๔. โปตลิยสูตร เล่ม ๑๓

คาถาสนังกุมารพรหม

[๓๐] ดูก่อนมหานามะ แม้สนังกุมารพรหมก็ได้กล่าวคาถาไว้ว่า

กษัตริย์นับว่าประเสริฐที่สุดในหมู่ชนผู้ถือโคตรตระกูลเป็นใหญ่ ส่วนท่านผู้ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เป็นผู้ประเสริฐที่สุดในหมู่เทวดาและมนุษย์{๓๕} ดูก่อนมหานามะ คาถานั้นสนังกุมารพรหมขับร้องไพเราะ มิใช่ไม่ไพเราะ เป็นสุภาษิต มิใช่ทุพภาษิต มีประโยชน์ มิใช่ไม่มีประโยชน์ พระผู้มีพระ ภาคเจ้าก็ทรงรับรองแล้ว”ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จลุกขึ้นแล้วตรัสกะท่านอานนท์ว่า “สาธุ สาธุ อานนท์ ดีแล้วละที่เธอได้กล่าวเสขปฏิปทาแก่พวกเจ้าศากยะ แห่งพระนครกบิลพัสดุ์”ท่านพระอานนท์ได้กล่าวภาษิตนี้แล้ว พระศาสดาทรงยินดี พวกเจ้าศากยะแห่งพระนครบิลพัสดุ์พากันยินดีชื่นชมภาษิตของท่านอานนท์แล้วแล

จบ เสขปฏิปทาสูตรที่ ๓

๔. โปตลิยสูตร

เรื่องโปตลิยคฤหบดี

{๓๖} [๓๑] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จประทับอยู่ ณ แคว้นอังคุตตราปะ ในนิคมของชาวอังคุตตราปะชื่อว่าอาปณะ ครั้งนั้นเป็นเวลาเช้า พระผู้มีพระ ภาคเจ้าทรงครองอันตรวาสกแล้วถือบาตรจีวรเสด็จเข้าไปบิณฑบาตยังอาปณนิคม ครั้นเสด็จเที่ยวบิณฑบาตแล้วก็เสด็จกลับจากบิณฑบาตหลังจากฉันเสร็จ แล้ว

เสด็จเข้าไปยังราวป่าแห่งหนึ่งเพื่อทรงพักผ่อนกลางวัน เสด็จถึงแล้วได้ประทับนั่งพักผ่อนกลางวัน ณ โคนไม้ต้นหนึ่ง

แม้โปตลิยคฤหบดีผู้นุ่งห่มเรียบร้อย ถือร่ม สวมรองเท้า เที่ยวเดินเล่น เป็นการบริหารแข้งขาอยู่ ก็ได้เข้าไปยังราวป่านั้น ครั้นแล้วได้เข้าไปเฝ้าพระ ผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้วได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง{๓๗} พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสกะโปตลิยคฤหบดีว่า “ดูก่อนคฤหบดี ที่นั่งก็ยังพอมี ถ้าท่านประสงค์ ก็เชิญนั่งเถิด”

เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้วโปตลิยคฤหบดีก็โกรธ ไม่พอใจว่า “พระสมณโคดมตรัสเรียกเราด้วยคำว่าคฤหบดี” จึงได้นิ่งเสีย

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสกะโปตลิยคฤหบดีครั้งที่ ๒ ว่า “ดูก่อนคฤหบดี ที่นั่งก็ยังพอมี ถ้าท่านประสงค์ ก็เชิญนั่งเถิด” แม้ในครั้งที่ ๒ โปตลิยคฤหบดีก็ โกรธ ไม่พอใจว่า “พระสมณโคดมตรัสเรียกเราด้วยคำว่าคฤหบดี” จึงได้นิ่งเสียพระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสกะโปตลิยคฤหบดีครั้งที่ ๓ ว่า “ดูก่อนคฤหบดี ที่นั่งก็ยังพอมี ถ้าท่านประสงค์ ก็เชิญนั่งเถิด”

เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว โปตลิยคฤหบดีก็โกรธ ไม่พอใจว่า“พระสมณโคดมตรัสเรียกเราด้วยคำว่าคฤหบดี” จึงได้ทูลพระผู้มีพระ ภาคเจ้าว่า “ท่านพระโคดม คำที่พระองค์เรียกข้าพเจ้าว่าคฤหบดีนั้นไม่เหมาะ ไม่ควรเลย”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนคฤหบดี ก็อาการของท่าน เพศ ของท่าน นิมิตเครี่องหมายของท่านเหมือนของคฤหบดีทั้งนั้น”

“ก็จริงอย่างนั้น ท่านพระโคดม แต่ว่าการงานทั้งปวงข้าพระองค์ก็ห้ามเสียแล้ว โวหารทั้งปวงข้าพระองค์ก็ตัดขาดแล้ว”

“ดูก่อนคฤหบดี ก็การงานทั้งปวงท่านห้ามแล้ว โวหารทั้งปวงท่านตัด ขาดแล้วอย่างไร”

