๖. อุปาลิวาทสูตร เล่ม ๑๓

๖. อุปาลิวาทสูตร

ว่าด้วยวาทะของอุบาลีคฤหบดี

เรื่องทีฆตปัสสีนิครนถ์พบพระพุทธเจ้า

{๖๒} [๕๖] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ปาวาริกัมพวัน ใกล้เมืองนาลันทา สมัยนั้น นิครนถ์นาฏบุตรอาศัยอยู่ ณ เมืองนาลันทา พร้อมด้วย บริษัทนิครนถ์เป็นอันมาก ครั้งนั้นแล นิครนถ์ชื่อทีฆตปัสสีเที่ยวไปบิณฑบาตในเมืองนาลันทา กลับจากบิณฑบาตหลังอาหารแล้วเข้าไปเฝ้าพระ ผู้มีพระภาคเจ้าถึงปาวาริกัมพวัน ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้วได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสกะทีฆตปัสสีนิครนถ์ว่า “ดูก่อนทีฆตปัสสี อาสนะมีอยู่หลายที่ ถ้าท่านประสงค์ก็จงนั่งเถิด” เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว ทีฆตปัสสีนิครนถ์ถือเอาอาสนะที่ตํ่ากว่านั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง

นิครนถ์นาฏบุตรเป็นทัณฑวาที

{๖๓} พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสกะทีฆตปัสสีนิครนถ์ว่า “ดูก่อนตปัสสี ก็นิครนถ์นาฏบุตรบัญญัติกรรมในการทำบาปกรรม ในการประพฤติบาปกรรม ไว้เท่าไร”

ทีฆตปัสสีนิครนถ์ได้ทูลว่า “ท่านพระโคดม นิครนถ์นาฏบุตรมิได้บัญญัติว่า ‘กรรม กรรม, ดังนี้เป็นอาจิณ แต่บัญญัติว่า ‘ทัณฑะ ทัณฑะ’ ดังนี้แล เป็นอาจิณ”

“ดูก่อนตปัสสี ก็นิครนถ์นาฏบุตรย่อมบัญญัติทัณฑะในการทำบาปกรรม ในการประพฤติบาปกรรมไว้เท่าไร”

“ท่านพระโคดม นิครนถ์นาฏบุตรย่อมบัญญัติทัณฑะในการทำบาปกรรม ในการประพฤติบาปกรรมไว้ ๓ ประการ คือ กายทัณฑะ ๑ วจีทัณฑะ ๑ มโน ทัณฑะ ๑”

“ดูก่อนตปัสสี กายทัณฑะก็อย่างหนี่ง วจีทัณฑะก็อย่างหนึ่ง มโนทัณฑะ ก็อีกอย่างหนึ่งหรือ”

“ท่านพระโคดม กายทัณฑะก็อย่างหนึ่ง วจีทัณฑะก็อย่างหนึ่ง มโน ทัณฑะก็อีกอย่างหนึ่ง”

“ดูก่อนตปัสสี ก็บรรดาทัณฑะ ๓ ประการที่จำแนกแตกต่างกันออกไป เหล่านี้ ทัณฑะไหนนิครนถ์นาฏบุตรบัญญัติว่ามีโทษมากกว่ากันในการทำบาป กรรม ในการประพฤติบาปกรรม กายทัณฑะ วจีทัณฑะ หรือมโนทัณฑะเล่า”“ท่านพระโคดม บรรดาทัณฑะ ๓ ประการที่จำแนกแตกต่างกันออกไป เหล่านี้ นิครนถ์นาฏบุตรบัญญัติว่ากายทัณฑะมีโทษมากกว่าในการทำบาปกรรม ในการประพฤติบาปกรรม ส่วนวจีทัณฑะ มโนทัณฑะ หาได้บัญญัติไว้อย่าง นั้นไม่”

“ดูก่อนตปัสสี ท่านกล่าวว่ากายทัณฑะหรือ”

“ใช่ ท่านพระโคดม ข้าพเจ้ากล่าวว่ากายทัณฑะ”

“ดูก่อนตปัสสี ท่านกล่าวว่ากายทัณฑะหรือ”

“ใช่ ท่านพระโคดม ข้าพเจ้ากล่าวว่ากายทัณฑะ”

“ดูก่อนตปัสสี ท่านกล่าวว่ากายทัณฑะหรือ”

“ใช่ ท่านพระโคดม ข้าพเจ้ากล่าวว่ากายทัณฑะ”

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงให้ทีฆตปัสสีนิครนถ์ยืนยันในเรื่องที่พูดนี้ถึงสามครั้ง ด้วยประการฉะนี้

พระพุทธเจ้าเป็นกรรมวาที

{๖๔} [๕๗] เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว ทีฆตปัสสีติครนถ์ได้ กราบทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ท่านพระโคดม พระองค์เล่าทรงบัญญัติ ทัณฑะในการทำบาปกรรม ในการประพฤติบาปกรรมไว้เท่าไร”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนตปัสสี ตถาคตจะได้บัญญัติว่า ‘ทัณฑะ ทัณฑะ, ดังนี้เป็นอาจิณ ก็หาไม่ แต่ตถาคตบัญญัติว่า ‘กรรม กรรม’ ดังนี้ แลเป็นอาจิณ”

“ท่านพระโคดม ก็พระองค์ทรงบัญญัติกรรมในการทำบาปกรรม ในการประพฤติบาปกรรมไว้เท่าไร”

“ดูก่อนตปัสสี เราบัญญัติกรรมในการทำบาปกรรม ในการประพฤติบาปกรรมไว้ ๓ ประการ คือ กายกรรม ๑ วจีกรรม ๑ มโนกรรม ๑”

“ท่านพระโคดม กายกรรมก็อย่างหนึ่ง วจีกรรมก็อย่างหนึ่ง มโนกรรมก็อีกอย่างหนึ่งหรือ”

“ใช่แล้ว ตปัสสี กายกรรมก็อย่างหนึ่ง วจีกรรมก็อย่างหนึ่ง มโนกรรมก็อีกอย่างหนึ่ง”

“ท่านพระโคดม ก็บรรดากรรมทั้ง ๓ ประการที่จำแนกแตกต่างกันออกไปเหล่านี้ กรรมไหนพระองค์ทรงบัญญัติว่ามีโทษมากกว่าในการทำบาปกรรม ในการประพฤติบาปกรรม กายกรรม วจีกรรม หรือมโนกรรมเล่า”“ดูก่อนตปัสสี บรรดากรรม ๓ ประการที่จำแนกแตกต่างกันออกไปเหล่านี้ เราบัญญัติมโนกรรมว่ามีโทษมากกว่าในการทำบาปกรรม ในการ ประพฤติบาปกรรม ส่วนกายกรรม วจีกรรม หาได้บัญญัติไว้เหมือนอย่างนั้นไม่”“ท่านพระโคดม พระองค์ตรัสว่ามโนกรรมหรือ”

“ใช่ ตปัสสี เรากล่าวว่ามโนกรรม,

“ท่านพระโคดม พระองค์ตรัสว่ามโนกรรมหรือ”

“ใช่ ตปัสสี เรากล่าวว่ามโนกรรม’

“ท่านพระโคดม พระองค์ตรัสว่ามโนกรรมหรือ”

“ใช่ ตปัสสี เรากล่าวว่ามโนกรรม,

ทีฆตปัสสีนิครนถ์ให้พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงยืนยันในเรื่องที่ตรัสนี้ถึงสามครั้งด้วยประการฉะนี้ แล้วลุกจากอาสนะเข้าไปหานิครนถ์นาฏบุตรถึงที่อยู่

{๖๕} [๕๘] ก็ขณะนั้น นิครนถ์นาฏบุตรนั่งอยู่พร้อมด้วยคฤหัสถ์บริษัทหมู่ใหญ่ที่โง่เขลา มีอุบาลีคฤหบดีเป็นหัวหน้า ได้เห็นทีฆตปัสสีนิครนถ์มาแต่ไกล จึงพูดขึ้นว่า “ดูก่อนตปัสสี เชิญ ๆ ท่านมาจากไหนแต่ยังวันทีเดียว”

ทีฆตปัสสีตอบว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้ามาจากสำนักพระโคดม แค่นี้เอง”

