๘. อภัยราชกุมารสูตร เล่ม ๑๓

แห่งพรหมจรรย์อันยอดเยี่ยม ซึ่งกุลบุตรทั้งหลายผู้ออกจากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิตโดยชอบต้องการกัน ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ ได้รู้ชัดว่า “ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” ท่านเสนิยะได้เป็นพระอรหันต์รูปหนึ่งใน จำนวนพระอรหันต์ทั้งหลาย ดังนี้แล

จบ กุกกุโรวาทสูตรที่ ๗

๘. อภัยราชกุมารสูตร

ว่าด้วยอภัยราชกุมาร

{๙๑} [๘๓] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเวฬุวัน อันเป็นที่พระราชทานเหยื่อแก่กระแต ใกล้พระนครราชคฤห์ ครั้งนั้นแล พระ ราชกุมารพระนามว่าอภัยเสด็จเข้าไปหานิครนถ์นาฏบุตรถึงที่อยู่ ครั้นแล้ว ทรงนมัสการนิครนถ์นาฏบุตรแล้วประทับนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง{๙๒} นิครนถ์นาฏบุตรได้ทูลอภัยราชกุมารว่า “ไปเถิด ราชกุมาร เชิญพระองค์ทรงโต้วาทะต่อพระสมณโคดมเถิด เมื่อพระองค์ทรงโต้วาทะอย่างนี้แล้ว ชื่อเสียงอันงามของพระองค์จักระบือไปว่า‘อภัยราชกุมารทรงโต้วาทะต่อพระสมณโคดมผู้มีฤทธิ์มากมีอานุภาพมากอย่างนี้ได้”พระอภัยราชกุมารตรัสถามว่า “ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าจะโต้วาทะต่อพระสมณโคดมผู้มีฤทธิ์มากมีอานุภาพมากได้อย่างไร”

นิครนถ์นาฏบุตรทูลว่า “ไปเถิด พระราชกุมาร เชิญพระองค์เสด็จเข้าไปเฝ้าพระสมณโคดมถึงที่ประทับ ครั้นแล้ว จงทูลถามพระสมณโคดม

อย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ มีบ้างไหมที่พระตถาคตจะตรัสพระวาจาอันไม่เป็นที่รักไม่เป็นที่ชอบใจของคนอื่น’ ถ้าพระสมณโคดมถูกพระองค์ทูลถามอย่างนี้ แล้วจะทรงชี้แจงว่า ‘ดูก่อนราชกุมาร ก็มีบ้างที่ตถาคตจะกล่าววาจาอันไม่เป็น ที่รักไม่เป็น ที่ชอบใจของคนอื่น’ดังนี้ไซร้ พระองค์พึงทูลพระสมณโคดม อย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ เมื่อเป็นอย่างนั้น การกระทำของพระองค์จะต่างอะไรจากปุถุชนเล่ า เพราะแม้ปุถุชนก็กล่าววาจาอันไม่เป็นที่รักไม่เป็นที่ ชอบใจของคนอื่น’ แต่ถ้าพระสมณโคดมถูกพระองค์ทูลถามอย่างนี้แล้วจะทรงชี้แจงว่า ‘ดูก่อนราชกุมาร ตถาคตไม่กล่าววาจาอันไม่เป็นที่รักไม่เป็นที่ ชอบใจของคนอื่น’ ดังนี้ไซร้ พระองค์พึงทูลพระสมณโคดมอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ เมื่อเป็นอย่างนั้น ทำไม

พระองค์จึงพยากรณ์พระเทวทัตว่า ‘เทวทัต จักเกิดในอบาย จักเกิดในนรกฺ ดำรงอยู่ชั่วกัปชั่วกัลป์ เป็นผู้ที่แก้ไขไม่ได้’ ดังนี้ เล่า ก็เพราะวาจาของพระองค์นั้นเองทำให้พระเทวทัตโกรธ เสียใจ’ ดูก่อน พระราชกุมาร พระสมณโคดมถูกพระองค์ทูลถามปัญหาสองแง่สองเงื่อนนี้แล้ว จักกลืนไม่เข้าคายไม่ออก เปรียบเหมือนกระจับเหล็กติดอยู่ในคอบุรุษ บุรุษ นั้นไม่อาจกลืนเข้าไปและไม่อาจคายออก ฉันใด พระสมณโคดมก็ฉันนั้นเหมือนกัน ถูกพระองค์ทูลถามปัญหาสองแง่สองเงื่อนแล้วก็จักกลืนไม่เข้าคายไม่ออก”พระอภัยราชกุมารรับคำนิครนถ์นาฏบุตรแล้วเสด็จลุกจากอาสนะ ทรงอภิวาทนิครนถ์นาฏบุตร ทรงทำประทักษิณแล้วเสด็จเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระ ภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้ว ได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วประทับ นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง

