนี้ว่า‘บางสิ่งชอบใจเรา บางสิ่ง ไม่ชอบใจเรา, ดังนี้ก็มีดูก่อนอัคคิเวสสนะ บรรดาความเห็นเหล่านั้น ความเห็นของสมณพราหมณ์ที่มีวาทะอย่างนี้มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘สิ่งทั้งปวงชอบใจเรา, นั้น ใกล้ ไปทางกิเลสที่มีความติดใจ ใกล้ไปทางกิเลสที่ประกอบสัตวไว้ ใกล้ไปทางกิเลสที่เป็นเหตุเพลิดเพลิน ใกล้ไปทางกิเลสที่เป็นเหตุกลํ้ากลืน ใกล้ไปทาง กิเลสที่เป็นเหตุยึดมั่นดูก่อนอัคคิเวสสนะ บรรดาความเห็นเหล่านั้น ความเห็นของสมณพราหมณ์ที่มีวาทะอย่างนี้มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘สิ่งทั้งปวงไม่ชอบใจเรา, นั้น ใกล้ไปทางธรรมที่ไม่มีราคะ ใกล้ไปทางธรรมที่ไม่ประกอบสัตว์ไว้ ใกล้ไปทาง

ธรรมที่ไม่เป็นเหตุเพลิดเพลิน ใกล้ไปทางธรรมที่ไม่เป็นเหตุกลํ้ากลืน ใกล้ไปทางธรรมที่ไม่เป็นเหตุยึดมั่น”

[๒๐๒] เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว ทีฆนขปริพาชกได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ท่านพระโคดมทรงยกความเห็นของข้าพเจ้า ท่านพระโคดมทรงเชิดชูความเห็นของข้าพเจ้า”

“ดูก่อนอัคคิเวสสนะ บรรดาความเห็นเหล่านั้น ความเห็นของสมณพราหมณ์ที่มีวาทะอย่างนี้มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘บางสิ่งชอบใจเรา บางสิ่งไม่ชอบใจเรา’ นั้น ส่วนที่เห็นว่าชอบใกล้ไปทางกิเลสที่มีความติดใจ ใกล้ไปทางกิเลสที่ประกอบสัตวไว้ ใกล้ไปทางกิเลสที่เป็นเหตุเพลิดเพลิน ใกล้ไปทางกิเลสที่เป็นเหตุกลํ้ากลืน ใกล้ไปทางกิเลสที่เป็นเหตุยึดมั่น ส่วนที่เห็นว่าไม่ชอบใกล้ไปทางธรรมที่ไม่มีราคะใกล้ไปทางธรรมที่ไม่ประกอบสัตว์ไว้ ใกล้ไปทางธรรมที่ไม่เป็นเหตุเพลิดเพลิน ใกล้ไปทางธรรมที่ไม่เป็นเหตุกลํ้ากลืน ใกล้ไปทางธรรมที่ไม่เป็นเหตุยึดมั่น{๒๗๑}ดูก่อนอัคคิเวสสนะ บรรดาความเห็นเหล่านั้น ในความเห็นของสมณพราหมณ์ที่มีวาทะอย่างนี้มีความเห็นอย่างนี้ว่า

‘สิ่งทั้งปวงชอบใจเรา’ นั้น ท่านผู้รู้ย่อมพิจารณาเห็นได้ดังนี้ว่า ‘ถ้าเราจะยึดมั่นถือมั่นซึ่งความเห็นของเรา ที่ว่า ‘สิ่งทั้งปวงชอบใจเรา’ แล้วยืนยันขันแข็งว่า ‘สิ่งนี้เท่านั้นจริง สิ่งอื่นเปล่า’ เราก็จะพึงถือผิดไปจากคนอีกสองพวกคือพวกสมณพราหมณ์ที่มีวาทะ อย่างนี้มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘สิ่งทั้งปวงไม่ชอบใจเรา’ กับพวกสมณพราหมณ์ ที่มีวาทะอย่างนี้มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘บางสิ่งชอบใจเรา บางสิ่งไม่ชอบใจเรา’ เราจะพึงถือผิดไปจากคนสองพวกนี้’ ดังนี้เมื่อมีการยึดถือผิดกันเช่นนี้ การทุ่มเถียงกันก็จะมี เมื่อมีการทุ่มเถียงกัน การทะเลาะกันก็จะมี เมื่อมีการทะเลาะกัน การเบียดเบียนกันก็จะมี ท่าน ผู้รู้นั้นพิจารณาเห็นการยึดถือผิดกัน การทุ่มเถียงกัน การทะเลาะกัน และ