“ดูก่อนตปัสสี ก็ท่านได้เจรจาปราศรัยกับพระสมณโคดมเรื่องอะไรบ้างไหม”

“ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าได้เจรจาปราศรัยกับท่านพระสมณโคดมมาบ้าง”

“ดูก่อนตปัสสี ก็ท่านได้เจรจาปราศรัยกับพระสมณโคดมมาว่าอย่างไร”

ลำดับนั้น ทีฆตปัสสีนิครนถ์ได้เล่าเรื่องการเจรจาปราศรัยกับพระผู้มีพระภาคเจ้าให้นิครนถ์นาฏบุตรฟังจนหมดสิ้น

เมื่อทีฆตปัสสีกล่าวอย่างนี้แล้ว นิครนถ์นาฏบุตรได้กล่าวกะทีฆตปัสสีนิครนถ์ว่า “ดีแล้ว ๆ ตปัสสี ที่ทีฆตปัสสีนิครนถ์ตอบแก่พระสมณโคดมนั้นได้ อย่างที่สาวกผู้ได้ศึกษามาจนรู้ทั่วถึงคำสอนของศาสดาอย่างถูกต้องตอบ มโน-ทัณฑะอันต่ำทรามจะงดงามกระไรเล่า เมื่อเทียบกับกายทัณฑะอันสำคัญกว่า อย่างนี้ แท้จริง กายทัณฑะเท่านั้นมีโทษมากกว่าในการทำบาปกรรม ในการประพฤติบาปกรรม ส่วนวจีทัณฑะ มโนทัณฑะหามีโทษมากหมือนอย่างนั้นไม่”{๖๖} [๕๙] เมื่อนิครนถ์นาฏบุตรกล่าวอย่างนี้ อุบาลีคฤหบดีได้กล่าวกะนิครนถ์นาฏบุตรว่า “ดีแล้ว ๆ ท่านทีฆตปัสสี ที่ท่านทีฆตปัสสีได้ตอบแก่ พระสมณโคดมนั้นเหมือนอย่างสาวกผู้ศึกษามาจนรู้ทั่วถึงคำสอนของศาสดาอย่างถูกต้องตอบ มโนทัณฑะอันตํ่าทรามจะงดงามกระไรเล่า เมื่อเทียบกับ กายทัณฑะอันสำคัญกว่าอย่างนี้ แท้จริง กายทัณฑะเท่านั้นมีโทษมากกว่า ใน

การทำบาปกรรม ในการประพฤติบาปกรรม ส่วนวจีทัณฑะ มโนทัณฑะ หามีโทษมากเหมือนอย่างนั้นไม่ ท่านผู้เจริญ เอาเถอะ ข้าพเจ้าจะไปโต้วาทะ เรื่องที่พูดนี้ต่อพระสมณโคดมเอง ถ้าพระสมณโคดมจักยืนยันเหมือนอย่างที่ท่านตปัสสียืนยันไว้อย่างนั้น ข้าพเจ้าจักฉุดกระชากลากถูพระสมณโคดม วาทะต่อวาทะเหมือนคนที่แข็งแรงจับแกะที่มีขนยาวที่ขนแล้วฉุดกระชากลากถูไปฉะนั้น ข้าพเจ้าจักเหวี่ยงไปเหวี่ยงมาฉุดดึงพระสมณโคดมวาทะต่อ วาทะเหมือนคนงานโรงเหล้าที่แข็งแรงทิ้งกระสอบขนาดใหญ่ซี่งบรรจุส่าเหล้า ลงไปในบ่อน้ำลึกแล้วจับที่มุมส่ายไปส่ายมาสลัดออกฉะนั้น ข้าพเจ้าจักบีบคั้น บดขยี้พระสมณโคดมวาทะต่อวาทะเหมือนคนที่แข็งแรงเป็นนักเลงเหล้าจับ หูไหสุราแล้วคว่ำ หงาย เขย่าฉะนั้น ข้าพเจ้าจักเล่นงานพระสมณโคดมดังเล่น ลูกช่วงเหมือนช้างอายุ ๖๐ ปีลงไปยังสระลึกแล้วเล่นกีฬาลูกช่วงฉะนั้น ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เอาเถอะ ข้าพเจ้าจะไปโต้วาทะเรื่องที่พูดนี้ต่อพระสมณโคดมเอง”“ไปเถิด คฤหบดี จงโต้วาทะเรื่องที่พูดนี้ต่อพระสมณโคดม ดูก่อนคฤหบดี จะเป็นเรา เป็นทีฆตปัสสีนิครนถ์ หรือเป็นท่านก็ได้ ที่จะโต้วาทะ ต่อพระสมณโคดม”

{๖๗} [๖๐] เมื่อนิครนถ์นาฏบุตรกล่าวอย่างนี้แล้ว ทีฆตปัสสีนิครนถ์ได้กล่าว กะนิครนถ์นาฏบุตรว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าไม่ชอบใจเลย ที่อุบาลี คฤหบดีจะไปโต้วาทะต่อพระสมณโคดม เพราะพระสมณโคดมเป็นคนมีมายา รู้มายากลับใจที่จะทำให้พวกสาวกอัญเดียรถีย์กลับใจไปได้”

“ดูก่อนตปัสสี เป็นไปไม่ได้ ไม่มีทาง ที่อุบาลีคฤหบดีจะเข้าไปเป็นสาวกของพระสมณโคดม แต่การที่พระสมณโคดมจะเข้ามาเป็นสาวกของ อุบาลีคฤหบดีย่อมมีทางเป็นไปได้ ท่านไปเถิด คฤหบดี จงโต้วาทะเรื่องที่พูด นี้ต่อพระสมณโคดม จะเป็นเรา เป็นทีฆตปัสสีนิครนถ์ หรือเป็นท่านก็ได้ ที่ จะพูดโต้วาทะต่อพระสมณโคดม”

ทีฆตปัสสีนิครนถ์ได้กล่าวเตือนนิครนถ์นาฏบุตรเป็นครั้งที่ ๒ ว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าไม่ชอบใจเลยที่อุบาลีคฤหบดีจะไปโต้วาทะต่อพระสมณ โคดม เพราะพระสมณโคดมเป็นคนมีมายา รู้มายากลับใจที่จะทำให้พวกสาวกอัญเดียรถีย์กลับใจไปได้”“ดูก่อนตปัสสี เป็นไปไม่ได้ ไม่มีทาง ที่อุบาลีคฤหบดีจะเข้าไปเป็นสาวกของพระสมณโคดม แต่การที่พระสมณโคดมจะเข้ามาเป็นสาวกของ อุบาลีคฤหบดีย่อมมีทางเป็นไปได้ ท่านไปเถิด คฤหบดี จงโต้วาทะเรื่องที่พูด นี้ต่อพระสมณโคดม จะเป็นเรา เป็นทีฆตปัสสีนิครนถ์ หรือเป็นท่านก็ได้ ที่ จะพูดโต้วาทะต่อพระสมณโคดม”ทีฆตปัสสีนิครนถ์ได้กล่าวเตือนนิครนถ์นาฏบุตรเป็นครั้งที่

๓ ว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าไม่ชอบใจเลยที่อุบาลีคฤหบดีจะไปโต้วาทะต่อพระสมณ โคดม เพราะพระสมณโคดมเป็นคนมีมายา รู้มายากลับใจที่จะทำให้พวกสาวกอัญเดียรถีย์กลับใจไปได้”“คูก่อนตปัสสี เป็นไปไม่ได้ ไม่มีทาง ที่อุบาลีคฤหบดีจะเข้าไปเป็นสาวกของพระสมณโคดม แต่การที่พระสมณโคดมจะเข้ามาเป็นสาวกของ อุบาลีคฤหบดีย่อมมีทางเป็นไปได้ ท่านไปเถิด คฤหบดี จงโต้วาทะเรื่องที่พูด นี้ต่อพระสมณโคดม จะเป็นเรา เป็นทีฆตปัสสีนิครนถ์ หรือเป็นท่านก็ได้ ที่ จะพูดโต้วาทะต่อพระสมณโคดม”{๖๘} อุบาลีคฤหบดีรับคำนิครนถ์นาฏบุตรแล้วลุกจากอาสนะ ไหว้นิครนถ์นาฏบุตร ทำประทักษิณ แล้วเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงปาวาริกัมพวัน ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า แล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้ว ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ทีฆตปัสสีนิครนถ์ได้มา ณ ที่นี้หรือ”พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสตอบว่า “ดูก่อนคฤหบดี ทีฆตปัสสีนิครนถ์ ได้มา ณ ที่นี้”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็พระองค์ได้เจรจาปราศรัยเรื่องอะไรกับทีฆตปัสสีนิครนถ์หรือ”