[๘๔] เมื่ออภัยราชกุมาประทับนั่งแล้ว ทรงแหงนดูดวงอาทิตย์ มีดำริว่า “วันนี้มิใช่เวลาที่จะโต้วาทะต่อพระผู้มีพระภาคเจ้า เอาไว้พรุ่งนี้เถอะ เราค่อย

โต้วาทะต่อพระผู้มีพระภาคเจ้าในวังของเรา” ดังนี้ จึงกราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็น ๔ รูปด้วย กันทั้งพระองค์ด้วยทรงรับนิมนต์ของหม่อมฉันเพื่อเสวยในวันพรุ่งนี้ด้วยเถิด”พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรับโดยดุษณีภาพแล้ว

ลำดับนั้น พระอภัยราชกุมารทรงทราบว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรับนิมนต์แล้ว เสด็จลุกจากอาสนะ ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า ทำ ประทักษิณแล้วเสด็จหลีกไป

ครั้นล่วงราตรีนั้นไป เวลาเช้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงครองอันตรวาสก ถือบาตรจีวรเสด็จเข้าไปยังวังของพระอภัยราชกุมาร ประทับนั่งเหนืออาสนะ ที่เขาปูลาดไว้ ลำดับนั้น พระอภัยราชกุมารทรงอังคาสพระผู้มีพระภาคเจ้า ด้วยขาทนียโภชนียาหารอันประณีต ด้วยพระหัตถ์ของพระองค์เอง จนพระผู้ มีพระภาคเจ้าเสวยเสร็จทรงวางพระหัตถ์ห้ามภัตแล้ว จึงถืออาสนะที่ต่ำกว่าที่หนึ่งประทับนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง

วาจาไม่เป็นที่รัก

{๙๓} [๘๕] พระอภัยราชกุมารประทับ ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้ทูลถาม พระผู้มีพระภาคเจ้าว่า“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ มีบ้างไหมที่พระตถาคตจะ ตรัสพระวาจาอันไม่เป็นที่รักไม่เป็นที่ชอบใจของคนอื่น”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า“ดูก่อนราชกุมาร ในปัญหาข้อนี้ จะวิสัชนาในแง่เดียวไม่ได้”

“ในปัญหาข้อนี้ พวกนิครนถ์ได้ฉิบหายแล้ว พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนราชกุมาร เหตุไฉนพระองค์จึงตรัสอย่างนี้เล่า”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในปัญหาข้อนี้พวกนิครนถ์ได้ฉิบหายแล้ว ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานพระวโรกาส หม่อมฉันเข้าไปหานิครนถ์นาฏบุตร ถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้อภิวาทท่านแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนี่ง นิครนถ์นาฏบุตร ได้บอกว่า ไปเถิด ราชกุมาร เชิญพระองค์เสด็จไปโต้วาทะต่อพระสมณโคดม ผู้มีฤทธิ์มากมีอานุภาพมากอย่างนี้, เมื่อนิครนถ์นาฏบุตรกล่าวอย่างนี้แล้ว หม่อม ฉันได้ถามว่า ‘ท่านผู้เจริญ ก็ข้าพเจ้าจะโต้วาทะต่อพระสมณโคดมผู้มีฤทธิ์ มากมีอานุภาพมากอย่างนี้ได้อย่างไร’ นิครนถ์นาฏบุตรตอบว่า ‘ไปเถิด พระราชกุมาร เชิญพระองค์เสด็จเข้าไปเฝ้าพระสมณโคดมถึงที่ประทับ

