๙. โปฏฐปาทสูตร เล่ม ๙

๙. โปฏฐปาทสูตร

ว่าด้วยปัญหาที่โปฏฐปาทปริพาชกทูลถาม

เรื่องโปฏฐปาทปริพาชก

{๒๗๕} [๔๐๖] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของท่านอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ก็สมัยนั้น โปฏฐปาทปริพาชกพร้อมด้วยปริพาชกบริษัทหมู่ใหญ่ประมาณ ๓,๐๐๐ อาศัยอยู่ในสวนของพระนางมัลลิกาชื่อเอกสาลิกะ ซึ่งรายล้อมด้วยต้นมะพลับ อันเป็นสถานที่แสดงลัทธิกัน ครั้งนั้นเป็นเวลาเช้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงนุ่งเรียบร้อยแล้วทรงถือบาตรและจีวรเสด็จเข้าไปบิณฑบาตในพระนครสาวัตถี[๔๐๗] พระองค์ทรงพระดำริว่า “เราจะเที่ยวบิณฑบาตในพระนครสาวัตถีก่อนก็ยังเช้านัก อย่ากระนั้นเลย เราพึงเข้าไปหาโปฏฐปาทปริพาชกยังเอกสาลิกะ สวนของพระนางมัลลิกา ซึ่งรายล้อมด้วยต้นมะพลับ อันเป็นสถานที่แสดงลัทธิกันก่อนจะดีกว่า” จึงลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า เสด็จเข้าไปยังสวนนั้นแล้ว

{๒๗๖} [๔๐๘] ก็สมัยนั้น โปฏฐปาทปริพาชกนั่งอยู่กับปริพาชกบริษัทหมู่ใหญ่ซึ่งกำลังคุยกันถึงเรื่องดิรัจฉานกถาเป็นอันมากด้วยเสียงดังเซ็งแซ่ คือ

คุยเรื่องพระราชา เรื่องโจร เรื่องมหาอำมาตย์ เรื่องกองทัพ เรื่องภัย เรื่องการรบ เรื่องข้าว เรื่องนํ้า เรื่องผ้า เรื่องที่นอน เรื่องดอกไม้ เรื่องของหอม เรื่องญาติ เรื่องยาน เรื่องหมู่บ้าน เรื่องนิคม เรื่องนคร เรื่องชนบท เรื่องสตรี เรื่องบุรุษ เรื่องคนกล้าหาญ เรื่องตรอก เรื่องท่านํ้า เรื่องนาง กุมภทาสี เรื่องคนที่ล่วงลับไปแล้ว เรื่องเบ็ดเตล็ด เรื่องโลก เรื่องทะเล เรื่องความเจริญและความเสื่อมอย่างนั้นอย่างนี้[๔๐๙] โปฏฐปาทปริพาชกได้เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จมาแต่ไกล จึงห้ามบริษัทของตนให้สงบเสียงว่า“ท่านผู้เจริญทั้งหลายจงเงียบหน่อย ท่านผู้เจริญทั้งหลายอย่าส่งเสียงดังกัน นี่พระสมณโคดมกำลังเสด็จมา

พระองค์ท่านโปรดเสียงเบาและตรัสสรรเสริญคุณของเสียงเบา ถ้ากระไรพระองค์ ท่านทรงทราบว่าบริษัทเสียงเบาลงแล้ว อาจจะเสด็จเข้ามาก็ได้” เมื่อโปฏฐปาทปริพาชกกล่าวอย่างนี้ พวกปริพาชกเหล่านั้นพากันนิ่งอยู่{๒๗๗} [๔๑๐] ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จเข้าไปหาโปฏฐปาทปริพาชกจนใกล้ โปฏฐปาทปริพาชกได้กราบทูลเชิญพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอเชิญพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จมาเถิด พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จมาดีแล้ว นานทีเดียวที่พระผู้มีพระภาคเจ้าจะทรงเยี่ยมกรายมาที่นี้ ขอเชิญพระผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่งเถิด นี้อาสนะปูถวายไว้แล้ว”พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่งบนอาสนะที่เขาปูถวายไว้ ส่วนโปฏฐปาทปริพาชกถือเอาอาสนะที่ต่ำกว่านั่ง ครั้นโปฏฐปาทปริพาชกนั่งเรียบร้อยแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสถามว่า “ดูก่อนโปฏฐปาทะ เมื่อกี้นี้ท่านทั้งหลายชุมนุมสนทนาอะไรกันอยู่ และเรื่องอะไรที่ท่านทั้งหลายคุยค้างไว้ ในระหว่าง”

ว่าด้วยอภิสัญญานิโรธ

{๒๗๘} [๔๑๑] เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งอย่างนี้แล้ว โปฏฐปาทปริพาชกได้กราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เรื่องที่พวกข้าพระองค์สนทนากันในบัดนี้นั้นของดไว้ก่อน เรื่องเช่นนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าจะทรงสดับต่อภายหลังก็ได้ ไม่ยากนัก ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ วันก่อนๆ เมื่อพวกสมณพราหมณ์ผู้มีลัทธิแตกต่างกันมานั่งชุมนุมกันที่โกตุหลศาลา ได้เกิดสนทนากันในเรื่องอภิสัญญานิโรธขึ้นว่า ‘ท่านทั้งหลาย อภิสัญญานิโรธเป็นไฉน’ในสมณพราหมณ์เหล่านั้น บางพวกกล่าวอย่างนี้ว่า ‘สัญญาความจำของคนไม่มีเหตุไม่มีปัจจัย เกิดขึ้นเอง ดับไปเอง ในเวลาที่สัญญาเกิดขึ้น คนก็จำอะไรได้ ในเวลาที่สัญญาดับไป คนก็จำอะไรไม่ได้’ พวกหนึ่งบัญญัติอภิสัญญานิโรธไว้อย่างนี้

อีกคนหนึ่งกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านทั้งหลาย ข้อนี้จะเป็นเช่นนั้นหามิได้ เพราะว่าสัญญาความจำเป็นอัตตาของคน และอัตตานั้นเข้ามาบ้าง ออกไปบ้าง ในเวลาที่อัตตาเข้ามา คนก็จำอะไรได้ ในเวลาที่อัตตาออกไป คนก็จำอะไรไม่ได้’ พวกหนึ่งบัญญัติอภิสัญญานิโรธไว้อย่างนี้

อีกคนหนึ่งกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านทั้งหลาย ข้อนี้จะเป็นเช่นนั้นหามิได้ เพราะว่ามีสมณพราหมณ์ที่มีฤทธิ์มากมีอานุภาพมากอยู่ ท่านเหล่านั้น บันดาลสัญญาของคนนี้ให้เข้าก็ได้ บันดาลให้ออกก็ได้ ในเวลาที่บันดาลให้เข้า คนก็จำอะไรได้ ในเวลาที่บันดาลให้ออก คนก็จำอะไรไม่ได้’ พวกหนึ่งบัญญัติอภิสัญญานิโรธไว้อย่างนี้อีกคนหนึ่งกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านทั้งหลาย ข้อนี้จะเป็นเช่นนั้นหามิได้ เพราะว่ามีเทวดาที่มีฤทธิ์มากมีอานุภาพมากอยู่ เทวดาเหล่านั้นบันดาลสัญญาของคนนี้ให้เข้าก็ได้ บันดาลให้ออกก็ได้ ในเวลาที่บันดาลให้เข้า คนก็จำอะไรได้ ในเวลาที่บันดาลให้ออก คนก็จำอะไรไม่ได้’ พวกหนึ่งบัญญัติ อภิสัญญานิโรธไว้อย่างนี้ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์มีสติปรารภถึงพระผู้มีพระภาคเจ้าเท่านั้นเกิดขึ้นว่า ‘ท่านผู้ฉลาดในธรรมเหล่านี้เป็นอย่างดีนั้น ต้องเป็นพระผู้มีพระภาคเจ้าแน่ ต้องเป็นพระสุคตแน่ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงฉลาด ทรงรู้เชี่ยวชาญเรื่องอภิสัญญานิโรธ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อภิสัญญานิโรธเป็นไฉน”