“ดูก่อนคฤหบดี เราได้เจรจาปราศรัยอะไรกับทีฆตปัสสีนิครนถ์”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็พระองค์ได้เจรจาปราศรัยเรื่องอะไรกับทีฆตปัสสีนิครนถ์เล่า”

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสบอกเรื่องการเจรจาปราศรัยกับทีฆตปัสสีนิครนถ์จนหมดสิ้นแก่อุบาลีคฤหบดี

[๖๑] เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว อุบาลีคฤหบดีได้กราบทูล พระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “สาธุ สาธุ พระองค์ผู้เจริญ ที่ทีฆตปัสสีได้ตอบแก่ พระผู้มีพระภาคเจ้านั้น เหมือนอย่างสาวกผู้ศึกษามาจนรู้ทั่วถึงคำสอนของพระศาสดาอย่างถูกต้องตอบ มโนทัณฑะอันต่ำทรามนั้นจะงดงามกระไรเล่า เมื่อเทียบกับกายทัณฑะอันสำคัญกว่าอย่างนี้ แท้จริง กายทัณฑะเท่านั้นมีโทษมากกว่าในการทำบาปกรรม ในการประพฤติบาปกรรม ส่วนวจีทัณฑะ มโนทัณฑะหามีโทษมากเหมือนอย่างนั้นไม่”“ดูก่อนคฤหบดี ถ้าแลเธอจะพึงมั่นอยู่ในคำสัตย์เจรจากัน เราทั้งสองก็มีข้อเจรจาปราศรัยกันในเรื่องนี้”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพเจ้าจักมั่นอยู่ในคำสัตย์เจรจากัน ขอเราทั้งสองมีการเจรจาปราศรัยกันในเรื่องนี้เถิด”

การโต้ตอบระหว่างพระพุทธเจ้ากับอุบาลีคหฤบดี

{๖๙} [๖๒] “ดูก่อนคฤหบดี ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ในโลกนี้พึงมีนิครนถ์อาพาธ มีทุกข์ เป็นไข้หนัก ห้ามน้ำเย็น ดื่มแต่นํ้าร้อน เมื่อเขาไม่ ได้นํ้าเย็นก็จะพึงตายไป ก็นิครนถ์นาฏบุตรบัญญัติความเกิดของนิครนถ์ผู้ตายไปนี้ไว้ในที่ไหนเล่า”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หมู่เทพชื่อว่ามโนสัตว์มีอยู่ นิครนถ์นั้นย่อมเกิดในหมู่เทพนั้น ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะนิครนถ์ผู้นั้นมีใจผูกพันอยู่ ตายไป”

“ดูก่อนคฤหบดี ท่านจงนึกดูให้ดี นึกได้แล้วจึงค่อยตอบ คำหลังกับคำต้นก็ดี คำต้นกับคำหลังก็ดีของท่านไม่สัมพันธ์กันเลย ดูก่อนคฤหบดี ก็ท่าน กล่าวคำนี้ไว้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพเจ้าจะมั่นอยู่ในคำสัตย์เจรจากัน ขอเราทั้งสองมีการเจรจาปราศรัยกันในเรื่องนี้เถิด” ดังนี้มิใช่หรือ”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อย่างที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสนี้ก็จริง ถึงอย่างนั้น กายทัณฑะเท่านั้นมีโทษมากกว่าในการทำบาปกรรม ในการประพฤติบาปกรรม ส่วนวจีทัณฑะ มโนทัณฑะหามีโทษมากเหมือนอย่างนั้นไม่”

{๗๐} [๖๓] “ดูก่อนคฤหบดี ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ในโลกนี้พึงมีนิครนถ์ที่สำรวมด้วยการสังวร ๔ อย่าง เป็นผู้ห้ามบาปทั้งปวง ประกอบ ด้วยการห้ามบาปทั้งปวง กำจัดบาปด้วยการห้ามบาปทั้งปวง สัมผัสการห้าม บาปทั้งปวง แต่นิครนถ์นั้นเมื่อก้าวเดิน เมื่อถอยหลัง ย่อมจะฆ่าสัตว์เล็ก ๆ เป็นอันมากก็ได้ ดูก่อนคฤหบดี ก็นิครนถ์นาฏบุตรบัญญัติวิบากเช่นไรแก่นิครนถ์ผู้นี้”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นิครนถ์นาฏบุตรมิได้บัญญัติกรรมที่ไม่มีเจตนาว่ามีโทษมากเลย”

“ดูก่อนคฤหบดี ก็ถ้าเจตนาเล่า’

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็เป็นกรรมมีโทษมาก”

“ดูก่อนคฤหบดี ก็นิครนถ์นาฏบุตรบัญญัติเจตนาไว้ในส่วนไหน”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นิครนถ์นาฏบุตรบัญญัติไว้ในส่วนมโนทัณฑะ”

“ดูก่อนคฤหบดี ท่านจงนึกดูให้ดี นึกได้แล้วจึงค่อยตอบ คำหลังกับคำต้นก็ดี คำต้นกับคำหลังก็ดีของท่านไม่สัมพันธ์กันเลย ดูก่อนคฤหบดี ก็ท่าน กล่าวคำนี้ไว้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพเจ้าจะมั่นอยู่ในคำสัตย์เจรจากัน ขอเราทั้งสองมีการเจรจาปราศรัยกันในเรื่องนี้เถิด’ ดังนี้มิใช่หรือ”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อย่างที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสนี้ก็จริง ถึงอย่างนั้น กายทัณฑะเท่านั้นมีโทษมากกว่า ในการทำบาปกรรมในการประพฤติบาปกรรม ส่วนวจีทัณฑะ มโนทัณฑะ หามีโทษมากเหมือนอย่างนั้นไม่”

[๖๔] “ดูก่อนคฤหบดี ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน หมู่บ้านนาลันทานี้เป็นเมืองที่มั่งคั่ง เจริญ มีผู้คนคับคั่งมากมายใช่ไหม”

“เป็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า หมู่บ้านนาลันทานี้เป็นหมู่บ้านที่มั่งคั่ง เจริญ มีผู้คนคับคั่งมากมาย”

“ดูก่อนคฤหบดี ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ในหมู่บ้านนาลันทานี้ มีบุรุษคนหนี่งพึงมาซูดาบขึ้นพร้อมกับกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ข้าพเจ้าจักทำสัตว์ เท่าที่มีอยู่ในหมู่บ้านนาลันทานี้ให้เป็นลานเนื้ออันเดียวกัน ให้เป็นกองเนื้ออันเดียวกันโดยชั่วขณะกาลครู่เดียว’ ดูก่อนคฤหบดี ท่านจะสำคัญความข้อนั้น เป็นไฉน บุรุษนั้นจะสามารถทำสัตว์เท่าที่มีอยู่ในหมู่บ้านนาลันทานี้ให้เป็นลาน เนื้ออันเดียวกัน ให้เป็นกองเนื้ออันเดียวกันโดยชั่วขณะกาลครู่เดียวได้หรือไม่”“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ต่อให้บุรุษ ๑๐ คนก็ดี ๒๐ คนก็ดี ๓๐ คนก็ดี ๔๐ คนก็ดี ๕๐ คนก็ดี ก็ไม่สามารถจะทำสัตว์เท่าที่มีอยู่ในหม่บ้านนาลันทานี้

ให้เป็นลานเนื้ออันเดียวกัน ให้เป็นกองเนื้ออันเดียวกันโดยชั่วขณะกาลครู่เดียวได้ พระพุทธเจ้าข้า บุรุษตํ่าทรามคนเดียวจะเก่งกาจอะไร”