ครั้นแล้ว จงทูลถามอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ มีบ้างไหมที่พระตถาคตจะตรัสวาจาอันไม่ เป็นที่รักไม่เป็นที่ชอบใจของคนอื่น, ถ้าพระสมณโคดมถูกพระองค์ทูลถาม อย่างนี้แล้วทรงชี้แจงอย่างนี้ว่า‘ดูก่อนราชกุมาร ก็มีบ้างที่ตถาคตจะกล่าววาจา อันไม่เป็นที่รักไม่เป็นที่ชอบใจของคนอื่น, ดังนี้ไซร้ พระองค์พึงทูลพระสมณโคดมอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ เมื่อเป็นอย่างนั้น การกระทำของพระองค์จะต่าง อะไรจากปุถุชนเล่า เพราะแม้ปุถุชนก็กล่าววาจาอันไม่เป็นที่รักไม่เป็นที่ ชอบใจของคนอื่นเช่นกัน, แต่ถ้าพระสมณโคดมถูกพระองค์ทูลถามอย่างนี้ แล้วทรงชี้แจงอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนราชกุมาร ตถาคตไม่กล่าววาจาอันไม่เป็นที่รักไม่เป็นที่ชอบใจของคนอื่น, ดังนี้ไซร้

พระองค์พึงทูลพระสมณโคดมอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ เมื่อเป็นอย่างนั้น ทำไมพระองค์จึงทรงพยากรณ์พระเทวทัตว่า ‘เทวทัตจักเกิดในอบาย จักเกิดในนรก ดำรงอยู่ชั่วกัปชั่วกัลป์ เป็นผู้ที่ แก้ไขไม่ได้, ดังนี้เล่า เพราะพระวาจาของพระองค์นั้นทำให้พระเทวทัตโกรธเสียใจ, ดูก่อนพระราชกุมาร พระสมณโคดมถูกพระองค์ทูลถามปัญหาสอง แง่สองเงื่อนนี้แล้ว จักกลืนไม่เข้าคายไม่ออก เปรียบเหมือนกระจับเหล็ก ติดอยู่ในคอบุรุษ บุรุษนั้นไม่อาจกลืนเข้าไปและไม่อาจคายออกมา ฉันใด พระสมณโคดมก็ฉันนั้น ถูกพระองค์ทูลถามปัญหาสองแง่สองเงื่อนนี้แล้ว จักกลืนไม่เข้าคายไม่ออก,,

หลักในการตรัสของพระพุทธเจ้า

{๙๔} [๘๖] สมัยนั้นแล มีเด็กอ่อนนอนหงายนั่งอยู่บนตักของพระอภัยราชกุมาร ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสกะอภัยราชกุมารว่า “ดูก่อนราชกุมาร ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ถ้าเด็กคนนี้อาศัยความเผอเรอของพระองค์หรือของหญิงพี่เลี้ยง จักนำไม้หรือก้อนกรวดมาใส่ปาก พระองค์จะจัดการอย่างไรกะไม้หรือก้อนกรวดนั้น”“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หม่อมฉันก็จะนำออกเสีย ถ้าหม่อมฉันไม่อาจจะนำออกได้แต่ทีแรก หม่อมฉันก็จะเอามือซ้ายประคองศีรษะ แล้วงอนิ้ว มือขวาควักไม้หรือก้อนกรวดออกมาแม้จะมีเลือดออก ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะหม่อมฉันมีความเอ็นดูในตัวเด็ก”“ก็เหมือนกันนั่นแหละ ราชกุมาร

๑. ตถาคตรู้ว่าวาจาใดไม่จริง ไม่แท้ และไม่มีประโยชน์ ทั้งวาจานั้น ไม่เป็นที่รักไม่เป็นที่ชอบใจของคนอื่น ตถาคตก็จะไม่กล่าววาจานั้น

๒. ตถาคตรู้ว่าวาจาใดจริง แท้ แต่ไม่มีประโยชน์ และวาจานั้นไม่เป็นที่รักไม่เป็นที่ชอบใจของคนอื่น ตถาคตจะไม่กล่าววาจานั้น

๓. ตถาคตรู้ว่าวาจาใดจริง แท้ และมีประโยชน์ แต่วาจานั้น ไม่เป็นที่รักไม่เป็นที่ชอบใจของคนอื่น ในข้อนั้น ตถาคตย่อมรู้กาลที่จะกล่าววาจานั้น

๔. ตถาคตรู้ว่าวาจาใดไม่จริง ไม่แท้ และไม่มีประโยชน์ แต่วาจานั้นเป็นที่รักเป็นที่ชอบใจของคนอื่นตถาคตจะไม่กล่าววาจานั้น

๕. ตถาคตรู้ว่าวาจาใดจริง แท้ แต่ไม่มีประโยชน์ และวาจานั้น เป็นที่รักเป็นที่ชอบใจของคนอื่น ตถาคตจะไม่กล่าววาจานั้น