ว่าด้วยสัญญามีเหตุมีปัจจัยเกิดดับ

{๒๗๙} [๔๑๒] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า“ดูก่อนโปฏฐปาทะ ในสมณพราหมณ์เหล่านั้น ความเห็นของสมณพราหมณ์ที่กล่าวอย่างนี้ว่า ‘สัญญาของคนไม่มีเหตุไม่มีปัจจัย เกิดขึ้นเองดับไปเอง’ นั้นผิดแต่ต้นทีเดียว เพราะเหตุไร เพราะสัญญาของคนมีเหตุมีปัจจัย เกิดขึ้นก็มี ดับไปก็มี สัญญาอย่างหนึ่งเกิดขึ้นเพราะการศึกษาก็มี สัญญาอย่างหนึ่งดับไปเพราะการศึกษาก็มี

[๔๑๓] ก็การศึกษาเป็นไฉน ดูก่อนโปฏฐปาทะ <*>ตถาคตอุบัติมาใน โลกนี้เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้เองโดยชอบ ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ ไปดีแล้ว รู้แจ้งโลก เป็นสารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึกไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า เป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นผู้เบิกบานแล้ว เป็นผู้จำแนกธรรม ตถาคตนั้นทราบประจักษ์โลกนี้ ตลอดทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลกด้วยปัญญาอันยิ่งด้วยตนเองแล้วสอนหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทพ และ มนุษย์ให้รู้ตามด้วย แสดงธรรมอันงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด ประกาศพรหมจรรย์อันบริสุทธิ์พร้อมทั้งอรรถทั้งพยัญชนะบริบูรณ์ครบถ้วนคฤหบดี บุตรคฤหบดี หรือผู้เกิดมาภายหลังในตระกูลใดตระกูลหนึ่ง ได้ฟังธรรมนั้นเข้า ครั้นฟังแล้วได้ศรัทธาในตถาคต เพราะได้ศรัทธาเขา ย่อมเห็นตระหนักว่า ‘ฆราวาสคับแคบ เป็นทางมาแห่งธุลี บรรพชาเป็นทางปลอดโปร่ง การที่บุคคลผู้อยู่ครองเรือนจะประพฤติพรหมจรรย์ให้ บริสุทธิ์บริบูรณ์โดยส่วนเดียวดุจสังข์ขัด มิใช่ทำได้ง่าย ถ้ากระไร เราพึงปลงผมและหนวดนุ่งห่มผ้าย้อมฝาดออกบวชเป็นบรรพชิต’

สมัยต่อมา เขาละกองโภคสมบัติน้อยใหญ่ ละเครือญาติน้อยใหญ่ ปลงผมและหนวดนุ่งห่มผ้าย้อมฝาดออกบวชเป็นบรรพชิต

เมื่อบวชแล้วเขาสำรวมระวังในพระปาติโมกข์อยู่ ถึงพร้อมด้วยมารยาทและโคจร มีปกติเห็นภัยในโทษแม้เพียงเล็กน้อย สมาทานศึกษาอยู่ในสิกขาบททั้งหลาย ประกอบด้วยกายกรรม วจีกรรมที่เป็นกุศล มีอาชีวะบริสุทธิ์ ถึงพร้อมด้วยศีล คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย ประกอบด้วยสติสัมปชัญญะ เป็นผู้สันโดษ<*>จุลศีล

ดูก่อนโปฏฐปาทะ อย่างไร ภิกษุจึงชื่อว่าเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศีล

๑. ภิกษุในธรรมวินัยนี้ละการฆ่าสัตว์ เว้นขาดจากการฆ่าสัตว์ วางอาชญา วางศัสตรา มีความละอาย มีความเอ็นดู มีความกรุณาหวังประโยชน์แก่สัตว์ทั้งปวงอยู่

๒. เธอละการลักทรัพย์ เว้นขาดจากการลักทรัพย์ รับแต่ของที่เขาให้ ต้องการแต่ของที่เขาให้ ไม่เป็นขโมย เป็นผู้สะอาดอยู่

๓. เธอละกรรมเป็นข้าศึกแก่พรหมจรรย์ ประพฤติพรหมจรรย์ ประพฤติห่างไกล เว้นขาดจากเมถุนอันเป็นกิจของชาวบ้าน

๔. เธอละการพูดเท็จ เว้นขาดจากการพูดเท็จ พูดแต่คำสัตย์ ดำรงรักษาคำสัตย์ มีถ้อยคำเป็นหลักฐาน ควรเชื่อได้ ไม่พูดลวงโลก

๕. เธอละคำส่อเสียด เว้นขาดจากคำส่อเสียด ฟังความจากข้างนี้แล้วไม่ไปบอกข้างโน้นเพื่อให้คนพวกนี้แตกกัน หรือฟังความจากข้างโน้นแล้วไม่มาบอกข้างนี้เพื่อให้คนพวกโน้นแตก

กัน สมานคนที่แตกกันแล้วบ้าง ส่งเสริมคนที่พร้อมเพรียง กันแล้วบ้าง ชื่นชม ยินดี เพลิดเพลินต่อคนที่สมัครสมานสามัคคีกัน กล่าวแต่คำที่ทำให้คนสามัคคีกัน๖. เธอละคำหยาบ เว้นขาดจากคำหยาบ กล่าวแต่คำที่ไม่มีโทษ ไพเราะหู ชวนให้รัก จับใจ เป็นคำของชาวเมือง คนส่วนมากรักใคร่พอใจ๗. เธอละคำเพ้อเจ้อ เว้นขาดจากคำเพ้อเจ้อ พูดถูกกาล พูดแต่คำที่เป็นจริง พูดอิงอรรถ อิงธรรม อิงวินัย พูดแต่คำมีหลักฐาน มีที่อ้างอิง มีที่กำหนด ประกอบด้วยประโยชน์ตามกาลอันควร

๘. เธอเว้นขาดจากการพรากพืชคามและภูตคาม

๙. เธอฉันหนเดียว เว้นการฉันในราตรี งดจากการฉันในเวลาวิกาล

๑๐. เธอเว้นขาดจากการฟ้อนรำ ขับร้อง ประโคมดนตรี และดูการเล่นอันเป็นข้าศึกแก่กุศล

๑๑. เธอเว้นขาดจากการทัดทรง ประดับ และตบแต่งร่างกายด้วย ดอกไม้ ของหอม และเครื่องประทินผิวอันเป็นลักษณะแห่งการแต่งตัว