การเบียดเบียนกันในตนดังนี้อยู่ จึงละความเห็นนั้นเสียด้วย ไม่ยึดถือความเห็นอื่นด้วย การละการสละคืนความเห็นเหล่านี้ย่อมมีได้ด้วยประการฉะนี้

[๒๐๓] ดูก่อนอัคคิเวสสนะ บรรดาความเห็นเหล่านั้น ในความเห็นของสมณพราหมณ์ที่มีวาทะอย่างนี้มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘สิ่งทั้งปวงไม่ชอบใจเรา’ นั้น ท่านผู้รู้ย่อมพิจารณาเห็นได้ดังนี้ว่า ‘ถ้าเราจะยึดมั่นถือมั่นซึ่งความเห็นของเราที่ว่า ‘สิ่งทั้งปวงไม่ชอบใจเรา’ ดังนี้แล้วยืนยันขันแข็งว่า ‘สิ่งนี้ เท่านั้นจริง สิ่งอื่นเปล่า’ เราก็จะพึงถือผิดไปจากคนอีกสองพวก คือ พวกสมณพราหมณ์ที่มีวาทะอย่างนี้มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘สิ่งทั้งปวงชอบใจเรา’ กับ พวกสมณพราหมณ์ที่มีวาทะอย่างนี้มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘บางสิ่งชอบใจเรา บางสิ่งไม่ชอบใจเรา’ เราจะพึงถือผิดไปจากคนสองพวกนี้’เมื่อมีการยึดถือผิดกันเช่นนี้ การทุ่มเถียงกันก็จะมี เมื่อมีการทุ่มเถียงกัน การทะเลาะกันก็จะมี เมื่อมีการทะเลาะกัน การเบียดเบียนกันก็จะมี ท่านผู้ รู้นั้นพิจารณาเห็นการยึดถือผิดกัน การทุ่มเถียงกัน การทะเลาะกัน และการเบียดเบียนกันในตนดังนี้อยู่ จึงละความเห็นนั้นเสียด้วย ไม่ยืดถือความเห็นอื่นด้วย การละ การสละคืนความเห็นเหล่านี้ย่อมมีได้ด้วยประการฉะนี้

[๒๐๔] ดูก่อนอัคคิเวสสนะ บรรดาความเห็นเหล่านั้น ในความเห็นของสมณพราหมณ์ที่มีวาทะอย่างนี้มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘บางสิ่งชอบใจเรา บางสิ่งไม่ชอบใจเรา’ นั้น ท่านผู้รู้ย่อมพิจารณาเห็นได้ดังนี้ว่า ‘ถ้าเราจะยึดมั่นถือมั่นซึ่งความเห็นของเราที่ว่า ‘บางสิ่งชอบใจเรา บางสิ่งไม่ชอบใจเรา’ ดังนี้แล้วยืนยันขันแข็งว่า ‘สิ่งนี้เท่านั้นจริง สิ่งอื่นเปล่า’ เราก็จะพึงถือผิดไป จากคนอีกสองพวก คือ พวกสมณพราหมณ์ที่มีวาทะอย่างนี้มีความเห็นอย่าง นี้ว่า ‘สิ่งทั้งปวงชอบใจเรา’ กับพวกสมณพราหมณ์ที่มีวาทะอย่างนี้มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘สิ่งทั้งปวงไม่ชอบใจเรา’ เราจะพึงถือผิดไปจากคนสองพวกนี้’