๖. ตถาคตรู้ว่าวาจาใดจริง แท้ และมีประโยชน์ ทั้งวาจานั้นเป็นที่รักเป็นที่ชอบใจของคนอื่น ในข้อนั้น ตถาคตย่อมรู้กาลที่จะพูดวาจานั้น ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะตถาคตมีความเอ็นดูในลัตว์ทั้งหลาย

พุทธปฏิภาณ

{๙๕} [๘๗] “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ กษัตริย์ก็ดี พราหมณ์ก็ดี คฤหบดีก็ดี สมณะก็ดี ผู้เป็นบัณฑิต ผูกปัญหาแล้วเข้ามาเฝ้าทูลถามพระตถาคต การ พยากรณ์ปัญหาของบัณฑิตเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงนึกไว้ก่อนว่า ‘บัณฑิตทั้งหลายจักเข้ามาหาเราแล้วถามอย่างนี้ เราถูกถามอย่างนี้แล้ว จักตอบอย่างนี้ หรือว่าการพยากรณ์นั้น แจ่มแจ้งกะพระตถาคตในทันทีนั้นเอง”

“ดูก่อนราชกุมาร ถ้าอย่างนั้น ในข้อนี้ อาตมภาพจักกลับถามพระองค์บ้าง พระองค์พอพระทัยอย่างใด พึงตอบอย่างนั้น ดูก่อนราชกุมาร พระองค์จะ สำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน พระองค์พอจะเข้าพระทัยถึงส่วนประกอบของรถ ดีมีใช่หรือ”

“ใช่ พระพุทธเจ้าข้า ข้าพระองค์พอจะเข้าใจถึงส่วนประกอบของรถ”

“ดูก่อนราชกุมาร พระองค์จะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน มีคนเข้าไป เฝ้าพระองค์แล้วทูลถามอย่างนี้ว่า ‘ส่วนประกอบของรถชิ้นนี้ชื่ออะไร, การ ตอบปัญหาแก่คนเหล่านั้นพระองค์ทรงนึกไว้ก่อนว่า ‘คนทั้งหลายเข้ามาหาเรา แล้วจักถามอย่างนี้ เราถูกถามอย่างนี้แล้ว จักตอบอย่างนี้ หรือว่าคำตอบ นั้นแจ่มแจ้งกะพระองค์ในทันทีนั้นเอง,“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะหม่อมฉันเป็นเจ้าของรถ พอจะรู้เรื่องรถ รู้ถึงส่วนประกอบของรถ ส่วนประกอบของรถทั้งหมดหม่อมฉันทราบดีแล้ว ฉะนั้น คำตอบปัญหานั้นจึงแจ่มแจ้งกะหม่อมฉันในทันทีทีเดียว,,

“ฉันนั้นเหมือนกันแล ราชกุมาร กษัตริย์ก็ดี พราหมณ์ก็ดี คฤหบดีก็ดี สมณะก็ดี ผู้เป็นบัณฑิต ผูกปัญหาแล้วเข้ามาถามตถาคต การตอบปัญหานั้น ย่อมแจ่มแจ้งกะตถาคตในทันที ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะธรรมธาตุที่ เมื่อแทงตลอดดีแล้วจะเป็นเหตุให้การตอบปัญหานั้นแจ่มแจ้งในทันที ตถาคต ก็ได้แทงตลอดดีแล้ว”

อภัยราชกุมารแสดงตนเป็นอุบาสก

{๙๖} เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว อภัยราชกุมารได้กราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระภาษิตของพระองค์แจ่มแจ้งนัก พระภาษิตของ พระองค์ไพเราะนัก พระพุทธเจ้าข้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประกาศธรรม โดยอเนกปริยายอย่างนี้ เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่ควํ่า เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือส่องประทีปในที่มืดด้วยตั้งใจว่า‘คนมีตาดีจักเห็นรูปได้, ดังนี้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หม่อมฉันนี้ขอถึงพระผู้มีพระภาคเจ้า พร้อมทั้งพระธรรม และพระสงฆ์ว่าเป็นสรณะ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าได้โปรด ทรงจำหม่อมฉันว่าเป็นอุบาสกผู้ถึงมอบชีวิตสรณะจำเดิมแต่วันนี้เป็นด้นไป”

จบ อภัยราชกุมารสูตรที่ ๘

๙. พหุเวทนิยสูตร

ว่าด้วยเวทนามีมากอย่าง

เรื่องช่างไม้ชื่อปัญจกังคะถามเรื่องเวทนา

{๙๗} [๘๘] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้นแล มีช่างไม้ชื่อ