๑๒. เธอเว้นขาดจากการนั่งนอนบนที่นั่งที่นอนอันสูงใหญ่

๑๓. เธอเว้นขาดจากการรับทองและเงิน

๑๔. เธอเว้นขาดจากการรับธัญญาหารดิบ

๑๕. เธอเว้นขาดจากการรับเนื้อดิบ

๑๖. เธอเว้นขาดจากการรับสตรีและกุมารี

๑๗. เธอเว้นขาดจากการรับทาสหญิงและทาสชาย

๑๘. เธอเว้นขาดจากการรับแพะและแกะ

๑๙. เธอเว้นขาดจากการรับไก่และสุกร

๒๐. เธอเว้นขาดจากการรับช้าง โค ม้า และลา

๒๑. เธอเว้นขาดจากการรับไร่นาและที่สวน

๒๒. เธอเว้นขาดจากการเป็นตัวแทนและการสื่อสาร

๒๓. เธอเว้นขาดจากการซื้อการขาย

๒๔. เธอเว้นขาดจากการโกงด้วยตาชั่ง การโกงด้วยของปลอม และการโกงด้วยเครื่องตวงวัด

๒๕. เธอเว้นขาดจากการตลบตะแลง การฉ้อโกง การล่อลวง และการปลอมแปลง

๒๖. เธอเว้นขาดจากการตัด การฆ่า การจองจำ การตีชิง การปล้น และการข่มขู่

จบ จุลศีล

มัชฌิมศีล

๑. เธอเว้นขาดจากการพรากพืชคามและภูตคาม เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังพรากพืชคามและภูตคามเห็นปานนี้อีก คือ พืชเกิดจากเหง้า พืชเกิดจากลำต้น พืชเกิดจากผล พืชเกิดจากยอด เป็นห้าทั้งพืชเกิดจากเมล็ด แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง๒. เธอเว้นขาดจากการบริโภคของที่ทำการสะสมไว้ เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังบริโภคของที่ทำการสะสมไว้เห็นปานนี้อีก คือ สะสมข้าว สะสมน้ำ สะสมผ้า สะสมยานพาหนะ สะสมที่นอน สะสมเครื่องประทิน สะสมของหอม สะสมอามิส แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง

๓. เธอเว้นขาดจากการดูการเล่นอันเป็นข้าศึกแก่กุศล เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังขวนขวายดูการเล่นอันเป็นข้าศึกแก่กุศลเห็นปานนี้ คือ การฟ้อน การขับร้อง การประโคม มหรสพมีการรำเป็นต้น การเล่านิทาน การเล่นปรบมือ การเล่นปลุกผี การเล่นตีกลอง ฉากภาพบ้านเมืองที่สวยงาม การเล่นของคนจัณฑาล การเล่นไม้สูง การเล่นหน้าศพ ชนช้าง แข่งม้า ชนกระบือ ชนโค ชนแพะ ชนแกะ ชนไก่ ประกวดนกกระทา รำกระบี่กระบอง มวยหมัด มวยปลํ้า การรบ การตรวจพล การจัดกระบวนทัพ กองทัพ แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง๔. เธอเว้นขาดจากการขวนขวายเล่นการพนันอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาท

เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังขวนขวายเล่นการพนันอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาทเห็นปานนี้ คือ เล่นหมากรุกแถวละแปดตา แถวละสิบตา เล่นหมากเก็บ เล่นดวด เล่นหมากไหว เล่นโยนบ่วง เล่นไม้หึ่ง เล่นกำทาย เล่นสะกา เล่นเป่าใบไม้ เล่นไถเล็กๆ เล่นหกคะเมน เล่นกังหัน เล่นตวงทราย เล่นรถเล็ก ๆ เล่นธนูเล็ก ๆ เล่นทายอักษร เล่นทายใจ เล่นเลียนคนพิการ แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง๕. เธอเว้นขาดจากการนั่งนอนบนที่นั่งที่นอนอันสูงใหญ่ เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังนั่งนอนบนที่นั่งที่นอนอันสูงใหญ่เห็นปานนี้ คือ เตียงมีเท้าสูงเกินขนาด เตียงมีเท้าเป็นรูปสัตว์ร้าย พรมขนสัตว์ เครื่องลาดขนแกะวิจิตรด้วยลวดลาย เครื่องลาดขนแกะสีขาว เครื่องลาดมีลวดลายเป็นช่อดอกไม้ เครื่องลาดที่ยัดนุ่น เครื่องลาดขนแกะวิจิตรด้วยรูปสัตว์ร้ายเช่นสิงโตและเสือ เครื่องลาดขนแกะมีขนสองด้าน เครื่องลาดขนแกะมีขนด้านเดียว เครื่องลาดทองและเงินแกมไหม เครื่องลาดไหมขลิบทองและเงิน

เครื่องลาดขนแกะจุนางรำได้ ๑๖ คน เครื่องลาดหลังช้าง เครื่องลาดหลังม้า เครื่องลาดในรถ เครื่องลาดที่ทำด้วยหนังเสือ เครื่องลาดอย่างดีทำด้วยหนังชะมด เครื่องลาดมีเพดาน เครื่องลาดมีหมอนสองข้าง แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง

๖. เธอเว้นขาดจากการประกอบการประดับตบแต่งร่างกายอันเป็น ลักษณะแห่งการแต่งตัว เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังขวนขวายประดับตบแต่งร่างกายอันเป็นลักษณะแห่งการแต่งตัวเห็นปานนี้ คือ อบตัว ไคลอวัยวะ อาบนํ้าหอม นวด ส่องกระจก แต้มตา ทัดดอกไม้ ผัดหน้า ทาปาก ประดับข้อมือ สวมเกี้ยว ใช้ไม้ถือ ใช้กล้องยา ใช้ดาบ ใช้มีดสองคม ใช้ร่ม สวมรองเท้าอันสวยงาม ติดกรอบหน้า ปักปิ่น ใช้พัดและแส้หางจามรี นุ่งห่มผ้าขาว นุ่งห่มผ้าปล่อยชาย แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง๗. เธอเว้นขาดจากดิรัจฉานกถา เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว

ยังประกอบดิรัจฉานกถาเห็นปานนี้ คือ พูดคุยเรื่องพระราชา เรื่องโจร เรื่องมหาอำมาตย์ เรื่องกองทัพ เรื่องภัย เรื่องการรบ เรื่องข้าว เรื่องนํ้า เรื่องผ้า เรื่องที่นอน เรื่องดอกไม้ เรื่องของหอม เรื่องญาติ เรื่องยาน เรื่องบ้าน เรื่องนิคม เรื่องนคร เรื่องชนบท เรื่องสตรี เรื่องบุรุษ เรื่องคนกล้าหาญ เรื่องตรอก เรื่องท่านํ้า เรื่องคนที่ล่วงลับไปแล้ว เรื่องเบ็ดเตล็ด เรื่องโลก เรื่องทะเล เรื่องความเจริญและความเสื่อม แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง๘. เธอเว้นขาดจากการกล่าวถ้อยคำแก่งแย่งกัน เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกฉันโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังกล่าวถ้อยคำแก่งแย่งกันเห็นปานนี้ คือ ‘ท่านไม่รู้ทั่วถึงธรรมวินัยนี้ ข้าพเจ้าซิรู้ทั่วถึง ท่านจักรู้ทั่วถึงธรรมวินัยนี้ได้อย่างไร ท่านปฏิบัติผิด ข้าพเจ้าซิปฏิบัติถูก ถ้อยคำของข้าพเจ้าเป็นประโยชน์ ของท่านไม่เป็นประโยชน์

คำที่ควรจะกล่าวก่อนท่านกลับกล่าวภายหลัง คำที่ควรจะกล่าวภายหลัง ท่านกลับกล่าวก่อน ข้อที่ท่านเคยช่ำชองมาบัดนี้ผันแปรไปแล้ว ข้าพเจ้าจับผิดวาทะของท่านได้แล้ว ข้าพเจ้าข่มท่านได้แล้ว ท่านจงถอนวาทะเสีย หรือมิฉะนั้นจงแก้ไขเสีย ถ้าสามารถ’ แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง

๙. เธอเว้นขาดจากการรับเป็นตัวแทนและการสื่อสาร เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังขวนขวายการรับเป็นตัวแทนและการสื่อสารเห็นปานนี้ คือ รับสื่อสารให้พระราชา มหาอำมาตย์ของพระราชา กษัตริย์ พราหมณ์ คฤหบดี และกุมารว่า ‘ท่านจงไปในที่นี้ ท่านจงไปในที่โน้น ท่านจงนำเอาสิ่งนี้ไป ท่านจงนำเอาสิ่งนี้ในที่โน้นมา’ แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง๑๐. เธอเว้นขาดจากการพูดหลอกลวงและการพูดเลียบเคียง เช่น อย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังพูดหลอกลวง พูดเลียบเคียง พูดหว่านล้อม พูดและเล็ม แสวงหาลาภด้วยลาภ แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง

จบ มัชฌิมศีล

มหาศีล

๑. เธอเว้นขาดจากการเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชา เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชาเห็นปานนี้ คือ ทำนายอวัยวะ ทำนายตำหนิ ทำนายลางดีลางร้าย ทำนายฝัน ทำนายลักษณะ ทำนายหนูกัดผ้า ทำพิธีบูชาไฟ ทำพิธีเบิกแว่นเวียนเทียน ทำพิธีซัดแกลบบูชาไฟ ทำพิธีซัดรำบูชาไฟ ทำพิธีซัดข้าวสารบูชาไฟ ทำพิธีเติมเนยบูชาไฟ ทำพิธีเติมนํ้ามันบูชาไฟ ทำพิธีเสกเป่าบูชาไฟ ทำพลีกรรมด้วยโลหิต วิชาหมอดูอวัยวะ วิชาดูพื้นที่ วิชาการปกครอง วิชาปลุกเสก วิชาหมอผี วิชา

ลงเลขยันต์คุ้มกันบ้านเรือน วิชาหมองู วิชาหมอยาพิษ วิชาหมอแมงป่อง วิชารักษาแผลหนูกัด วิชาทำนายเสียงนก วิชาทำนายเสียงกา เป็นหมอทำนายอายุ เป็นหมอเสกกันลูกศร เป็นหมอทำนายเสียงสัตว์ แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง

๒. เธอเว้นขาดจากการเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชา เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชาเห็นปานนี้ คือ ทำนายลักษณะแก้วมณี ลักษณะไม้พลอง ลักษณะผ้า ลักษณะศัสตรา ลักษณะดาบ ลักษณะศร ลักษณะธนู ลักษณะอาวุธ ลักษณะสตรี ลักษณะบุรุษ ลักษณะกุมาร ลักษณะกุมารี ลักษณะทาสชาย ลักษณะทาสหญิง ลักษณะช้าง ลักษณะม้า ลักษณะกระบือ ลักษณะโคอุสภะ ลักษณะโค ลักษณะแพะ ลักษณะแกะ ลักษณะไก่ ลักษณะนกกระทา ลักษณะเหี้ย ลักษณะตุ่น ลักษณะเต่า ลักษณะมฤค แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง๓. เธอเว้นขาดจากการเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชา

เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชาเห็นปานนี้ คือ ดูฤกษ์ยาตราทัพว่า ‘พระราชาจักเสด็จออก พระราชาจักไม่เสด็จออก พระราชาภายในพระนครจักยกเข้าประชิด พระราชาภายนอกพระนครจักถอย พระราชาภายนอกพระนครจักยกเข้าประชิด พระราชาภายในพระนครจักถอย พระราชาภายในพระนครจักมีชัย พระราชาภายนอกพระนครจักปราชัย พระราชาภายนอกพระนครจักมีชัย พระราชาภายในพระนครจักปราชัย พระราชาพระองค์นี้จักมีชัย พระราชาพระองค์นี้จักปราชัยเพราะเหตุนี้ ๆ แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง๔. เธอเว้นขาดจากการเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชา เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธา

แล้ว ยังเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชาเห็นปานนี้ คือ พยากรณ์ว่า ‘จักมีจันทรคราส จักมีสุริยคราส จักมีนักษัตรคราส ดวงจันทร์ดวงอาทิตย์จักโคจรถูกทาง ดวงจันทร์ดวงอาทิตย์จักโคจรผิดทาง ดาวนักษัตรจักโคจรถูกทาง ดาวนักษัตรจักโคจรผิดทาง จักมีอุกกาบาต จักมีดาวหาง จักมีแผ่นดินไหว จักมีฟ้าร้อง ดวงจันทร์ดวงอาทิตย์และดาวนักษัตรจักขึ้น จักตก จักมัวหมอง จักกระจ่าง จันทรคราสจักมีผลเป็นอย่างนี้ สุริยคราสจักมีผลเป็นอย่างนี้ นักษัตรคราสจักมีผลเป็นอย่างนี้ ดวงจันทร์ดวงอาทิตย์โคจรถูกทางจักมีผลเป็นอย่างนี้ ดวงจันทร์ดวงอาทิตย์โคจรผิดทางจักมีผลเป็นอย่างนี้ ดาวนักษัตรโคจรถูกทางจักมีผลเป็นอย่างนี้

ดาวนักษัตรโคจรผิดทางจักมีผลเป็นอย่างนี้ มีอุกกาบาตจักมีผลเป็นอย่างนี้ มีดาวหางจักมีผลเป็นอย่างนี้ แผ่นดินไหวจักมีผลเป็นอย่างนี้ ฟ้าร้องจักมีผลเป็นอย่างนี้ ดวงจันทร์ดวงอาทิตย์และดาวนักษัตรขึ้น ตก มัวหมอง กระจ่าง จักมีผลเป็นอย่างนี้’ แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง๕. เธอเว้นขาดจากการเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชา เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชาเห็นปานนี้ คือ พยากรณ์ว่า ‘จักมีฝนดี จักมีฝนแล้ง จักมีภักษาหาได้ง่าย จักมีภักษาหาได้ยาก จักมีความร่มเย็น จักมีภัย จักเกิดโรค จักมีความสำราญหาโรคมิได้’ หรือคำนวณฤกษ์ยาม คำนวณดวงชะตา จับยาม แต่งคำทำนาย และโลกายตศาสตร์ แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง

๖. เธอเว้นขาดจากการเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชา เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชาเห็นปานนี้ คือ ให้ฤกษ์อาวาหมงคล ฤกษ์วิวาหมงคล ดูฤกษ์เรียงหมอน ดูฤกษ์หย่าร้าง ดูฤกษ์เก็บทรัพย์ ดูฤกษ์จ่ายทรัพย์ ดูโชคดี ดูเคราะห์ร้าย ให้ยาผดุงครรภ์ ร่าย

มนต์ทำ ให้ลิ้นแข็ง ทำให้คางแข็ง ทำให้มือสั่น ทำให้หูไม่ได้ยินเสียง เป็นหมอดูทางกระจกวิเศษ ใช้หญิงสาวเป็นร่างทรง ใช้หญิงประจำเทวาลัยเป็นร่างทรง บวงสรวงดวงอาทิตย์ บวงสรวงท้าวมหาพรหม ร่ายมนต์พ่นไฟ ทำพิธีเชิญขวัญ แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง

๗. เธอเว้นขาดจากการเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชา เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชาเห็นปานนี้ คือ ทำพิธีบนบาน ทำพิธีแก้บน ร่ายมนต์ขับผี สอนมนต์ป้องกันบ้านเรือน ทำกะเทยให้เป็นชาย ทำชายให้เป็นกะเทย ทำพิธีปลูกเรือน ทำพิธีบวงสรวงพื้นที่ พ่นนํ้ามนต์ รดนํ้ามนต์ ทำพิธีบูชาไฟ ปรุงยาสำรอก ปรุงยาถ่าย ปรุงยาแก้โรคลมตีขึ้นเบื้องบน ปรุงยาแก้โรคลมตีลงเบื้องล่าง ปรุงยาแก้ปวดศีรษะ หุงนํ้ามันหยอดหู ปรุงยาหยอดตา ปรุงยานัตถุ์ ปรุงยาเย็น ป้ายยาตา ทำการผ่าตัด รักษาเด็ก ใส่ยา ชะแผล แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง

จบ มหาศีล

ดูก่อนโปฏฐปาทะ ภิกษุผู้สมบูรณ์ด้วยศีลอย่างนี้ย่อมไม่ประสบภัยแต่ที่ไหนๆ คือ จากสีลสังวร เปรียบเหมือนพระราชามหากษัตริย์ผู้ได้มูรธาภิเษกกำจัดราชศัตรูได้แล้ว ย่อมไม่ประสบภัยแต่ที่ไหน ๆ คือ จากราชศัตรู ดูก่อนโปฏฐปาทะ ภิกษุก็ฉันนั้นนั่นแล สมบูรณ์ด้วยศีลอย่างนี้แล้ว ย่อมไม่ประสบภัยแต่ที่ไหนๆ จากสีลสังวรนั้น ภิกษุผู้สมบูรณ์ด้วยอริยสีลขันธ์นี้ ย่อมได้เสวยสุขอันปราศจากโทษในภายใน ดูก่อนโปฏฐปาทะ ด้วยประการดังกล่าวมานี้แล ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้สมบูรณ์ด้วยศีล”

อินทรียสังวร

“ดูก่อนโปฏฐปาทะ อย่างไร ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้คุ้มครองทวารใน อินทรีย์ทั้งหลาย

ดูก่อนโปฏฐปาทะ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เห็นรูปด้วยจักษุแล้วไม่รวบถือรวม ๆ ไม่แยกถือเป็นส่วน ๆ เธอย่อมปฏิบัติเพื่อสำรวมจักขุนทรีย์ ที่เมื่อไม่สำรวมแล้วจะเป็นเหตุให้อกุศลธรรมอันเลวทรามคืออภิชฌาและโทมนัสครอบงำได้ ชื่อว่ารักษาจักขุนทรีย์ ชื่อว่าถึงความสำรวมในจักขุนทรีย์ ภิกษุฟังเสียงด้วยโสตะ ... สูดดมกลิ่นด้วยฆานะ ... ลิ้มรสด้วยชิวหา ... ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย ... รู้แจ้งธรรมารมณ์ด้วยมโนแล้วไม่รวบถือรวม ๆไม่แยก ถือเป็นส่วน ๆ เธอย่อมปฏิบัติเพื่อสำรวมมนินทรีย์ที่เมื่อไม่สำรวมแล้วจะเป็นเหตุให้อกุศลธรรมอันเลวทรามคืออภิชฌาและโทมนัสครอบงำได้ ชื่อว่ารักษามนินทรีย์ ชื่อว่าสำรวมในมนินทรีย์ ภิกษุผู้ประกอบด้วยอินทรียสังวรอันเป็นอริยะเช่นนี้ ย่อมได้เสวยสุขอันไม่ระคนด้วยกิเลสในภายใน ดูก่อนโปฏฐปาทะ ด้วยประการดังกล่าวมานี้แล ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย”

สติสัมปชัญญะ

“ดูก่อนโปฏฐปาทะ อย่างไร ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้ประกอบด้วยสติสัมปชัญญะ

ดูก่อนโปฏฐปาทะ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมทำความรู้สึกตัวในการก้าว ในการถอย ในการแล ในการเหลียว ในการคู้เข้า ในการเหยียดออก ในการทรงสังฆาฏิ บาตร และจีวร ในการฉัน การดื่ม การเคี้ยว การลิ้ม ในการถ่ายอุจจาระปัสสาวะ ย่อมทำความรู้สึกตัวในการเดิน การยืน การนั่ง การหลับ การตื่น การพูด การนิ่ง ดูก่อนโปฏฐปาทะ ด้วยประการดังกล่าวมานี้แล ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้ประกอบด้วยสติสัมปชัญญะ”

สันโดษ

“ดูก่อนโปฏฐปาทะ อย่างไร ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้สันโดษ

ดูก่อนโปฏฐปาทะ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้สันโดษด้วยจีวรพอคุ้มกาย ด้วยบิณฑบาตพออิ่มท้อง เธอจะไปไหนมาไหนก็นำไปเท่านั้น ดูก่อนโปฏฐปาทะ สกุณปักษีจะบินไปไหนมาไหนก็มีภาระเพียงปีกของตัวบินไป ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นแล เป็นผู้สันโดษด้วยจีวรพอคุ้มกาย ด้วยบิณฑบาตพออิ่มท้อง เธอจะไปไหนมาไหนก็นำไปเท่านั้น ดูก่อนโปฏฐปาทะ ด้วยประการดังกล่าวมานี้แล ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้สันโดษ”

ละนิวรณ์

“ดูก่อนโปฏฐปาทะ ภิกษุนั้นประกอบด้วยอริยสีลขันธ์ อริยอินทรียสังวร อริยสติสัมปชัญญะ และอริยสันโดษเช่นนี้แล้ว พักอาศัยเสนาสนะอันสงัด คือ ป่า โคนไม้ ภูเขา ซอกเขา ถํ้า ป่าช้า ป่าชัฏ ที่แจ้ง ลอม ฟาง เธอกลับจากบิณฑบาตหลังฉันภัตตาหารแล้ว นั่งขัดสมาธิ ตั้งกายตรง ดำรงสติเฉพาะหน้า

เธอละอภิชฌาความเพ่งเล็งในโลกแล้ว ย่อมมีใจปราศจากอภิชฌาอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากอภิชฌาได้ ละความประทุษร้ายคือพยาบาทแล้ว ย่อมไม่คิดพยาบาท มีความกรุณาหวังประโยชน์แก่สัตว์ทั้งปวงอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากความประทุษร้ายคือพยาบาทได้ ละถีนมิทธะแล้ว ย่อมเป็นผู้ปราศจากถีนมิทธะ มีความกำหนดหมายอยู่ที่แสงสว่าง มีสติสัมปชัญญะอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากถีนมิทธะได้ ละอุทธัจจกุกกุจจะแล้ว ย่อมเป็นผู้ไม่ฟุ้งซ่าน มีจิตสงบในภายในอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากอุทธัจจกุกกุจจะได้ ละวิจิกิจฉาแล้ว ย่อมเป็นผู้ข้ามวิจิกิจฉาได้ ไม่มีความคลางแคลงในกุศลธรรมทั้งหลายอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากวิจิกิจฉาได้”

อุปมานิวรณ์ ๕

“ดูก่อนโปฏฐปาทะ เปรียบเหมือนคนกู้หนี้มาประกอบการงานจนการงานของเขาสำเร็จผล เขาก็จะใช้หนี้เก่าที่เป็นต้นทุนเดิมจนหมด และก็ยัง

จะมีกำไรเหลือเก็บไว้สำหรับเลี้ยงดูบุตรภรรยา เขาจะคิดอย่างนี้ว่า ‘เมื่อก่อนเรากู้หนี้มาประกอบการงาน บัดนี้การงานของเราสำเร็จผลแล้ว เราได้ใช้หนี้ที่เป็นต้นทุนเดิมหมดสิ้นแล้ว และยังมีกำไรเหลือเก็บไว้สำหรับ เลี้ยงบุตรภรรยาอีก’ เขาจะพึงได้ความปราโมทย์ถึงความโสมนัสซึ่งมีความไม่มีหนี้นั้นเป็นเหตุ ฉันใด