“ดูก่อนคฤหบดี ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน มีสมณะหรือพราหมณ์ ผู้มีฤทธิ์ ชำนาญในทางจิตพึงมาที่หมู่บ้านนาลันทานี้ พร้อมกับกล่าวอย่างนื้ว่า ‘เราจักทำหมู่บ้านนาลันทานี้ให้เป็นผงคลีด้วยจิตคิดร้ายดวงเดียว ดูก่อนคฤหบดี ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน สมณะหรือพราหมณ์ผู้มีฤทธิ์ผู้ชำนาญใน ทางจิตนั้นจะสามารถทำหมู่บ้านนาลันทานี้ให้เป็นผงคลีด้วยจิตคิดร้ายดวงเดียวได้หรือไม่”“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ๑๐ หมู่บ้านนาลันทาก็ดี ๒๐ ก็ดี ๓๐ ก็ดี ๔๐ ก็ดี ๕๐ ก็ดี สมณะหรือพราหมณ์ผู้มีฤทธิ์ ผู้ชำนาญในทางจิตนั้นก็สามารถจะทำ ให้เป็นผงคลีได้ด้วยจิตคิดร้ายดวงเดียว หมู่บ้านนาลันทาเพียงแห่งเดียวจะไปคณนาอะไร”

“ดูก่อนคฤหบดี ท่านจงนึกดูให้ดี นึกได้แล้วจึงค่อยตอบ คำหลังกับคำต้นก็ดี คำต้นกับคำหลังก็ดีของท่านไม่สัมพันธ์กันเลย ดูก่อนคฤหบดี ก็ท่าน กล่าวคำนี้ไว้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพเจ้าจะมั่นอยู่ในคำสัตย์เจรจากัน ขอเราทั้งสองมีการเจรจาปราศรัยกันในเรื่องนื้เถิด’ ดังนี้มีใช่หรือ”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อย่างที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสนี้ก็จริง ถึงอย่างนั้น กายทัณฑะเท่านั้นมีโทษมากกว่าในการทำบาปกรรม ในการประพฤติ บาปกรรม ส่วนวจีทัณฑะ มโนทัณฑะหามีโทษมากเหมือนอย่างนั้นไม่”

[๖๕] “ดูก่อนคฤหบดี ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ป่าทัณฑกี ป่ากาลิงคะ ป่าเมชฌะ ป่ามาตังคะเกิดเป็นป่าชัฏขึ้น ท่านได้ฟังมาแล้ว มีใช่หรือ”

“ใช่ พระองค์ผู้เจริญ ข้าพเจ้าได้ฟังมาแล้ว”

“ดูก่อนคฤหบดี ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ท่านได้ยินมาว่าอย่างไร ป่าทัณฑกี ป่ากาลิงคะ ป่าเมชฌะ ป่ามาตังคะเกิดเป็นป่าชัฏขึ้นเพราะใคร”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพเจ้าได้ฟังมาว่า ป่าทัณฑกี ป่ากาลิงคะ ป่าเมชฌะ ป่ามาตังคะเกิดเป็นป่าชัฏขึ้นเพราะพวกเทวดามีจิตคิดร้ายต่อพวกฤๅษี”

“ดูก่อนคฤหบดี ท่านจงนึกดูให้ดี นึกได้แล้วจึงค่อยตอบ คำหลังกับคำต้นก็ดี คำต้นกับคำหลังก็ดีของท่านไม่สัมพันธ์กันเลย ดูก่อนคฤหบดี ก็ท่าน กล่าวคำนี้ไว้ว่า ‘ข้าแต่พระอจค์ผู้เจริญ ข้าพเจ้าจะมั่นอยู่ในคำสัตย์เจรจากัน ขอเราทั้งสองมีการเจรจาปราศรัยกันในเรื่องนี้เถิด’ ดังนี้มีใช่หรือ”

อุบาลีคฤหบดีแสดงตนเป็นอุบาสก

{๗๑} [๖๖] “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ยินดีชื่นชมต่อพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยข้ออุปมาข้อแรกแล้ว แต่ข้าพระองค์ปรารถนาจะฟังปฏิภาณการ ชี้แจงปัญหาอันวิจิตรของพระผู้มีพระภาคเจ้าเหล่านี้ ฉะนั้น จึงยังแสร้งทำเป็นถือฝ่ายตรงข้ามกะพระผู้มีพระภาคเจ้า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระภาษิต ของพระองค์แจ่มแจ้งนัก พระภาษิตของพระองค์ไพเราะนัก พระพุทธเจ้าข้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประกาศธรรมโดยอเนกปริยายอย่างนี้ เปรียบเหมือน บุคคลหงายของที่คว่ำ เปิดของที่ปีด บอกทางแก่คนที่หลงทาง หรือส่องประทีป ในที่มืดด้วยตั้งใจว่า ‘คนมีตาดีจักเห็นรูปได้’ ดังนี้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้า พระองค์นี้ขอถึงพระผู้มีพระภาคเจ้า พร้อมทั้งพระธรรม และพระภิกษุสงฆ์ ว่าเป็นสรณะ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าได้โปรดทรงจำข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสก ผู้มอบชีวิตถึงสรณะจำเดิมแต่วันนี้เป็นต้นไป”{๗๒} [๖๗] “ดูก่อนคฤหบดี ท่านจงใคร่ครวญเสียก่อนแล้วจึงทำ การที่คนผู้มีชื่อเสียงเช่นท่านใคร่ครวญเสียก่อนแล้วจึงทำเป็นความดี’’

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แม้ด้วยเหตุที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสกะข้าพระองค์อย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนคฤหบดี ท่านจงใคร่ครวญเสียก่อนแล้วจึงทำ การที่ คนผู้มีชื่อเสียงเช่นท่านใคร่ครวญเสียก่อนแล้วจึงทำเป็นความดี’ นี้ข้าพระองค์ก็ยิ่งยินดีชื่นชมต่อพระผู้มีพระภาคเจ้ายิ่งขึ้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ด้วยว่า พวกอัญเดียรถีย์ได้ข้าพระองค์เป็นสาวกแล้ว จะพึงโบกสะบัดธงปฏากไปทั่วหมู่บ้านนาลันทาทั้งสิ้น เพื่อให้รู้ว่า ‘อุบาลีคฤหบดีเข้ามาเป็นสาวกของพวกเราแล้ว’ ดังนี้ แต่พระผู้มีพระภาคเจ้ากลับตรัสกะข้าพระองค์อย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนคฤหบดี ท่านจงใคร่ครวญเสียก่อนแล้วจึงทำ ด้วยว่า การที่คนผู้มีชื่อเสียง เช่นท่านใคร่ครวญเสียก่อนแล้วจึงทำเป็นความดี’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์นี้ ขอถึงพระผู้มีพระภาคเจ้า พร้อมทั้งพระธรรม และพระภิกษุสงฆ์ ว่าเป็นสรณะ เป็นครั้งที่ ๒ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าได้โปรดทรงจำข้าพระองค์ ว่าเป็นอุบาสกผู้มอบชีวิตถึงสรณะจำเดิมแต่วันนี้เป็นต้นไป”{๗๓} [๖๘] “ดูก่อนคฤหบดี ตระกูลของท่านเป็นดุจบ่อนํ้าของพวกนิครนถ์มา นานแล้ว ท่านพึงสำคัญบิณฑบาตอันพึงให้แก่นิครนถ์เหล่านั้นผู้เข้าไปถึงต่อไปเถิด”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญแม้ด้วยเหตุที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสกะข้าพระองค์อย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนคฤหบดี ตระกูลของท่านเป็นดุจบ่อนํ้าของพวกนิครนถ์มา นานแล้ว ท่านพึงสำคัญบิณฑบาตอันท่านพึงให้แก่นิครนถ์เหล่านั้นผู้เข้าไปถึงต่อไปเถิด’ข้าพระพุทธเจ้าก็ยิ่งยินดีชื่นชมต่อพระผู้มีพระภาคเจ้ามากยิ่งขึ้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้ฟังมาดังนี้ว่า ‘พระสมณโคดมตรัสอย่างนี้ว่า ‘ควรให้ทานแก่เราเท่านั้น ไม่ควรให้ทานแก่คนเหล่าอื่น ควรให้ทานแก่ สาวกทั้งหลายของเราเท่านั้น ไม่ควรให้ทานแก่สาวกของผู้อื่น ทานที่บุคคลให้แก่เราเท่านั้นมีผลมาก ทานที่ให้แก่ชนเหล่าอื่นไม่มีผลมาก’ แต่แท้ที่จริง