เมื่อมีการยึดถือผิดกันเช่นนี้ การทุ่มเถียงกันก็จะมี เมื่อมีการทุ่มเถียงกัน การทะเลาะกันก็จะมี เมื่อมีการทะเลาะกัน การเบียดเบียนกันก็จะมี ท่าน ผู้รู้นั้นพิจารณาเห็นการยึดถือผิดกัน การทุ่มเถียงกัน การทะเลาะกัน และการเบียดเบียนกันในตนดังนี้อยู่ จึงละความเห็นนั้นเสียด้วย ไม่ยึดถือความเห็น อื่นด้วย การละการสละคืนความเห็นเหล่านี้ย่อมมีได้ด้วยประการฉะนี้

{๒๗๒}[๒๐๕] อัคคิเวสสนะ ก็กายนี้มีรูปร่าง เกิดมาจากมหาภูตรูป ๔ มี มารดาบิดาเป็นแดนเกิด เติบโตขึ้นด้วยข้าวสุกและขนมสด มีความไม่เที่ยง ต้องลูบไล้นวดฟั้น และต้องแตกกระจัดกระจายเป็นธรรมดา ท่านควรพิจารณาโดยความเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นโรค เป็นดังหัวฝี เป็นดังลูกศร เป็นความลำบาก เป็นความเจ็บไข้ เป็นดังผู้อื่น เป็นของทรุดโทรม เป็นของว่างเปล่า เป็นของมิใช่ตัวตน เมื่อท่านพิจารณาเห็นกายนี้โดยความ เป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นโรค เป็นดังหัวฝี เป็นดังลูกศร เป็นความลำบาก เป็นความเจ็บไข้ เป็นดังผู้อื่น เป็นของทรุดโทรม เป็นของว่างเปล่า เป็นของมิใช่ตัวตนอยู่ ท่านย่อมละความพอใจในกาย ความเยื่อใยในกาย ความคล้อยตามกายในกายได้

เวทนา ๓

{๒๗๓}ดูก่อนอัคคิเวสสนะ เวทนานี้มี ๓ อย่าง คือ สุขเวทนา ๑ ทุกขเวทนา ๑ อทุกขมสุขเวทนา ๑

ดูก่อนอัคคิเวสสนะ ขณะใดเสวยสุขเวทนาอยู่ ขณะนั้นย่อมไม่ได้เสวย ทุกขเวทนา ไม่ได้เสวยอทุกขมสุขเวทนา ได้เสวยแต่สุขเวทนาเท่านั้น ขณะ ใดเสวยทุกขเวทนาอยู่ ขณะนั้นย่อมไม่ได้เสวยสุขเวทนา ไม่ได้เสวยอทุกขมสุขเวทนา ได้เสวยแต่ทุกขเวทนาเท่านั้น ขณะใดเสวยอทุกขมสุขเวทนาอยู่ ขณะนั้นย่อมไม่ได้เสวยสุขเวทนา ไม่ได้เสวยทุกขเวทนา ได้เสวยแต่อทุกขมสุขเวทนาเท่านั้น

ดูก่อนอัคคิเวสสนะ สุขเวทนาไม่เที่ยง ถูกปัจจัยปรุงแต่งขึ้น อาศัยปัจจัยเกิดขึ้น มีความสิ้นไป ความเสื่อมไป ความคลายไป ความดับไป เป็นธรรมดา แม้ทุกขเวทนาก็ไม่เที่ยง ถูกปัจจัยปรุงแต่งขึ้น อาศัยปัจจัยเกิดขึ้น มีความสิ้นไป ความเสื่อมไป ความคลายไป ความดับไปเป็นธรรมดา แม้อทุกขมสุขเวทนาก็ไม่เที่ยง ถูกปัจจัยปรุงแต่งขึ้น อาศัยปัจจัยเกิดขึ้น มีความสิ้นไป ความเสื่อมไป ความคลายไป ความดับไปเป็นธรรมดาดูก่อนอัคคิเวสสนะ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเมื่อเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมหน่ายทั้งในสุขเวทนา ทั้งในทุกขเวทนา ทั้งในอทุกขมสุขเวทนา เมื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ก็มีญาณหยั่งรู้ว่าหลุดพ้นแล้ว รู้ชัดว่า‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก, ดูก่อนอัคคิเวสสนะ ภิกษุผู้มีจิตหลุดพ้นแล้วอย่างนี้แล ย่อมไม่ทุ่มเถียงกับใคร ไม่วิวาทกับใคร โวหารใดที่ชาวโลกนิยมพูดกัน ก็พูดไปตามโวหารนั้น แต่ไม่ยึดมั่นถือมั่น”