ดูก่อนโปฏฐปาทะ เปรียบเหมือนคนป่วยเป็นไข้หนักได้รับความลำบาก บริโภคอาหารไม่ได้ และร่างกายไม่มีกำลัง สมัยต่อมาเขาหายป่วย บริโภคอาหารได้ และร่างกายกลับมีกำลังขึ้น เขาก็จะคิดอย่างนี้ว่า ‘เมื่อก่อนเราป่วยเป็นไข้หนักได้รับความลำบาก บริโภคอาหารไม่ได้ และร่างกายไม่มีกำลัง บัดนี้เราหายป่วยแล้ว บริโภคอาหารได้ และร่างกายกลับมีกำลัง’ เขาจะพึงได้ความปราโมทย์ถึงความโสมนัสซึ่งมีความไม่มีโรคนั้นเป็นเหตุ ฉันใดดูก่อนโปฏฐปาทะเปรียบเหมือนคนต้องโทษถูกคุมขังอยู่ในเรือนจำ

สมัยต่อมาเขาพ้นโทษออกจากเรือนจำนั้นมาโดยสวัสดีไม่มีภัย ไม่ต้องเสียค่าใช้จ่ายใดๆ เลย เขาก็จะคิดอย่างนี้ว่า ‘เมื่อก่อนเราต้องโทษถูกคุมขังอยู่ในเรือนจำ บัดนี้เราพ้นโทษออกจากเรือนจำนั้นมาโดยสวัสดีไม่มีภัย และ เราไม่ต้องเสียค่าใช้จ่ายใดๆ เลย’ เขาจะพึงได้ความปราโมทย์ถึงความ โสมนัสซึ่งมีการพ้นออกจากเรือนจำนั้นเป็นเหตุ ฉันใดดูก่อนโปฏฐปาทะ เปรียบเหมือนคนที่ตกเป็นทาสพึ่งตัวเองไม่ได้ ต้องพึ่งผู้อื่น ไปไหนตามความพอใจไม่ได้ สมัยต่อมาเขาพ้นจากความเป็นทาสนั้นแล้ว พึ่งตัวเองได้ ไม่ต้องพึ่งผู้อื่น เป็นไทแก่ตัว ไปไหนได้ตามความพอใจ เขาก็จะคิดอย่างนี้ว่า ‘เมื่อก่อนเราเป็นทาสพึ่งตัวเองไม่ได้ ต้องพึ่งผู้อื่นไปไหนตามความพอใจไม่ได้ บัดนี้เราพ้นจากความเป็นทาสนั้นแล้ว พึ่งตัวเองได้ ไม่ต้องพึ่งผู้อื่น เป็นไทแก่ตัว ไปไหนได้ตามความพอใจ’ เขาจะได้ความปราโมทย์ถึงความโสมนัสซึ่งมีความเป็นไทแก่ตัวนั้นเป็นเหตุ ฉันใด

ดูก่อนโปฏฐปาทะเปรียบเหมือนคนมีทรัพย์มีโภคสมบัติ เดินทางไกลกันดารที่หาอาหารได้ยาก มีภัยเฉพาะหน้า สมัยต่อมาเขาข้ามพ้นทางกันดารนั้นมาได้ ลุถึงละแวกหมู่บ้านอันร่มเย็นปลอดภัยโดยสวัสดี เขาก็จะคิดอย่างนี้ว่า ‘เมื่อก่อนเรามีทรัพย์มีโภคสมบัติ เดินทางไกลกันดารที่หาอาหารได้ยาก มีภัยเฉพาะหน้า บัดนี้เราข้ามพ้นทางกันดารนั้นมาได้ ลุถึงละแวกหมู่บ้านอันร่มเย็นปลอดภัยโดยสวัสดีแล้ว’ เขาจะพึงได้ความปราโมทย์ ถึงความโสมนัสซึ่งมีการลุถึงภูมิสถานอันร่มเย็นนั้นเป็นเหตุ ฉันใดฉันนั้นเหมือนกัน โปฏฐปาทะ ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นนิวรณ์ ๕ ประการเหล่านี้ที่ยังละไม่ได้ในตนเหมือนหนี้ เหมือนโรค เหมือนเรือนจำ เหมือนความเป็นทาส เหมือนทางไกลกันดาร

และเธอย่อมพิจารณาเห็นนิวรณ์ ๕ ประการที่ละได้แล้วในตนเหมือนความไม่มีหนี้ เหมือนความไม่มีโรค เหมือนการพ้นโทษออกจากเรือนจำ เหมือนความเป็นไทแก่ตน เหมือนภูมิสถานอันร่มเย็น

เมื่อเธอพิจารณาเห็นนิวรณ์ ๕ เหล่านี้ที่ละได้แล้วในตน ย่อมเกิดปราโมทย์ เมื่อปราโมทย์แล้ว ย่อมเกิดปีติในใจ กายย่อมสงบ เธอมีกายสงบแล้ว ย่อมได้เสวยสุข เมื่อมีสุข จิตย่อมตั้งมั่น

รูปฌาน ๔

ภิกษุนั้นสงัดแล้วจากกาม สงัดแล้วจากอกุศลธรรม บรรลุปฐมฌานที่มีวิตกมีวิจาร มีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกอยู่ กามสัญญาที่มีอยู่ก่อนของเธอย่อมดับไป สัจจสัญญาอันละเอียดที่มีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกย่อมมีแทนที่

ในสมัยนั้น ในตอนนั้นเธอเป็นผู้มีสัจจสัญญาอันละเอียดที่มีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวก สัญญาอย่างหนึ่งย่อมเกิดขึ้นเพราะการศึกษา สัญญาอย่างหนึ่งย่อมดับไป เพราะการศึกษาอย่างนี้แล แม้นี้ก็เป็นการศึกษาอย่างหนึ่ง

{๒๘๐} ยังอีกข้อหนึ่ง โปฏฐปาทะ ภิกษุบรรลุทุติยฌานที่มีความผ่องใสในภายใน มีภาวะที่จิตเป็นเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจารเพราะวิตกวิจารสงบไป มีปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิอยู่ สัจจสัญญาอันละเอียดที่มีปีติ และสุขอันเกิดแต่สมาธิย่อมมีแทนที่ในสมัยนั้น ในตอนนั้นเธอเป็นผู้มีสัจจสัญญาอันละเอียดที่มีปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิ สัญญาอย่างหนึ่งย่อมเกิดขึ้นเพราะการศึกษา สัญญาอย่างหนึ่งย่อมดับไปเพราะการศึกษาอย่างนี้แล แม้นี้ก็เป็นการศึกษาอย่างหนึ่ง{๒๘๑} ยังอีกข้อหนึ่ง โปฏฐปาทะ ภิกษุมีอุเบกขา มีสติสัมปชัญญะ เสวยสุขด้วยนามกายเพราะปีติสิ้นไป บรรลุตติยฌานที่พระอริยะทั้งหลายสรรเสริญว่า