พระผู้มีพระภาคเจ้ายังทรงชักชวนให้ข้าพระองค์ให้ทานแม้ในพวกนิครนถ์ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็แต่ว่าข้าพระองค์จักทราบกาลอันควรในการให้ทานนี้เอง ข้าพระองค์ขอถึงพระผู้มีพระภาคเจ้า พร้อมทั้งพระธรรม และพระภิกษุสงฆ์ว่าเป็นสรณะเป็นครั้งที่ ๓ ขอพระผู้มีพระกาคเจ้าได้โปรดทรงจำ ข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสกผู้มอบชีวิตถึงสรณะ จำเดิมแต่วันนี้เป็นต้นไป”

ทรงแสดงอนุปุพพีกถา

{๗๔} [๖๙] ลำดับนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอนุปุพพีกถาแก่อุบาลีคฤหบดี คือ ทรงประกาศทานกถา ลีลกถา สัคคกถา โทษความตํ่าทราม ความ เศร้าหมองของกามทั้งหลาย และอานิสงส์ในการออกจากกาม เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงทราบว่าอุบาลีคฤหบดีมีจิตสงบ มีจิตอ่อน มีจิตปลอดจากนิวรณ์ มีจิตเบิกบาน มีจิตผ่องใสแล้ว จึงทรงประกาศพระธรรมเทศนาที่พระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงยกขึ้นแสดงด้วยพระองค์เอง คือ ทุกข์ สมุทัย นิโรธ มรรค ดวงตาเห็นธรรมอันปราศจากธุลีปราศจากมลทินว่า ‘สิ่งใดสิ่งหนึ่งมี

ความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งมวลล้วนมีความดับไปเป็นธรรมดา, ได้เกิดขึ้นแก่อุบาลีคฤหบดี ณ ที่นั่งนั้นแล ดุจผ้าที่สะอาดปราศจากด่างดำพึงรับ นํ้าย้อมได้เป็นอย่างดีฉะนั้น

ลำดับนั้น อุบาลีคฤหบดีได้เห็นธรรมแล้ว ได้บรรลุธรรมแล้ว ได้รู้ธรรมแล้ว มีธรรมอันหยั่งลงแล้ว ข้ามความสงสัยได้แล้ว ปราศจากถ้อยคำแสดงความสงสัย ถึงความเป็นผู้แกล้วกล้า ไม่ต้องเชื่อผู้อื่นในคำสอนของพระศาสดา ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแด่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ขอทูล ลาไปในบัดนี้ ข้าพระองค์มีกิจมาก มีธุระที่จะต้องทำมาก”

“ดูก่อนคฤหบดี ท่านจงรู้กาลอันสมควร ในบัดนี้เกิด”

{๗๕} [๗๐] ครั้งนั้นแล อุบาลีคฤหบดียินดีชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วลุกจากอาสนะ ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า ทำประทักษิณแล้ว กลับไปยังนิเวศน์ของตน ได้เรียกนายประตูมาสั่งว่า “ดูก่อนนายประตูเพื่อนรัก ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป เราปิดประดูต่อพวกนิครนถ์ พวกนางนิครนถ์แล้ว แต่ เปิดประตูเพื่อพระผู้มีพระภาคเจ้า เพื่อพระสาวกของพระผู้มีพระภาคเจ้า คือ ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา ถ้านิครนถ์คนใดคนหนึ่งมา ท่านพึงพูดกะ นิครนถ์คนนั้นอย่างนี้ว่า ‘จงหยุดตรงนี้เกิด ท่านผู้เจริญ อย่าเข้าไปบ้านนี้ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป อุบาลีคฤหบดีได้เข้าไปเป็นสาวกพระสมณโคดมแล้ว ท่าน ปิดประตูต่อพวกนิครนถ์พวกนางนิครนถ์แล้ว

แต่เปิดประตูเพื่อพระผู้มีพระภาคเจ้า เพื่อพระสาวกของพระผู้มีพระภาคเจ้า คือ ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา ท่านผู้เจริญ ถ้าท่านมีความต้องการอาหาร ท่านจงหยุดอยู่ที่นี่แหละ จักมีคน นำมาให้ท่านในที่นี้เอง” นายประตูได้รับคำอุบาลีคฤหบดีแล้ว{๗๖} [๗๑] ทีฆตปัสสีนิครนถ์ได้ฟังข่าวว่า“อุบาลีคฤหบดีเข้าไปเป็นสาวกของพระสมณโคดมเสียแล้ว” จึงเข้าไปหานิครนถ์นาฏบุตรถึงที่อยู่ ครั้นแล้ว ได้กล่าวกะนิครนถ์นาฏบุตรว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าได้ฟังข่าวมาดังนี้ ว่าอุบาลีคฤหบดีเข้าไปเป็นสาวกของพระสมณโคดมเสียแล้ว”

“ดูก่อนทีฆตปัสสี เป็นไปไม่ได้ ไม่มีทาง ที่อุบาลีคฤหบดีจะเข้าไปเป็นสาวกของพระสมณโคดมนั้น แต่การที่พระสมณโคดมจะเข้ามาเป็นสาวกของ อุบาลีคฤหบดีนั้นซิย่อมมีทางเป็นไปได้”ทีฆตปัสสีนิครนถ์ได้กล่าวกะนิครนถ์นาฏบุตรเป็นครั้งที่ ๒ ว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าได้ฟังข่าวมาดังนี้ว่า อุบาลีคฤหบดีเข้าไปเป็นสาวกของ พระสมณโคดมเสียแล้ว”“ดูก่อนตปัสสี เป็นไปไมได้ ไม่มีทาง ที่อุบาลีคฤหบดีจะเข้าไปเป็นสาวกของพระสมณโคดม แต่การที่พระสมณโคดมจะเข้ามาเป็นสาวกของ อุบาลีคฤหบดีนั้นซิย่อมมีทางเป็นไปได้”ทีฆตปัสสีนิครนถ์ได้กล่าวกะนิครนถ์นาฏบุตรเป็นครั้งที่ ๓ ว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าได้ฟังข่าวมาดังนี้ว่าอุบาลีคฤหบดีเข้าไปเป็นสาวกของ พระสมณโคดมเสียแล้ว”

“ดูก่อนตปัสสี เป็นไปไม่ได้ ไม่มีทาง ที่อุบาลีคฤหบดีจะเข้าไปเป็นสาวกของพระสมณโคดม แต่การที่พระสมณโคดมจะเข้ามาเป็นสาวกของ อุบาลีคฤหบดีนั้นซิย่อมมีทางเป็นไปได้”“ช่างเถิด ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าจะไปดูให้รู้แน่ว่าอุบาลีคฤหบดีเข้าไปเป็นสาวกของพระสมณโคดมแล้วจริงหรือไม่”

“ดูก่อนตปัสสี ท่านไปเถิด จะได้รู้เองว่าอุบาลีคฤหบดีเข้าไปเป็นสาวกของพระสมณโคดมจริงหรือไม่”

ห้ามพวกเดียรถีย์เข้าบ้าน

{๗๗} [๗๒] ครั้งนั้น ทีฆตปัสสีนิครนถ์ได้เข้าไปยังนิเวศน์ของอุบาลีคฤหบดี นายประตูเห็นทีฆตปัสสีนิครนถ์มาแต่ไกล ครั้นพบกันแล้วจึงกล่าวว่า “จง หยุดอยู่ตรงนี้เถิด ท่านผู้เจริญ อย่าเข้ามาบ้านนี้ ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป อุบาลี

คฤหบดีเข้าไปเป็นสาวกของพระสมณโคดมแล้ว ท่านปิดประตูต่อพวกนิครนถ์ พวกนางนิครนถ์แล้ว แต่เปิดประตูเพื่อพระผู้มีพระภาคเจ้า เพื่อสาวกของ พระผู้มีพระภาคเจ้า คือ ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา ท่านผู้เจริญ ถ้าท่านมีความต้องการอาหาร ก็จงหยุดอยู่ที่นี้แหละ จักมีคนนำมาให้ท่านที่นี่เอง”