“ท่านพระโคดม สิ่งใดของข้าพระองค์ที่มีอยู่ ไม่ว่าจะเป็นทรัพย์ เป็นข้าวเปลือก เป็นเงิน หรือเป็นทอง สิ่งนั้นทั้งหมดข้าพระองค์มอบให้เป็น มรดกแก่ลูก ๆ ไปหมดแล้ว ข้าพระองค์มิได้สั่งสอน มิได้ว่าตำหนิเขาในเรื่อง นั้น ๆ มีเพียงอาหารและเครื่องนุ่งห่มเป็นอยู่ ท่านพระโคดม ก็การงาน ทั้งปวงข้าพระองค์ห้ามแล้ว โวหารทั้งปวงข้าพระองค์ตัดขาดแล้วอย่างนี้”“ดูก่อนคฤหบดี ท่านกล่าวถึงการตัดขาดโวหารของท่านเป็นอย่างหนึ่ง ส่วนการตัดขาดโวหารในอริยวินัยเป็นอีกอย่างหนึ่ง”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็การตัดขาดโวหารในอริยวินัยเป็นอย่างไรเล่า ดีแล้วละ พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าจงทรงแสดงธรรมแก่ข้า พระองค์อย่างที่จะมีการตัดขาดโวหารในอริยวินัยได้ด้วยเถิด”

“ดูก่อนคฤหบดี ถ้าอย่างนั้น ท่านจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าวให้ฟัง” โปตลิยคฤหบดีทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว

เครื่องตัดโวหาร ๘ ประการ

{๓๘} [๓๒] พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสว่า “ดูก่อนคฤหบดี ธรรม ๘ ประการ เหล่านี้ ย่อมเป็นไปเพื่อการตัดขาดโวหารในอริยวินัย ธรรม ๘ ประการ คือ

อะไรบ้าง คือ

๑. ปาณาติบาต พึงละได้เพราะอาศัยการไม่ฆ่าสัตว์

๒. อทินนาทาน พึงละได้เพราะอาศัยการถือเอาแต่ของที่เขาให้

๓. มุสาวาท พึงละได้เพราะอาศัยพูดคำจริง

๔. ปิสุณวาจา พึงละได้เพราะอาศัยการไม่พูดส่อเสียด

๕. ความโลภด้วยอำนาจความยินดี พึงละได้เพราะอาศัยความไม่โลภด้วยอำนาจความยินดี

๖. ความโกรธที่เกิดจากการถูกนินทา พึงละได้เพราะอาศัยความไม่โกรธที่ เกิดจากการถูกนินทา๗. ความคับแค้นที่เกิดจากความโกรธ พึงละได้เพราะอาศัยความไม่โกรธ

๘. อติมานะ พึงละได้เพราะอาศัยความไม่ถือตัว

ดูก่อนคฤหบดี ธรรม ๘ ประการที่กล่าวโดยย่อ ยังมิได้จำแนกให้พิสดารเหล่านี้แล ย่อมเป็นไปเพื่อตัดขาดโวหารในอริยวินัย”“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็ธรรม ๘ ประการที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ โดยย่อ มิได้ทรงจำแนกให้พิสดารเหล่านี้ ย่อมเป็นไปเพื่อตัดขาดโวหารในอริยวินัย ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ดีแล้วละ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอาศัยความกรุณาโปรดจำแนกธรรม ๘ ประการเหล่านี้ให้พิสดารแก่ข้าพระองค์ด้วยเถิด”“ดูก่อนคฤหบดี ถ้าอย่างนั้น ท่านจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าวให้ฟัง”

โปตลิยคฤหบดีทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสว่า

{๓๙} [๓๓] ดูก่อนคฤหบดี ก็คำที่เรากล่าวดังนี้ว่า ‘ปาณาติบาตพึงละได้ เพราะอาศัยการไม่ฆ่าสัตว์, เรากล่าวเพราะอาศัยอะไร

ดูก่อนคฤหบดี อริยสาวกในธรรมวินัยนี้ ย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘เราฆ่าสัตว์เพราะเหตุแห่งสังโยชน์เหล่าใด เราพึงปฏิบัติเพื่อละเพื่อตัดสังโยชน์เหล่านั้นเสีย ก็ถ้าเราฆ่าสัตว์ แม้ตนเองก็พึงติเตียนตนได้เพราะปาณาติบาต เป็นปัจจัย วิญญูชนพิจารณาแล้วก็พึงตำหนิได้ เพราะปาณาติบาตเป็นปัจจัย หลังจากตายไปทุคติก็เป็นอันหวังได้ เพราะปาณาติบาตเป็นปัจจัย ปาณาติบาตนี้นั้นแหละเป็นตัวสังโยชน์ เป็นตัวนิวรณ์’ อนึ่ง อาสวะที่เป็นเหตุคับแค้น และกระวนกระวายเหล่าใดพึงเกิดขึ้นเพราะปาณาติบาตเป็นปัจจัย เมื่อบุคคล เว้นขาดจากปาณาติบาตแล้ว อาสวะที่เป็นเหตุคับแค้นและกระวนกระวาย เหล่านั้นย่อมไม่มี คำที่เรากล่าวดังนี้ว่า ‘ปาณาติบาตพึงละได้เพราะอาศัย การไม่ฆ่าสัตว์, เรากล่าวเพราะอาศัยเหตุนี้{๔๐} [๓๔] ก็คำที่เรากล่าวดังนี้ว่า ‘อทินนาทานพึงละได้เพราะอาศัยการถือเอาแต่ของเขาที่เขาให้, เรากล่าวเพราะอาศัยอะไร