พระสารีบุตรสำเร็จพระอรหัตตผล

{๒๗๔}[๒๐๖] ก็สมัยนั้นแล ท่านพระสารีบุตรนั่งถวายงานพัดอยู่ ณ เบื้องพระปฤษฎางค์พระผู้มีพระภาคเจ้า ได้มีความดำริว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้า ตรัสการละธรรมนั้น ๆ ด้วยปัญญาอันยิ่งแก่เราทั้งหลาย พระสุคตเจ้าตรัส การสละคืนธรรมนั้น ๆ ด้วยปัญญาอันยิ่งแก่เราทั้งหลาย”

เมื่อท่านพระสารีบุตรพิจารณาเห็นดังนี้ จิตก็หลุดพ้นแล้วจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่น

ธรรมจักษุอันปราศจากธุลีปราศจากมลทินว่า“สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งมวลล้วนมีความดับไปเป็นธรรมดา” ได้เกิดขึ้น แก่ทีฆนขปริพาชก

ทีฆนขปริพาชกแสดงตนแป็นอุบาสก

{๒๗๕}ลำดับนั้น ทีฆนขปริพาชกได้เห็นธรรมแล้ว ได้บรรลุธรรมแล้ว ได้รู้ธรรมแล้ว มีธรรมอันหยั่งลงแล้ว ข้ามความสงสัยได้แล้ว ปราศจากถ้อยคำ แสดงความสงสัย ถึงความเป็นผู้แกล้วกล้า ไม่ต้องเชื่อผู้อื่นในคำสอนของพระศาสดา ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่ท่านพระโคดม พระภาษิตของพระองค์แจ่มแจ้งนัก พระภาษิตของพระองค์ไพเราะนัก พระพุทธเจ้าข้า ท่านพระโคดมทรงประกาศธรรมโดยอเนกปริยายอย่างนี้ เปรียบ เหมือนบุคคลหงายของที่ควํ่า เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือส่องประทีปในที่มืดด้วยตั้งใจว่า ‘คนมีตาดีจักเห็นรูปได้’ดังนี้ ข้าพระองค์นี้ ขอถึงพระผู้มีพระภาคเจ้า พร้อมทั้งพระธรรม และพระภิกษุสงฆ์ว่าเป็นสรณะ ขอท่านพระโคดมโปรดทรงจำข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสกผู้มอบชีวิตถึงสรณะ จำเดิมแต่วันนี้เป็นต้นไป”

จบ ทีฆนขสูตรที่ ๔

๕. มาคัณฑิยสูตร

ว่าด้วยมาคัณฑิยปริพาชก

{๒๗๖}[๒๐๗] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่บนเครื่องลาดหญ้า ในโรงบูชาไฟของพราหมณ์ภารทวาชโคตร ใกล้นิคมของชาวอุรุชื่อว่ากัมมาสธรรม ในแคว้นอุรุ ครั้งนั้นเป็นเวลาเช้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงครองอันตรวาสก แล้วถือบาตรจีวรเสด็จเข้าไปบิณฑบาตยังกัมมาสธรรมนิคม ครั้นเสด็จเที่ยว บิณฑบาตในกัมมาสธรรมนิคมแล้ว เสด็จกลับจากบิณฑบาตหลังฉันภัตตาหาร เสด็จเข้าไปยังไพรสณฑ์แห่งหนึ่งเพื่อทรงพักผ่อนกลางวัน ครั้นเสด็จเข้าไป แล้วได้ทรงพักผ่อนกลางวันที่โคนไม้แห่งหนึ่ง