ทีฆตปัสสิกล่าวว่า “คุณ เรายังไม่ต้องการอาหารดอก” แล้วกลับจากที่นั้น เข้าไปหานิครนถ์นาฏบุตรถึงที่อยู่ ครั้นแล้วไต้กล่าวว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้อที่อุบาลีคฤหบดีเข้าไปเป็นสาวกของพระสมณโคดมแล้วนั้นเป็นความจริงทีเดียว ข้าพเจ้าได้เคยพูดไว้ว่า ‘ข้าพเจ้าไม่ชอบใจเลย ที่อุบาลีคฤหบดีจะไปโต้วาทะ ต่อพระสมณโคดม เพราะพระสมณโคดมเป็นคนมีมายา รู้มายากลับใจที่จะ ทำให้สาวกของพวกอัญเดียรถีย์กลับใจไปได้, ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อุบาลีคฤหบดีของท่าน คงถูกพระสมณโคดมกลับใจด้วยมายากลับใจเสียแล้ว”“ดูก่อนตปัสสี เป็นไปไม่ได้ ไม่มีทาง ที่อุบาลีคฤหบดีจะเข้าไปเป็นสาวกของพระสมณโคดม แต่การที่พระสมณโคดม จะเข้ามาเป็นสาวกของ อุบาลีคฤหบดีนั้นซิย่อมมีทางเป็นไปได้”

ทีฆตปัสสีนิครนถ์โต้กล่าวเป็นครั้งที่ ๒ ว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้อที่อุบาลีคฤหบดีเข้าไปเป็นสาวกของพระสมณโคดมนั้นเป็นความจริงทีเดียว ข้าพเจ้า ได้เคยพูดไว้ว่า‘ข้าพเจ้าไม่ชอบใจเลย ที่อุบาลีคฤหบดีจะไปพูดโต้วาทะต่อพระสมณโคดม เพราะพระสมณโคดมเป็นคนมีมายา รู้มายากลับใจที่จะทำ ให้พวกสาวกอัญเดียรถีย์กลับใจไปได้’ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อุบาลีคฤหบดีของท่านคงถูกพระสมณโคดมกลับใจด้วยมายากลับใจเสียแล้ว”นิครนถ์นาฏบุตรก็กล่าวว่า “ดูก่อนตปัสสี เป็นไปไม่ได้ ไม่มีทาง ที่อุบาลีคฤหบดีจะเข้าไปเป็นสาวกของพระสมณโคดม แต่การที่พระสมณ โคดมจะเข้ามาเป็นสาวกของอุบาลีคฤหบดีนั้นซิย่อมมีทางเป็นไปได้” และกล่าวต่อไปว่า “เอาเถอะ ตปัสสี เราจะไปดูให้รู้แน่ว่าอุบาลีคฤหบดีเข้าไปเป็น สาวกของพระสมณโคดมจริงหรือไม่”

{๗๘}ลำดับนั้น นิครนถ์นาฏบุตรพร้อมด้วยนิครนถ์บริษัทเป็นอันมาก เข้าไปยังนิเวศน์ของอุบาลีคฤหบดี นายประตูได้เห็นนิครนถ์นาฏบุตรมาแต่ไกล จึง ได้กล่าวเตือนว่า “จงหยุดตรงนั้นเถิด ท่านผู้เจริญ อย่าเข้ามาบ้านนี้ ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป อุบาลีคฤหบดีได้เข้าไปเป็นสาวกของพระสมณโคดมแล้ว ท่าน ปิดประตูต่อพวกนิครนถ์พวกนางนิครนถ์แล้ว แต่ท่านเปิดประตูเพื่อพระผู้มีพระภาคเจ้า เพื่อสาวกของพระผู้มีพระภาคเจ้า คือ ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา ท่านผู้เจริญ ถ้าท่านต้องการอาหาร จงหยุดอยู่ที่นี่แหละ จักมีคนนำมาให้ท่านที่นี่เอง“ดูก่อนนายประตูผู้เป็นสหาย ถ้าอย่างนั้น ท่านจงเข้าไปหาอุบาลีคฤหบดีแล้วบอกเขาว่า ‘นิครนถ์นาฏบุตรพร้อมด้วยนิครนถ์บริษัทเป็นอันมาก มายืนอยู่ที่ซุ้มประตูข้างนอก เขาอยากจะพบท่าน”

นายประตูรับคำนิครนถ์นาฏบุตรแล้วเข้าไปหาอุบาลีคฤหบดี ครั้นแล้ว ได้เรียนว่า“นิครนถ์นาฏบุตรพร้อมด้วยนิครนถ์บริษัทเป็นอันมากมายืนอยู่ที่ ซุ้มประตูข้างนอก เขาอยากจะพบท่าน”

“ดูก่อนนายประตูเพื่อนรัก ถ้าอย่างนั้น ท่านจงปูอาสนะไว้ที่ศาลาประตูกลาง” นายประตูรับคำแล้วได้ปูอาสนะไว้ตามคำสั่ง แล้วเข้าไปเรียนว่า “นายครับ กระผมได้ปูอาสนะไว้ที่ศาลาประตูกลางเรียบร้อยแล้ว ขอท่านจงรู้กาลอันควร ในบัดนี้เถิด”

[๗๓] ลำดับนั้น อุบาลีคฤหบดีเข้าไปยังศาลาประตูกลางแล้วนั่งบนอาสนะ ที่ดีเลิศประเสริฐสูงสุดเสียเอง แล้วเรียกนายประตูมาว่า “ดูก่อนนายประตู เพื่อนรัก ถ้าอย่างนั้น ท่านจงเข้าไปหานิครนถ์นาฏบุตร พูดกะเขาว่า ‘ท่านผู้เจริญ อุบาลีคฤหบดีสั่งมาเรียนว่า ‘ถ้าท่านประสงค์ ก็เชิญท่านเข้าไปเถิด”

นายประตูรับคำอุบาลีคฤหบดีแล้วเข้าไปหานิครนถ์นาฏบุตร ครั้นแล้ว ได้กล่าวว่า “ท่านผู้เจริญ อุบาลีคฤหบดีสั่งให้มาเรียนว่า ‘ถ้าท่านประสงค์ ก็เชิญท่านเข้าไปเถิด ขอรับ”

ลำดับนั้น นิครนถ์นาฏบุตรพร้อมด้วยนิครนถ์บริษัทเป็นอันมาก ได้พากัน เข้าไปยังศาลาประตูกลาง

{๗๙} ลำดับนั้น อุบาลีคฤหบดีซึ่งแต่ก่อนมาพอเห็นนิครนถ์นาฏบุตรมาแต่ไกล ก็จะลุกขึ้นต้อนรับนิครนถ์นาฏบุตรแต่ไกลนั้นทีเดียว จะใช้ผ้าห่มปัดเช็ด อาสนะที่ดีเลิศประเสริฐสุดแล้วประคองให้นั่ง มาบัดนี้ ท่านอุบาลีคฤหบดี กลับนั่งบนอาสนะนั้นเสียเองแล้ว ได้กล่าวกะนิครนถ์นาฏบุตรว่า “ท่านผู้เจริญ ที่นั่งยังพอมีอยู่ ถ้าท่านประสงค์ ก็เชิญนั่งเถิด”

เมื่ออุบาลีคฤหบดีกล่าวอย่างนี้แล้ว นิครนถ์นาฏบุตรได้พูดกะเขาว่า “ท่านเป็นบ้าไปแล้วหรือ คฤหบดี ท่านกลายเป็นคนเซอะไปแล้วหรือ คฤหบดี ท่านเคยพูดว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าจะไปโต้วาทะต่อพระสมณโคดม, ครั้นไปแล้วกลับถูกห่วงวาทะใหญ่สวมกลับมา คฤหบดี เปรียบเหมือนบุรุษที่นำ อัณฑะไปด้วย แล้วถูกตอนกลับมา หรือเปรียบเหมือนบุรุษที่นำดวงตาไปด้วย แล้วถูกควักดวงตากลับมา ฉันใด ท่านก็ฉันนั้นเหมือนกัน คฤหบดี ท่าน กล่าวว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าจะไปโต้วาทะต่อพระสมณโคดม, ครั้นไปแล้วกลับถูกห่วงวาทะใหญ่สวมกลับมา ท่านถูกพระสมณโคดมกลับใจ ด้วยมายากลับใจเสียแล้วหรือ”