ดูก่อนคฤหบดี อริยสาวกในธรรมวินัยนี้ย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘เราถือเอาของที่เขามิได้ให้เพราะเหตุแห่งสังโยชน์เหล่าใด เราพึงปฏิบัติเพื่อละ เพื่อดัดสังโยชน์เหล่านั้นเสีย ก็ถ้าเราถือเอาของที่เขามิได้ให้ แม้ตนเองก็พึงติเตียนตนได้เพราะอทินนาทานเป็นปัจจัย วิญญูชนพิจารณาแล้วก็พึงตำหนิได้ เพราะอทินนาทานเป็นปัจจัย หลังจากตายไปทุคติก็เป็นอันหวังได้เพราะอทินนาทานเป็นปัจจัย อทินนาทานนี้นั้นแหละเป็นตัวสังโยชน์ เป็นตัวนิวรณ์

อนึ่ง อาสวะที่เป็นเหตุคับแค้นและกระวนกระวายเหล่าใด พึงเกิดขึ้นเพราะอทินนาทานเป็นปัจจัย เมื่อบุคคลเว้นขาดจากอทินนาทานแล้ว อาสวะที่เป็น เหตุคับแค้นและกระวนกระวายเหล่านั้นย่อมไม่มี คำที่เรากล่าวดังนี้ว่า‘อทินนาทานพึงละได้เพราะอาศัยการถือเอาแต่ของที่เขาให้, เรากล่าวเพราะ อาศัยเหตุนี้

{๔๑} [๓๕] ก็คำที่เรากล่าวดังนี้ว่า ‘มุสาวาท พึงละได้เพราะอาศัยพูดคำจริง, เรากล่าวเพราะอาศัยอะไร

ดูก่อนคฤหบดี อริยสาวกในธรรมวินัยนี้ ย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘เรากล่าวมุสาเพราะเหตุแห่งสังโยชน์เหล่าใด เราพึงปฏิบัติเพื่อละเพื่อตัดสังโยชน์ เหล่านั้นเสีย ก็ถ้าเรากล่าวมุสา แม้ตนเองก็พึงติเตียนตนได้เพราะมุสาวาท เป็นปัจจัย วิญญูชนพิจารณาแล้วก็พึงตำหนิได้เพราะมุสาวาทเป็นปัจจัย หลัง จากตายไปทุคติก็เป็นอันหวังได้เพราะมุสาวาทเป็นปัจจัย มุสาวาทนี้นั้นแหละ เป็นตัวสังโยชน์ เป็นตัวนิวรณ์ อนึ่ง อาสวะที่เป็นเหตุคับแค้นและกระวน กระวายเหล่าใด พึงเกิดขึ้นเพราะมุสาวาทเป็นปัจจัย เมื่อบุคคลเว้น ขาดจากมุสาวาทแล้ว อาสวะที่เป็นเหตุคับแค้นและกระวนกระวายเหล่านั้น ย่อมไม่มี คำที่เรากล่าวดังนี้ว่า ‘มุสาวาท พึงละได้เพราะอาศัยพูดคำจริง, เรากล่าวเพราะอาศัยเหตุนี้{๔๒} [๓๖] ก็คำที่เรากล่าวดังนี้ว่า ‘ปิสุณวาจา พึงละได้เพราะอาศัยการไม่พูดส่อเสียด, เรากล่าวเพราะอาศัยอะไร

ดูก่อนคฤหบดี อริยสาวกในธรรมวินัยนี้ ย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘เราพูดส่อเสียดเพราะเหตุแห่งสังโยชน์เหล่าใด เราพึงปฏิบัติเพื่อละเพื่อตัดสังโยชน์เหล่านั้นเสีย ก็เมื่อเราพูดส่อเสียด แม้ตนเองก็พึงติเตียนตนได้เพราะ ปิสุณวาจาเป็นปัจจัย วิญญูชนพิจารณาแล้วก็พึงตำหนิได้เพราะปิสุณวาจา เป็นปัจจัย หลังจากตายไปทุคติก็เป็นอันหวังได้เพราะปิสุณวาจาเป็นปัจจัย

ปีสุณวาจานี้นั่นแหละเป็นตัวสังโยชน์ เป็นตัวนิวรณ์ อนึ่ง อาสวะที่เป็นเหตุคับแค้นและกระวนกระวายเหล่าใดพึงเกิดขึ้นเพราะปิสุณวาจาเป็นปัจจัย เมื่อ บุคคลเว้นขาดจากปิสุณวาจาแล้ว อาสวะที่เป็นเหตุคับแค้นและกระวนกระวาย เหล่านั้นย่อมไม่มี คำที่เรากล่าวดังนี้ว่า ‘ปีสุณวาจา พึงละได้เพราะอาศัย การไม่พูดส่อเสียด’ เรากล่าวเพราะอาศัยเหตุนี้

{๔๓} [๓๗] ก็คำที่เรากล่าวดังนี้ว่า ‘ความโลภด้วยอำนาจความยินดี พึงละได้เพราะอาศัยความไม่โลภด้วยอำนาจความยินดี’ เรากล่าวเพราะอาศัยอะไร