‘ผู้ได้ฌานนี้เป็นผู้มีอุเบกขา มีสติอยู่เป็นสุข’ ดังนี้อยู่ สัจจสัญญาอันละเอียดที่มีปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิที่มีอยู่ก่อนย่อมดับไป สัจจสัญญา อันละเอียดที่ประกอบด้วยสุขอันเกิดแต่อุเบกขาย่อมมีแทนที่ในสมัยนั้น ในตอนนั้นเธอชื่อว่าเป็นผู้มีสัจจสัญญาอันละเอียดประกอบด้วยสุขอันเกิดแต่อุเบกขา สัญญาอย่างหนึ่งย่อมเกิดขึ้นเพราะการศึกษา สัญญาอย่างหนึ่งย่อมดับไป เพราะการศึกษาอย่างนี้แล แม้นี้ก็เป็นการศึกษาอย่างหนึ่ง{๒๘๒} ยังอีกข้อหนึ่ง โปฏฐปาทะ ภิกษุบรรลุจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขา เพราะละสุขละทุกข์ได้ และโสมนัสโทมนัสดับไปก่อนแล้วอยู่ สัจจสัญญาอันละเอียดประกอบด้วยสุขอันเกิดแต่อุเบกขาที่มีอยู่ก่อนย่อมดับไป สัจจสัญญาอันละเอียดประกอบด้วยอทุกขมสุขย่อมมีแทนที่ในสมัยนั้น ในตอนนั้นเธอเป็นผู้มีสัจจสัญญาอันละเอียดประกอบด้วยอทุกขมสุข สัญญาอย่างหนึ่งย่อมเกิดขึ้นเพราะการศึกษา สัญญาอย่างหนึ่งย่อมดับไปเพราะการศึกษาอย่างนี้แล แม้นี้ก็เป็นการศึกษาอย่างหนึ่ง

อรูปฌาน ๔

{๒๘๓} ดูก่อนโปฏฐปาทะ ภิกษุเข้าถึงอากาสานัญจายตนฌานโดยมนสิการว่า ‘อนนฺโต อากาโส อากาศไม่มีที่สุด’ เพราะล่วงเสียซึ่งรูปสัญญา เพราะปฏิฆสัญญาดับไป เพราะไม่ใส่ใจซึ่งนานัตตสัญญาโดยประการทั้งปวงอยู่ รูปสัญญาที่มีอยู่ก่อนย่อมดับไป สัจจสัญญาอันละเอียดประกอบด้วย อากาสานัญจายตนฌานย่อมเกิดขึ้นแทนที่ในสมัยนั้น ในตอนนั้นเธอเป็นผู้มีสัจจสัญญาอันละเอียดประกอบด้วยอากาสานัญจายตนฌาน สัญญาอย่างหนึ่งย่อมเกิดขึ้นเพราะการศึกษา สัญญาอย่างหนึ่งย่อมดับไปเพราะการศึกษาอย่างนี้แล แม้นี้ก็เป็นการศึกษาอย่างหนึ่ง{๒๘๔} ยังอีกข้อหนึ่ง โปฏฐปาทะ ภิกษุล่วงเสียซึ่งอากาสานัญจายตนฌานได้โดยประการทั้งปวง เข้าถึงวิญญาณัญจายตนฌานโดยมนสิการว่า ‘อนนฺตํ วิญฺญาณํ วิญญาณไม่มีที่สุด’ ดังนี้อยู่ สัจจสัญญาอันละเอียดประกอบด้วยอากาสานัญจายตนฌานที่มีอยู่ก่อนย่อมดับไป สัจจสัญญาอันละเอียดประกอบด้วยวิญญาณัญจายตนฌานย่อมเกิดขึ้นแทนที่ในสมัยนั้น ในตอนนั้นเธอเป็นผู้มีสัจจสัญญาอันละเอียดประกอบด้วยวิญญาณัญจายตนฌาสัญญา อย่างหนึ่งย่อมเกิดขึ้นเพราะการศึกษา สัญญาอย่างหนึ่งย่อมดับไป เพราะการศึกษาอย่างนี้แล แม้นี้ก็เป็นการศึกษาอย่างหนึ่ง

{๒๘๕} ยังอีกข้อหนึ่ง โปฏฐปาทะ ภิกษุก้าวล่วงเสียซึ่งวิญญาณัญจายตนฌานได้โดยประการทั้งปวง เข้าถึงอากิญจัญญายตนฌานโดยมนสิการว่า ‘นตฺิถิ กิญฺจิ ไม่มีอะไร’ สัจจสัญญาอันละเอียดประกอบด้วยวิญญาณัญจายตนฌานที่มีอยู่ก่อนย่อมดับไป สัจจสัญญาอันละเอียดประกอบด้วย อากิญจัญญายตนฌานย่อมเกิดขึ้นแทนที่ในสมัยนั้น ในตอนนั้นเธอเป็นผู้มีสัจจสัญญาอันละเอียดประกอบด้วยอากิญจัญญายตนฌาน สัญญาอย่างหนึ่งย่อมเกิดขึ้นเพราะการศึกษา สัญญาอย่างหนึ่งย่อมดับไปเพราะการศึกษาอย่างนี้แล แม้นี้ก็เป็นการศึกษาอย่างหนึ่ง

{๒๘๖} [๔๑๔] ดูก่อนโปฏฐปาทะ เพราะว่าภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้มีสัญญาประจำตน คือ ออกจากปฐมฌานแล้วก็สัมผัสสัญญาในทุติยฌาน ออกจากทุติยฌานนั้นแล้วก็สัมผัสสัญญาในตติยฌานโน้น จนถึงอากิญจัญญายตนฌานอันเป็นที่สุดแห่งสัญญาโดยลำดับ เมื่อเธออยู่ในอากิญจัญญายตนฌานอันเป็นที่สุดแห่งสัญญาแล้ว ก็มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เมื่อเรายังคิดอยู่ ไม่เป็นการดีเลย เมื่อเราไม่คิดได้ ย่อมจะเป็นการดี แต่ถ้าเรายังขืนคิดขืนคำนึงอยู่ต่อไป สัญญาของเราเหล่านี้ก็จะดับไป สัญญาอื่นที่หยาบก็จะเกิดขึ้นแทนที่ ถ้ากระไร เราอย่าคิดอย่าคำนึงเลย’ ครั้นเธอคิดอย่างนี้แล้ว เธอก็ไม่คิดไม่คำนึงต่อไป เมื่อเธอไม่คิดไม่คำนึง สัญญาเหล่านั้นก็ดับไป สัญญาอื่นที่หยาบก็ไม่เกิดขึ้นแทนที่ เธอก็ได้สัมผัสนิโรธ ดูก่อนโปฏฐปาทะ การที่ภิกษุผู้มีสัมปชัญญะบรรลุถึงอภิสัญญานิโรธโดยลำดับ ย่อมมีด้วยประการอย่างนี้แล

ดูก่อนโปฏฐปาทะ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน การที่ภิกษุผู้มีสัมปชัญญะบรรลุถึงอภิสัญญานิโรธโดยลำดับเช่นนี้ เมื่อก่อนนี้เธอเคยได้ยินบ้างหรือไม่”