ประโยชน์ของมายากลับใจ

{๘๐} [๗๔] “ท่านผู้เจริญ มายากลับใจนี้ดีนะ ท่านผู้เจริญ มายากลับใจนี้งามนะ ท่านผู้เจริญ ญาติสาโลหิตผู้เป็นที่รักของข้าพเจ้า ถ้าจะพึงกลับใจได้ ด้วยมายากลับใจนี้ ก็จะเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่ญาติสาโลหิตผู้เป็นที่รักของข้าพเจ้าตลอดกาล ท่านผู้เจริญ กษัตริย์ทั้งปวง ถ้าจะ พึงกลับใจได้ด้วยมายากลับใจนี้ ก็จะเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่กษัตริย์ทั้งปวงตลอดกาล แม้พราหมณ์ทั้งปวง ถ้าจะพึงกลับใจได้ด้วย มายากลับใจนี้ ก็จะเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่พราหมณ์

ทั้งปวงตลอดกาล แม้แพศย์ทั้งปวง ถ้าจะพึงกลับใจได้ด้วยมายากลับใจนี้ ก็จะเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่แพศย์ทั้งปวงตลอดกาล แม้ ศูทรทั้งปวง ถ้าจะพึงกลับใจได้ด้วยมายากลับใจนี้ ก็จะเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่ศูทรทั้งปวงตลอดกาล ท่านผู้เจริญ แม้โลกตลอด ทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก หมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทพ และมนุษย์ ถ้าจะพึงกลับใจได้ด้วยมายากลับใจนี้ ก็จะเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่โลกตลอดทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก แก่หมู่สัตว์พร้อม ทั้งสมณพราหมณ์ เทพ และมนุษย์ตลอดกาล ท่านผู้เจริญ ถ้าอย่างนั้น ข้าพเจ้า ขอเปรียบเทียบ

เพราะวิญญูชนบางพวกในโลกนี้ ย่อมรู้ข้อความแห่งภาษิตได้ ด้วยการเปรียบเทียบ{๘๑} [๗๕] ท่านผู้เจริญ เรื่องเคยมีมาแล้ว พราหมณ์ชราแก่เฒ่าคนหนึ่งมีนางมาณวิกาสาว ซึ่งมีครรภ์ใกล้จะคลอดเป็นภรรยา ครั้งนั้น นางมาณวิกา นั้นได้พูดกะพราหมณ์ว่า ‘ท่านพราหมณ์ ท่านจงไปซื้อลูกลิงจากตลาดมาไว้สักตัว จักได้เป็นเพื่อนเล่นของลูกเรา’ ท่านผู้เจริญ เมื่อนางมาณวิกากล่าว อย่างนี้แล้ว พราหมณ์นั้นได้กล่าวว่า ‘นางผู้เจริญ จงรอจนกว่าเธอจะคลอดเสียก่อนเถิด ถ้าเธอคลอดลูกเป็นชาย ฉันจักซื้อลูกลิงตัวผู้จากตลาดมาให้ จัก ได้เป็นเพื่อนเล่นของลูกชายเธอ แต่ถ้าเธอคลอดลูกเป็นหญิง ฉันจักซื้อลูกลิง ตัวเมียจากตลาดมาให้ จักได้เป็นเพื่อนเล่นของลูกหญิงเธอ’

ท่านผู้เจริญ นางมาณวิกานั้นได้พูดรบเร้าเป็นครั้งที่ ๒ ว่า ‘ท่านพราหมณ์ ท่านจงไปซื้อลูกลิงจากตลาดมาไว้สักตัว จักได้เป็นเพื่อนเล่นของลูกเรา’ พราหมณ์ก็ได้กล่าวเป็นครั้งที่ ๒ ว่า ‘นางผู้เจริญ จงรอจนกว่าเธอจะคลอดเสียก่อนเถิด ถ้าเธอคลอดลูกเป็นชาย ฉันจักซื้อลูกลิงตัวผู้จากตลาดมาให้เธอ จักได้เป็นเพื่อนเล่นของลูกชายเธอ แต่ถ้าเธอคลอดลูกเป็นหญิง ฉันจักซื้อลูกลิงตัวเมียจากตลาดมาให้ จักได้เป็นเพื่อนเล่นของลูกหญิงเธอ’

ท่านผู้เจริญ นางมาณวิกานั้นได้พูดรบเร้าเป็นครั้งที่ ๓ ว่า ‘ท่านพราหมณ์ ท่านจงไปซื้อลูกลิงจากตลาดมาไว้สักตัว จักได้เป็นเพื่อนเล่นของลูกเรา’

พราหมณ์ผู้นั้นเป็นผู้รักเอาใจภรรยา จึงซื้อลูกลิงมาจากตลาดแล้วพูดว่า ‘นางผู้เจริญ ฉันซื้อลูกลิงจากตลาดมาให้แล้ว จักได้เป็นเพื่อนเล่นของลูกเธอ’ เมื่อพราหมณ์พูดอย่างนี้แล้ว นางมาณวิกาได้พูดว่า ‘ท่านพราหมณ์ ขอท่านไปอีกครั้ง จงอุ้มลูกลิงตัวนี้ไปหาบุตรช่างย้อมผู้ชำนาญแล้วพูดกะเขาว่า ‘แน่ะ เพื่อนผู้ชำนาญการย้อม ฉันอยากจะให้ท่านย้อมลูกลิงตัวนี้ให้เป็นสีนํ้าย้อม ให้นํ้าย้อมจับให้สนิทดี ทุบขัดถูให้เรียบร้อยทั้งสองด้าน’

ลำดับนั้น พราหมณ์ผู้รักเอาใจภรรยาได้อุ้มลูกลิงเข้าไปหาบุตรช่างย้อม ผู้ชำนาญการย้อมแล้วพูดว่า ‘แน่ะเพื่อนผู้ชำนาญการย้อม ฉันอยากจะให้ ท่านย้อมลูกลิงตัวนี้ให้เป็นสีนํ้าย้อม ให้นํ้าย้อมจับให้สนิทดี ทุบขัดถูให้เรียบร้อยทั้งสองด้าน’ เมื่อพราหมณ์พูดอย่างนี้แล้ว บุตรช่างย้อมผู้ชำนาญ การย้อมได้บอกว่า ‘ท่านผู้เจริญ ลูกลิงของท่านตัวนี้ทนต่อการย้อมได้เท่านั้น แต่ทนต่อการทุบไม่ได้ ทนต่อการขัดถูไม่ได้’ ฉันใด ท่านผู้เจริญ วาทะของ นิครนถ์ผู้เขลาก็ฉันนั้น ทนต่อการย้อมของคนเขลาด้วยกันเท่านั้น แต่ไม่ทน ต่อการย้อมของบัณฑิตทั้งหลาย ไม่ทนต่อการทำตาม ทั้งไม่ทนต่อการ ขัดเกลาของบัณฑิตทั้งหลายท่านผู้เจริญ

ครั้นสมัยต่อมา พราหมณ์นั้นถือผ้าใหม่คู่หนี่งเข้าไปหา บุตรช่างย้อมผู้ชำนาญการย้อมแล้วพูดว่า ‘แน่ะเพื่อนผู้ชำนาญการย้อม ฉัน อยากจะให้ท่านย้อมผ้าใหม่คู่นี้ให้เป็นสีนํ้าย้อม ให้นํ้าย้อมจับให้สนิทดี ทุบขัดถูให้เรียบร้อยทั้งสองด้าน’ เมื่อพราหมณ์พูดอย่างนี้แล้ว บุตรช่างย้อมผู้ ชำนาญการย้อมได้บอกว่า ‘ท่านผู้เจริญ ผ้าใหม่ของท่านคู่นี้ทนต่อการย้อมได้ ทั้งทนต่อการทุบและทนต่อการขัดถูได้ ฉันใด ท่านผู้เจริญ วาทะของพระผู้มี พระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้นก็ฉันนั้น ย่อมทนต่อการย้อม

ของบัณฑิตทั้งหลายเท่านั้น แต่ไม่ทนต่อการย้อมของคนเขลาทั้งหลาย ไม่ทนต่อการทำตาม ทั้งไม่ทนต่อการขัดเกลาของคนเขลาทั้งหลาย”