ดูก่อนคฤหบดี อริยสาวกในธรรมวินัยนี้ ย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘เรามีความโลภด้วยอำนาจความยินดีเพราะเหตุแห่งสังโยชน์เหล่าใด เราพึงปฏิบัติ เพื่อละเพื่อตัดสังโยชน์เหล่านั้นเสีย ก็ถ้าเรามีความโลภด้วยอำนาจความยินดี แม้ตนเองก็พึงติเตียนตนได้เพราะความโลภด้วยอำนาจความยินดีเป็นปัจจัยวิญญู ชนพิจารณาแล้วก็พึงตำหนิได้เพราะความโลภด้วยอำนาจความยินดีเป็นปัจจัย หลังจากตายไปทุคติก็เป็นอันหวังได้ เพราะความโลภด้วยอำนาจความยินดีเป็น ปัจจัย ความโลภด้วยอำนาจความยินดีนี้นั่นแหละเป็นตัวสังโยชน์ เป็นตัวนิวรณ์ อนึ่ง อาสวะที่เป็นเหตุคับแค้นและกระวนกระวายเหล่าใดพึงเกิดขึ้น เพราะความโลภด้วยอำนาจความยินดีเป็นปัจจัย เมื่อบุคคลไม่โลภด้วยอำนาจ ความยินดี อาสวะที่เป็นเหตุคับแค้นและกระวนกระวายเหล่านั้นย่อมไม่มี คำ ที่เรากล่าวดังนี้ว่า ‘ความโลภด้วยอำนาจความยินดี พึงละได้ เพราะอาศัย ความไม่โลภด้วยอำนาจความยินดี’ เรากล่าวเพราะอาศัยเหตุนี้{๔๔} [๓๘] ก็คำที่เรากล่าวดังนี้ว่า ‘ความโกรธที่เกิดจากการถูกนินทา พึงละได้เพราะอาศัยความไม่โกรธที่เกิดจากการถูกนินทา’ เรากล่าวเพราะอาศัยอะไร

ดูก่อนคฤหบดี อริยสาวกในธรรมวินัยนี้ ย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘เราโกรธเพราะถูกนินทาเพราะเหตุแห่งสังโยชน์เหล่าใด เราพึงปฏิบัติเพื่อละเพื่อ ตัดสังโยชน์เหล่านั้นเสีย ก็ถ้าเราโกรธเพราะถูกนินทา แม้ตนเองก็พึงติเตียน

ตนได้เพราะความโกรธที่เกิดจากการถูกนินทาเป็นปัจจัย วิญญูชนพิจารณาแล้วก็พึงตำหนิได้เพราะความโกรธที่เกิดจากการถูกนินทาเป็นปัจจัย ความ โกรธที่เกิดจากการถูกนินทานี้นั่นแหละเป็นตัวสังโยชน์ เป็นตัวนิวรณ์ อนึ่ง อาสวะที่เป็นเหตุคับแค้นและกระวนกระวายเหล่าใด พึงเกิดขึ้นเพราะความโกรธ ที่เกิดจากการถูกนินทาเป็นปัจจัย เมื่อบุคคลไม่มีความโกรธที่เกิดจากการถูกนินทา อาสวะที่เป็นเหตุคับแค้นและกระวนกระวายเหล่านั้นย่อมไม่มี คำที่ เรากล่าวดังนี้ว่า ‘ความโกรธที่เกิดจากการถูกนินทา พึงละได้เพราะอาศัยความไม่โกรธที่เกิดจากการถูกนินทา’ เรากล่าวเพราะอาศัยเหตุนี้

{๔๕} [๓๙] คำที่เรากล่าวดังนี้ว่า ‘ความคับแค้นที่เกิดจากความโกรธ พึงละได้เพราะอาศัยความไม่โกรธ’ เรากล่าวเพราะอาศัยอะไร

ดูก่อนคฤหบดี อริยสาวกในธรรมวินัยนี้ ย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘เรามีความคับแค้นที่เกิดจากความโกรธเพราะเหตุแห่งสังโยชน์เหล่าใด เราพึงปฏิบัติเพื่อละเพื่อตัดสังโยชน์เหล่านั้นเสีย ก็ถ้าเรามีความคับแค้นที่เกิดจากความโกรธ แม้ตนเองก็พึงติเตียนตนได้ เพราะความคับแค้นที่เกิดจากความ โกรธเป็นปัจจัย วิญญูชนพิจารณาแล้วก็พึงตำหนิได้เพราะความคับแค้นที่เกิดจากความโกรธเป็นปัจจัย หลังจากตายไปทุคติก็เป็นอันหวังได้เพราะความ คับแค้นที่เกิดจากความโกรธเป็นปัจจัย ความคับแค้นที่เกิดจากความโกรธนี้นั่นแหละเป็นตัวสังโยชน์ เป็นตัวนิวรณ์ อนึ่ง อาสวะที่เป็นเหตุคับแค้นและ กระวนกระวายเหล่าใด พึงเกิดขึ้นเพราะความคับแค้นที่เกิดจากความโกรธเป็นปัจจัย เมื่อบุคคลไม่มีความคับแค้นที่เกิดจากความโกรธ อาสวะที่เป็นเหตุ คับแค้นและกระวนกระวายเหล่านั้นย่อมไม่มี คำที่เรากล่าวดังนี้ว่า ‘ความคับแค้นที่เกิดจากความโกรธ พึงละได้เพราะอาศัยความไม่คับแค้นที่เกิดจาก ความโกรธ’ เรากล่าวเพราะอาศัยเหตุนี้{๔๖} [๔๐] คำที่เรากล่าวดังนี้ว่า ‘อติมานะ พึงละได้เพราะอาศัยความไม่ถือตัว’ เรากล่าวเพราะอาศัยอะไร

ดูก่อนคฤหบดี อริยสาวกในธรรมวินัยนี้ย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘เราชอบถือตัวเพราะเหตุแห่งสังโยชน์เหล่าใด เราพึงปฏิบัติเพื่อละเพื่อตัดสังโยชน์ เหล่านั้นเสีย ก็ถ้าเราถือตัว แม้ตนเองก็พึงติเตียนตนได้เพราะอติมานะ เป็นปัจจัยวิญญูชนพิจารณาแล้วก็พึงตำหนิได้เพราะอติมานะเป็นปัจจัย หลังจากตายไป ทุคติก็เป็นอันหวังได้เพราะอติมานะเป็นปัจจัย อติมานะนี้นั้นแหละเป็นตัวสังโยชน์เป็นตัวนิวรณ์ อนึ่ง อาสวะที่เป็นเหตุตับแค้นและกระวนกระวายเหล่าใด พึงเกิดขึ้นเพราะอติมานะเป็นปัจจัย เมื่อบุคคลไม่ถือตัว อาสวะที่เป็นเหตุคับแค้นและกระวนกระวายเหล่านั้นย่อมไม่มี คำที่เรากล่าวดังนี้ว่า ‘อติมานะ พึงละได้เพราะอาศัยความไม่ถือตัว’ เรากล่าวเพราะอาศัยเหตุนี้[๔๑] ดูก่อนคฤหบดี ธรรม ๘ ประการที่เรากล่าวไว้โดยย่อ ไม่ได้จำแนกให้พิสดารเหล่านี้แลย่อมเป็นไปเพื่อละเพื่อตัดขาดโวหารในอริยวินัย ดูก่อน คฤหบดี แต่ว่าเพียงเท่านี้ หาได้เป็นการตัดขาดโวหารในอริยวินัยได้ ครบถ้วนโดยประการทั้งปวงไม่”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานพระวโรกาส ก็อย่างไรเล่า จึงจะได้ชื่อว่าเป็นการตัดขาดโวหารในอริยวินัยได้ครบถ้วนโดยประการทั้งปวง ขอ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงธรรมโปรดข้าพระองค์อย่างที่จะมีการตัดขาดโวหารในอริยวินัยได้ครบถ้วนโดยประการทั้งปวงด้วยเถิด พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนคฤหบดี ถ้าอย่างนั้น ท่านจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าวให้ฟัง” โปตลิยคฤหบดีทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว

{๔๗}พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า

เรื่องโทษของกาม

[๔๒] ดูก่อนคฤหบดี เปรียบเหมือนลูกสุนัขที่กำลังหิวโซ เข้าไปยืนอยู่ใกล้เขียงของคนฆ่าวัว คนฆ่าวัวหรือลูกมือของเขาผู้ขยัน พึงโยนท่อนกระดูก ที่ชำแหละเนื้อออกหมดแล้ว แต่ยังมีเลีอดติดอยู่บ้างไปให้ ดูก่อนคฤหบดี ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ลูกสุนัขนั้นแทะกระดูกที่ชำแหละเนื้อออกหมด แล้ว แต่ยังมีเลือดเปีอนติดอยู่บ้างนั้น จะบำบัดความหิวโซได้บ้างไหม”“ไม่ได้เลย พระองค์ผู้เจริญ”

“ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร”

“เพราะท่อนกระดูกนั้นเขาชำแหละเอาเนื้อออกหมดแล้ว มีเลีอดติดอยู่บ้าง ลูกสุนัขนั้นมีแต่จะเหน็ดเหนื่อยและหิวหนักขึ้น”

“ดูก่อนคฤหบดี ฉันใดก็ฉันนั้นแล อริยสาวกย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘กามทั้งหลายพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า เปรียบด้วยท่อนกระดูก มีทุกข์มาก มีความคับแค้นมาก ในกามนี้มีโทษอย่างยิ่ง,ครั้นเห็นโทษแห่งกามนี้ตาม ความเป็นจริงด้วยปัญญาอันชอบอย่างนี้แล้ว ย่อมเว้นอุเบกขาที่มีสภาวะ ต่างกันอาศัยอารมณ์ที่ต่างกันเสีย แล้วเจริญอุเบกขาที่มีสภาวะอย่างเดียวกัน อาศัยอารมณ์อย่างเดียวกัน อันเป็นที่ดับไม่เหลือแห่งความถือมั่น โลกามิสโดยประการทั้งปวงนั้นแหละ