พระคุณของพระพุทธเจ้า

นิครนถ์นาฏบุตรถามว่า “คฤหบดี บริษัทพร้อมทั้งพระราชาต่างก็รู้จักท่านว่า ‘อุบาลีคฤหบดีเป็นสาวกของนิครนถ์นาฏบุตร, ดังนี้ เราทั้งหลาย จะทรงจำท่านว่าเป็นสาวกของใครเล่า”

{๘๒} เมื่อนิครนถ์นาฏบุตรกล่าวอย่างนี้แล้ว อุบาลีคฤหบดีลุกจากอาสนะทำ ผ้าห่มเฉวียงบ่า ประนมมือไปทางที่พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับ แล้วได้กล่าว กะนิครนถ์นาฏบุตรว่า “ท่านผู้เจริญ ถ้าอย่างนั้น ท่านจงฟังพระคุณของพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ที่ข้าพเจ้ายอมเป็นสาวก[๗๖] ข้าพเจ้าเป็นสาวกของพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นนักปราชญ์ ปราศจากโมหะ ทรงทำลายตะปูตรึงใจคือกิเลสได้ ทรงชนะมาร ไม่มีทุกข์ มีพระทัยดีเสมอ มีมรรยาทอันเจริญ มีพระปัญญาดี ทรงข้ามกิเลสอันปราศจากความเสมอได้ ปราศจากมลทิน

ข้าพเจ้าเป็นสาวกของพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ไม่มีความสงสัย ผู้ทรงยิ้มแย้ม ทรงคายโลกามิสได้แล้ว ทรงบันเทิง ทรงเจริญสมณธรรมสำเร็จแล้ว ทรงเกิดเป็นมนุษย์มีพระสรีระเป็นชาติสุดท้ายเป็นนระที่ไม่มีผู้เปรียบได้ ปราศจากธุลีข้าพเจ้าเป็นสาวกของพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ไม่มีความสงสัย ทรงเฉียบแหลม ทรงแนะนำสัตว์ เป็นสารถีผู้ประเสริฐ ไม่มีผู้อื่นยิ่งไปกว่า มีธรรมอันงาม หมด ความเคลือบแคลง ทรงทำแสงสว่าง ทรงตัดมานะเสียได้ ทรงมีพระวิริยะ

ข้าพเจ้าเป็นสาวกของพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้องอาจ ไม่มีใครประมาณได้ มีพระคุณลึกซึ้ง บรรลุถึงญาณ ทรงทำความเกษม ทรงมีพระญาณ ทรงตั้งอยู่ในธรรม ทรงสำรวมพระองค์ดี ทรงล่วงกิเลสเป็นเครื่องข้อง ผู้พ้นแล้วข้าพเจ้าเป็นสาวกของพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ประเสริฐ ทรงมีเสนาสนะอันสงัด มีสังโยชน์สิ้นแล้ว ผู้พ้นแล้ว ทรงมีปัญญาเครื่องคิดอ่าน ทรงมีพระญาณเครื่องรู้ ผู้ลดธงคือมานะเสียได้ ปราศจากราคะ ผู้ฝึกแล้ว ผู้ไม่มีธรรม เครื่องหน่วงไว้ข้าพเจ้าเป็นสาวกของพระผู้มีพระภาคเจ้า ผู้เป็นพระอริยฤๅษีพระองค์ที่ ๗ ผู้ไม่ลวงโลก ทรงไตรวิชชา ทรงถึงความประเสริฐ ทรงล้างกิเลสแล้ว ฉลาดในการแต่งบทคาถา ทรงระงับแล้ว มีพระญาณอันรู้แล้ว ทรงให้ธรรม ทานก่อนเขาทั้งหมด ทรงเป็นผู้สามารถข้าพเจ้าเป็นสาวกของพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นพระอริยะ มีพระองค์อบรมแล้ว ทรงบรรลุคุณที่ควรบรรลุ ทรงแสดงอรรถให้พิสดาร ทรงมีสติ ทรงเห็นแจ้ง ไม่ทรงยุบลง ไม่ทรงฟูขึ้น ไม่ทรงหวั่นไหว ทรงบรรลุความเป็นผู้ชำนาญข้าพเจ้าเป็นสาวกของพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เสด็จไปดี ทรงมีฌาน ไม่ทรงปล่อยจิตไปตาม ทรงบริสุทธิ์ ไม่

ทรงสะดุ้ง ปราศจากความกลัว สงัดทั่ว ทรงบรรลุธรรมอันเลิศ ทรงข้ามได้เอง ทรงยังสัตว์อื่นให้ข้ามได้ด้วย

ข้าพเจ้าเป็นสาวกของพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้สงบแล้ว มีพระปัญญากว้างใหญ่เสมอด้วยแผ่นดิน มีพระปัญญาใหญ่หลวง ปราศจากความโลภ ทรงดำเนินปฏิปทาเหมือนพระพุทธเจ้าในปางก่อน เสด็จไปดีแล้ว ไม่มีใครเทียบได้ ไม่มีผู้เสมอเหมือน ทํรงแกล้วกล้า ผู้ละเอียดสุขุมข้าพเจ้าเป็นสาวกของพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ตัดตัณหา ได้ขาดแล้ว ทรงตื่นอยู่ ปราศจากควัน ผู้อันตัณหาและ ทิฏฐิไม่ฉาบทาได้ ผู้ควรรับการบูชา ทรงได้พระนามว่า ยักขะ เป็นอุดมบุคคล มีพระคุณไม่มีใครชั่งได้ เป็นผู้ใหญ่ ทรงถึงยศอย่างยอดเยี่ยม”

{๘๓} [๗๗] “คฤหบดี ท่านประมวลถ้อยคำสำหรับพรรณนาคุณของพระสมณโคดมเหล่านี้ไว้แต่เมื่อไร”

“ดูก่อนท่านผู้เจริญ เปรียบเหมือนช่างดอกไม้หรือลูกมือช่างดอกไม้ผู้ขยันชำนาญพึงร้อยกรองดอกไม้ต่าง ๆ กองใหญ่ให้เป็นพวงมาลัยอันวิจิตรได้ ฉันใด พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นก็ฉันนั้น ทรงมีพระคุณควรพรรณนาเป็นอเนก ทรงมีพระคุณควรพรรณนาตั้งหลายร้อย ก็ใครเล่าจักพรรณนาถึง พระคุณของพระองค์ผู้ควรแก่พรรณนาพระคุณไม่ได้”ครั้นเมื่อนิครนถ์นาฏบุตรทนดูสักการะของพระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ได้ โลหิต อุ่นได้พลุ่งออกจากปากในที่นั้นเอง ดังนี้แล

จบ อุปาลิวาทสูตรที่ ๖

๗. กุกกุโรวาทสูตร

ว่าด้วยคำสอนที่ปรารภกุกกุรวัตร

เรื่องปุณณโกลิยบุตรและเสนิยอเจละ

{๘๔} [๗๘] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนี่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จประทับอยู่ ณ โกลิยชนบท ทรงทำนิคมของชาวโกลิยะชื่อว่าหลิททวสนะให้เป็นโคจรคาม ครั้งนั้นแล ปุณณ โกลิยบุตรผู้ประพฤติวัตรดังโค และเสนิยอเจละผู้ประพฤติวัตรดังสุนัขเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วปุณณโกลิยบุตรผู้ประพฤติวัตรดัง โคถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ฝ่ายเสนิย อเจละผู้ประพฤติวัตรดังสุนัขได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว ได้นั่งคุ้ยดินดุจสุนัขอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ปุณณโกลิยบุตรผู้ประพฤติวัตรดังโคได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เสนิยอเจละนี้ประพฤติวัตรดังสุนัข ทำสิ่งที่ผู้อื่นทำได้ยาก บริโภคโภชนะที่เขากองไว้บนพื้นดิน เขาสมาทานกุกกุรวัตรนั้นสมบูรณ์มานานแล้ว คติของเขาจะเป็นอย่างไร ภพหน้าของเขาจะเป็นอย่างไร”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสห้ามว่า “อย่าเลย ปุณณะ งดเรื่องนี้เสียเถิด อย่าถามเราถึงเรื่องนี้เลย”

ปุณณโกลิยบุตรผู้ประพฤติวัตรดังโคได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นครั้ง ที่ ๒ ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เสนิยอเจละประพฤติวัตรดังสุนัข ทำสิ่งที่