{๔๘} [๔๓] ดูก่อนคฤหบดี เปรียบเหมือนแร้ง นกตะกรุม หรือเหยี่ยวคาบชิ้นเนื้อบินไป พวกแร้งบ้าง พวกนกตะกรุมบ้าง พวกเหยี่ยวบ้างก็จะตามติด เข้ารุมจิกรุมแย่งชิ้นเนื้อนั้น ดูก่อนคฤหบดี ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ถ้าแร้ง นกตะกรุม หรือเหยี่ยวตัวนั้นไม่รีบปล่อยชิ้นเนื้อนั่นเสีย มันอาจถึง ตายหรือถึงทุกข์ปางตายได้เพราะชิ้นเนื้อนั้นเป็นเหตุ ใช่ไหม”“ใช่ พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนคฤหบดี ฉันใดก็ฉันนั้นแล อริยสาวกย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘กามทั้งหลายพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า เปรียบด้วยชิ้นเนื้อ มีทุกข์มาก มี ความคับแค้นมาก ในกามนี้มีโทษอย่างยิ่ง’ ครั้นเห็นโทษแห่งกามนี้ตามความเป็นจริงด้วยปัญญาอันชอบอย่างนี้แล้ว ย่อมเว้นอุเบกขาที่มีสภาวะต่างกัน อาศัยอารมณ์ที่ต่างกันเสีย แล้วเจริญอุเบกขาที่มีสภาวะอย่างเดียวกัน อาศัยอารมณ์อย่างเดียวกัน อันเป็นที่ดับไม่เหลือแห่งความถือมั่นโลกามิส โดยประการทั้งปวงนั้นแหละ{๔๙} [๔๔] ดูก่อนคฤหบดี เปรียบเหมือนบุรุษถือคบหญ้าที่มีไฟลุกโพลงเดินทวนลมไป ดูก่อนคฤหบดี ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ถ้าบุรุษนั้นไม่ รีบปล่อยคบหญ้าที่มีไฟลุกโพลงนั้นเสีย คบหญ้านั้นก็จะไหม้มือ ไหม้แขน หรือ อวัยวะน้อยใหญ่ส่วนใดส่วนหนี่งของเขา บุรุษนั้นอาจถึงตายหรือถึงทุกข์ปาง ตายได้เพราะคบเพลิงนั้นเป็นเหตุ ใช่ไหม”

“ใช่ พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนคฤหบดี ฉันใดก็ฉันนั้นแล อริยสาวกย่อมพิจารณาเห็น ดังนี้ว่า ‘กามทั้งหลายพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า เปรียบด้วยคบเพลิงหญ้า มีทุกข์มาก มีความคับแค้นมาก ในกามนี้มีโทษอย่างยิ่ง’ ครั้นเห็นโทษแห่งกามนี้ตามความเป็นจริง ด้วยปัญญาอันชอบอย่างนี้แล้ว ย่อมเว้นอุเบกขาที่มี สภาวะต่างกันอาศัยอารมณ์ที่ต่างกันเสีย แล้วเจริญอุเบกขาที่มีสภาวะอย่าง

เดียวกัน อาศัยอารมณ์อย่างเดียวกัน อันเป็นที่ดับไม่เหลือแห่งความถือมั่น โลกามิสโดยประการทั้งปวงนั้นแหละ

{๕๐} [๔๕] ดูก่อนคฤหบดี เปรียบเหมือนหลุมถ่านไฟที่ลึกชั่วคน เต็มด้วยถ่านไฟที่ไม่มีเปลวไม่มีควัน บุรุษคนหนึ่งผู้รักชีวิตไม่อยากตายรักสุขเกลียดทุกข์ มาถึงที่นั้น มีบุรุษแข็งแรงสองคนช่วยกันจับแขนบุรุษคนแรกนั้นข้างละคน ฉุดเข้าไปยังหลุมถ่านไฟ ดูก่อนคฤหบดี ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน บุรุษนั้นจะพึงน้อมร่างกายเข้าไปในหลุมถ่านไฟอย่างนี้ ๆ บ้างไหม”“ไม่เป็นเช่นนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร”

“เพราะบุรุษนั้นรู้ว่าตัวเองตกลงไปยังหลุมถ่านไฟนี้ อาจถึงตายหรือถึงทุกข์ปางตายได้เพราะการตกลงไปยังหลุมถ่านไฟเป็นเหตุ”

“ดูก่อนคฤหบดี ฉันใดก็ฉันนั้นแล อริยสาวกย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘กามทั้งหลายพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า เปรียบด้วยหลุมถ่านไฟ มีทุกข์มาก มีความคับแค้นมาก ในกามนี้มีโทษอย่างยิ่ง’ครั้นเห็นโทษแห่งกามนี้ตาม ความเป็นจริง ด้วยปัญญาอันชอบอย่างนี้แล้ว ...

{๕๑} [๔๖] ดูก่อนคฤหบดี เปรียบเหมือนบุรุษฝันเห็นสวน เห็นป่า เห็นภูมิสถาน เห็นสระโบกขรณีอันน่ารื่นรมย์ บุรุษนั้นตื่นขึ้นมา ก็ไม่เห็นอะไรเลย ดูก่อนคฤหบดี ฉันใดก็ฉันนั้นแล อริยสาวกย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘กามทั้งหลายพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า เปรียบด้วยความฝัน มีทุกข์มาก มี ความคับแค้นมาก ในกามนี้มีโทษอย่างยิ่ง, ครั้นเห็นโทษแห่งกามนี้ตามความเป็นจริง ด้วยปัญญาอันชอบอย่างนี้แล้ว ...

{๕๒} [๔๗] ดูก่อนคฤหบดี เปรียบเหมือนบุรุษคนหนึ่งขอยืมสมบัติคือแก้วมณี และกุณฑลชนิดเยี่ยมนั่งยานไป เขาสวมใส่สมบัติที่ตนยืมเขามาไว้รอบตัวเดิน ไปตามตลาด ผู้คนเห็นเขาเข้าก็กล่าวอย่างนี้ว่า ‘เจ้าข้าเอ๋ย ชายผู้นี้มีสมบัติ

หนอ ได้ยินว่า พวกคนที่มีสมบัติ เขาใช้สมบัติกันอย่างนี้เอง’ พวกเจ้าของทรัพย์พบบุรุษนั้นเข้า ณ ที่ใด ๆ ก็จะนำเอาของของตนคืนไปในที่นั้น ๆ ดูก่อน คฤหบดี ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน จะสมควรไหมเล่าที่บุรุษนั้นจะคิดเป็นอื่นไป”

“ไม่สมควรเลย พระพุทธเจ้าข้า”“ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร”

“เพราะเจ้าของเขาก็ต้องนำเอาของของตนคืนไป”

“ดูก่อนคฤหบดี ฉันใดก็ฉันนั้นแล อริยสาวกย่อมพิจารณาเห็น ดังนี้ว่า ‘กามทั้งหลายพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า เปรียบด้วยของยืม มีทุกข์มาก มีความคับแค้นมาก ในกามนี้มีโทษอย่างยิ่ง’ ครั้นเห็นโทษแห่งกามนี้ ตามความเป็นจริงด้วยปัญญาอันชอบอย่างนี้แล้ว ...

{๕๓} [๔๘] ดูก่อนคฤหบดี เปรียบเหมือนราวป่าใหญ่ ในที่ไม่ไกลหมู่บ้าน หรือนิคม ต้นไม้ในราวป่านั้น มีผลสมบูรณ์ มีผลดก แต่ยังไม่หล่นลงดินเลย สักผลเดียว บุรุษผู้ต้องการผลไม้ เที่ยวเสาะแสวงหาผลไม้อยู่ เขาแวะเข้าไปยังราวป่านั้น เห็นต้นไม้ที่มีผลสมบูรณ์มีผลดกนั้นเข้า ก็คิดอย่างนี้ว่า ‘ต้นไม้ นี้มีผลสมบูรณ์ทั้งมีผลดก แต่ไม่มีผลหล่นลงดินเลยสักผลเดียว ก็เรารู้วิธีขึ้นต้นไม้ อย่ากระนั้นเลย เราพึงขึ้นต้นไม้นี้แล้วกินจนอิ่มและห่อพกกลับไปบ้าง’ เขาจึงขึ้นต้นไม้นั้นแล้วกินจนอิ่มและห่อไปเติมพก ต่อมามีบุรุษคนที่ ๒ ต้องการผลไม้เหมือนกัน แต่ถือขวานคมกริบเที่ยวเสาะแสวงหาผลไม้ เขาแวะเข้าไป ยังราวป่านั้น เห็นต้นไม้ที่มีผลสมบูรณ์มีผลดกนั้นเข้า ก็คิดอย่างนี้ว่า ‘ต้นไม้นี้มีผลสมบูรณ์ทั้งมีผลดก แต่ยังไม่มีผลหล่นลงดินเลยสักผลเดียว ก็เราไม่รู้วิธี ขึ้นต้นไม้ อย่ากระนั้นเลย เราพึงตัดต้นไม้นี้เสียแต่โคนต้นแล้วกินจนอิ่ม และห่อพกกลับไปบ้าง’ เขาจึงตัดต้นไม้นั้นแต่โคนต้น ดูก่อนคฤหบดี ท่านจะสำคัญ ความข้อนั้นเป็นไฉน บุรุษคนแรกโน้นซึ่งขึ้นต้นไม้อยู่ก่อน ถ้าเขาไม่รีบลงมาต้นไม้นั้นพึงล้มลงทำให้เขามือหัก เท้าหักหรืออวัยวะน้อยใหญ่ส่วนใดส่วนหนึ่งหัก

บุรุษนั้นพึงถึงตาย หรือถึงทุกข์ปางตายได้เพราะต้นไม้นั้นเป็นเหตุ ใช่ไหม”

“เป็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนคฤหบดี ฉันใดก็ฉันนั้นแล อริยสาวกย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘กามทั้งหลายพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า เปรียบด้วยผลไม้ มีทุกข์มาก มีความ คับแค้นมาก ในกามนี้มีโทษอย่างยิ่ง’ ครั้นเห็นโทษแห่งกามนี้ตามความเป็นจริง ด้วยปัญญาอันชอบอย่างนี้แล้ว ย่อมเว้นอุเบกขาที่มีสภาวะต่างกัน อาศัยอารมณ์ที่ต่างกันเสีย แล้วเจริญอุเบกขาที่มีสภาวะอย่างเดียวกัน อาศัยอารมณ์อย่างเดียวกัน อันเป็นที่ดับไม่เหลือ แห่งความถือมั่นโลกามิส โดย ประการทั้งปวงนั้นแหละ{๕๔} [๔๙] ดูก่อนคฤหบดี อริยสาวกนั้นอาศัยจตุตถฌานที่มีสติบริสุทธิ์ เพราะอุเบกขาอันยอดเยี่ยมนี้นั่นแล ย่อมระลึกชาติก่อนได้เป็นอันมาก คือ ระลึกได้ ชาติหนึ่งบ้าง สองชาติบ้าง ... เธอย่อมระลึกชาติก่อนได้เป็นอันมากพร้อมทั้งอาการพร้อมทั้งอุเทศด้วยประการฉะนี้

ดูก่อนคฤหบดี อริยสาวกนั้นอาศัยจตตุถฌานที่มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขาอันยอดเยี่ยมนี้นั้นแล ย่อมเห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังอุบัติ เลว ประณีต มีผิวพรรณดี มีผิวพรรณทราม ได้ดี ตกยาก ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ล่วงจักษุวิสัยของมนุษย์ ... ย่อมรู้ชัดซึ่งหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรมได้ ด้วยประการฉะนี้

ดูก่อนคฤหบดี อริยสาวกนั้นอาศัยจตุตถฌานที่มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขาอันยอดเยี่ยมนี้นั้นแล ย่อมทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันหาอาสวะมิได้ เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไปด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่

{๕๕} ดูก่อนคฤหบดี ด้วยอาการเพียงเท่านี้แล ชื่อว่าเป็นการตัดขาดโวหาร ในอริยวินัยได้ครบถ้วนโดยประการทั้งปวง”

โปตลิยคฤหบดีแสดงตนเป็นอุบาสก

[๕๐] “ดูก่อนคฤหบดี ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ท่านเห็นการตัดขาดโวหารในอริยวินัยได้ครบถ้วนโดยประการทั้งปวงเห็นปานนี้ในตน บ้างไหม”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เป็นใครกัน ข้าพระองค์ยังห่างไกล จากการตัดขาดโวหารในอริยวินัยได้ครบถ้วนโดยประการทั้งปวง เพราะเมื่อ ก่อนพวกข้าพระองค์ได้สำคัญพวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกผู้ไม่รู้ทั่วถึงว่าเป็นผู้รู้ ทั่วถึง ได้คบหาพวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกผู้ไม่รู้ทั่วถึงว่าเป็นผู้อันบุคคลผู้รู้ เหตุผลพึงคบหา ได้เทิดทูนพวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกผู้ไม่รู้ทั่วถึงไว้ในฐานะของ ผู้รู้ทั่วถึง แต่พวกข้าพระองค์กลับสำคัญภิกษุทั้งหลายผู้รู้ทั่วถึงว่าเป็นผู้ไม่รู้ทั่วถึง ได้คบหาภิกษุทั้งหลายผู้รู้ทั่วถึงว่าเป็นผู้อันบุคคลผู้รู้เหตุผลไม่พึงคบหา ได้ ตั้งภิกษุทั้งหลายผู้รู้ ทั่วถึงไว้ในฐานะผู้ไม่รู้ทั่วถึง

แต่มาบัดนี้ พวกข้าพระองค์ ได้รู้จักพวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกผู้ไม่รู้ทั่วถึงว่าเป็นผู้ไม่รู้ทั่วถึง จักคบหาพวก อัญเดียรถีย์ปริพาชกผู้ไม่รู้ทั่วถึงว่าเป็นผู้อันบุคคลผู้รู้เหตุผลไม่พึงคบหา จักตั้งพวกอัญเดียรถีย์ปริพาชก ผู้ไม่รู้ทั่วถึงไว้ในฐานะของผู้ไม่รู้ทั่วถึง พวก ข้าพระองค์จักรู้ภิกษุทั้งหลายผู้รู้ทั่วถึงว่าเป็นผู้รู้ทั่วถึง จักคบหาภิกษุทั้งหลาย ผู้รู้ทั่วถึงว่าเป็นผู้อันบุคคลผู้รู้เหตุผลพึงคบหา จักเทิดทูนภิกษุทั้งหลายผู้รู้ทั่วถึง ไว้ในฐานะของผู้รู้ทั่วถึง ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ยัง ความรักสมณะ ความเลื่อมใสสมณะ ความเคารพสมณะในหมู่สมณะให้เกิด แก่ข้าพระองค์แล้วหนอข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระภาษิตของพระองค์แจ่มแจ้งนัก พระภาษิตของพระองค์ไพเราะนัก พระพุทธเจ้าข้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประกาศ ธรรมโดยอเนกปริยายอย่างนี้ เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่ควํ่า เปิดของที่ปีด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือส่องประทีปในที่มืดด้วยตั้งใจว่า ‘คนมีตาดี

จักเห็นรูปได้, ดังนี้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์นี้ขอถึงพระผู้มีพระภาคเจ้า พร้อมทั้งพระธรรม และพระภิกษุสงฆ์ว่าเป็นสรณะ ขอพระผู้มี พระภาคเจ้าได้โปรดทรงจำข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสกผู้มอบชีวิตถึงสรณะจำเดิม แต่วันนี้เป็นต้นไป”

จบ โปตลิยสูตรที่ ๔

๕. ชีวกสูตร

เรื่องหมอชีวกโกมารภัจ

{๕๖} [๕๑] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนี่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ วัดอัมพวันของหมอชีวกโกมารภัจ ในพระนครราชคฤห์ ครั้งนั้นแล หมอชีวกโกมารภัจเข้าไปเฝ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนี่ง แล้วกราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่ พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้ฟังมาดังนี้ว่า ‘คนทั้งหลายย่อมฆ่าสัตว์เจาะจงพระสมณโคดม พระสมณโคดมทั้งที่ทรงทราบข้อนั้นอยู่ ก็ยังเสวยเนื้อที่เขา ทำเฉพาะเจาะจงถวายตน, ดังนี้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกคนที่กล่าว