“ไม่เคยได้ยินเลย พระพุทธเจ้าข้า ข้าพระองค์เพิ่งรู้ทั่วถึงพระธรรมที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงแล้วเดี๋ยวนี้เองว่า ‘ดูก่อนโปฏฐปาทะ เพราะว่าภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้มีสัญญาประจำตน คือ ออกจากปฐมฌานแล้ว ก็สัมผัสสัญญาในทุติยฌาน ออกจากทุติยฌานนั้นแล้ว ก็สัมผัสสัญญาในตติยฌานโน้น จนถึงอากิญจัญญายตนฌานอันเป็นที่สุดแห่งสัญญาโดยลำดับ เมื่อเธออยู่ในอากิญจัญญายตนฌานอันเป็นที่สุดแห่งสัญญาแล้ว ก็มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เมื่อเรายังคิดอยู่ ไม่เป็นการดีเลย เมื่อเราไม่คิดได้ ย่อมจะเป็นการดี แต่ถ้าเรายังขืนคิดขืนคำนึงอยู่ต่อไป สัญญาของเราเหล่านี้ก็จะดับไป สัญญาอื่นที่หยาบก็จะเกิดขึ้นแทนที่ ถ้ากระไร เราอย่าคิดอย่าคำนึงเลย’ ครั้นเธอคิดอย่างนี้แล้ว เธอก็ไม่คิดไม่คำนึงต่อไป เมื่อเธอไม่คิดไม่คำนึง สัญญาเหล่านั้นก็ดับไป สัญญาอื่นที่หยาบก็ไม่เกิดขึ้นแทนที่ เธอก็ได้สัมผัสนิโรธ ดูก่อนโปฏฐปาทะ การที่ภิกษุผู้มีสัมปชัญญะบรรลุถึงอภิสัญญานิโรธโดยลำดับ ย่อมมีด้วยประการอย่างนี้แล”“เป็นอย่างนั้นแหละ โปฏฐปาทะ”

ว่าด้วยสัญญาและญาณ

{๒๘๗} [๔๑๕] โปฏฐปาทปริพาชกทูลถามว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติอากิญจัญญายตนฌานอันเป็นที่สุดแห่งสัญญาไว้ อย่างเดียวหรือหลายอย่าง”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า “ดูก่อนโปฏฐปาทะ เราบัญญัติอากิญจัญญายตนฌานอันเป็นที่สุดแห่งสัญญาไว้อย่างเดียวบ้าง หลายอย่างบ้าง”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ไฉนพระองค์จึงทรงบัญญัติอากิญจัญญายตนฌานอันเป็นที่สุดแห่งสัญญาไว้อย่างเดียวบ้าง หลายอย่างบ้างเล่า”

“ดูก่อนโปฏฐปาทะ พระโยคาวจรจะสัมผัสนิโรธได้โดยวิธีใด ๆ เราก็บัญญัติอากิญจัญญายตนฌานอันเป็นที่สุดแห่งสัญญาไว้โดยวิธีนั้น ๆ เราบัญญัติอากิญจัญญายตนฌานอย่างเดียวบ้าง หลายอย่างบ้างด้วยประการอย่างนี้แล”

{๒๘๘} [๔๑๖] “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สัญญาเกิดขึ้นก่อน ญาณเกิดขึ้นทีหลัง หรือว่าญาณเกิดขึ้นก่อน สัญญาเกิดขึ้นทีหลัง หรือทั้งสัญญาและญาณต่างเกิดขึ้นไม่ก่อนไม่หลังอัน”

“ดูก่อนโปฏฐปาทะ สัญญาแลเกิดขึ้นก่อน ญาณเกิดขึ้นทีหลัง เพราะสัญญาเกิดขึ้น ญาณจึงเกิดขึ้น เธอย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘ญาณเกิดขึ้นแก่เราแล้วเพราะสัญญานี้เป็นปัจจัย’ ดูก่อนโปฏฐปาทะ เธอพึงทราบความข้อนี้โดยบรรยายนี้ว่า ‘สัญญาเกิดขึ้นก่อน ญาณเกิดขึ้นทีหลัง เพราะสัญญาเกิดขึ้น ญาณจึงเกิดขึ้น”

ว่าด้วยสัญญาและอัตตา

{๒๘๙} [๔๑๗] โปฏฐปาทปริพาชกทูลถามว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สัญญาเป็นอัตตาของคน หรือสัญญาเป็นอย่างหนึ่ง อัตตาก็เป็นอีกอย่างหนึ่ง”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า “ดูก่อนโปฏฐปาทะ ท่านหมายถึง อัตตาเช่นไร”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์หมายถึงอัตตาอย่างหยาบ ที่มีรูปร่าง ประกอบด้วยมหาภูตรูป ๔ บริโภคข้าวเป็นอาหาร”

“ดูก่อนโปฏฐปาทะ ถ้าอัตตาของท่านเป็นอัตตาที่หยาบ มีรูปร่างประกอบด้วยมหาภูตรูป ๔ บริโภคข้าวเป็นอาหาร เมื่อเป็นเช่นนั้น สัญญาของท่านก็จักเป็นอย่างหนึ่ง อัตตาก็เป็นอีกอย่างหนึ่ง ดูก่อนโปฏฐปาทะ ท่านพึงทราบความข้อนี้แม้โดยปริยายนี้ คือ สัญญาเป็นอย่างหนึ่ง อัตตาก็เป็นอีกอย่างหนึ่ง อัตตาอย่างหยาบ ที่มีรูปร่าง ประกอบด้วยมหาภูตรูป ๔ บริโภคข้าวเป็นอาหาร งดไว้ก่อน สัญญาของคนผู้นี้เกิดขึ้นก็เป็นอย่างหนึ่ง ดับไปก็เป็นอีกอย่างหนึ่ง ดูก่อนโปฏฐปาทะ ท่านพึงทราบความข้อนี้โดยปริยายนี้ คือ สัญญาเป็นอย่างหนึ่ง อัตตาก็เป็นอีกอย่างหนึ่ง”{๒๙๐} [๔๑๘] ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์หมายถึงอัตตาที่สำเร็จด้วยใจ มีอวัยวะน้อยใหญ่ครบถ้วน มีอินทรีย์ไม่บกพร่อง”

“ดูก่อนโปฏฐปาทะ ถ้าอัตตาของท่านเป็นอัตตาที่สำเร็จด้วยใจ มีอวัยวะน้อยใหญ่ครบถ้วน มีอินทรีย์ไม่บกพร่อง เมื่อเป็นเช่นนี้ สัญญาของท่านก็จักเป็นอย่างหนึ่ง อัตตาก็เป็นอีกอย่างหนึ่ง ดูก่อนโปฏฐปาทะ ท่านพึงทราบความข้อนี้โดยแม้ปริยายนี้ คือ สัญญาเป็นอย่างหนึ่ง อัตตาก็เป็นอย่างหนึ่ง อัตตาที่สำเร็จด้วยใจ มีอวัยวะน้อยใหญ่ครบถ้วน มีอินทรีย์ไม่บกพร่องนี้ งดไว้ก่อนสัญญาของคนผู้นี้เกิดขึ้นเป็นอย่างหนึ่ง ดับไปก็เป็นอีกอย่างหนึ่ง ดูก่อนโปฏฐปาทะ ท่านพึงทราบความข้อนี้โดยปริยายนี้ คือ สัญญาเป็นอย่างหนึ่ง อัตตาก็เป็นอีกอย่างหนึ่ง”{๒๙๑} [๔๑๙] “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์หมายถึงอัตตาที่ไม่มีรูปร่าง สำเร็จด้วยสัญญา”

“ดูก่อนโปฏฐปาทะ ถ้าอัตตาของท่านเป็นอัตตาที่ไม่มีรูปร่าง สำเร็จด้วยสัญญา เมื่อเป็นเช่นนี้ สัญญาของท่านก็เป็นอย่างหนึ่ง อัตตาก็เป็น

อีกอย่างหนึ่ง ท่านพึงทราบความข้อนี้แม้โดยปริยายนี้ คือ สัญญาเป็นอย่างหนึ่ง อัตตาก็เป็นอีกอย่างหนึ่ง อัตตาที่ไม่มีรูปร่างสำเร็จด้วยสัญญานี้ งดไว้ก่อน สัญญาของคนผู้นี้เกิดขึ้นเป็นอย่างหนึ่ง ดับไปก็เป็นอีกอย่างหนึ่ง ดูก่อนโปฏฐปาทะ ท่านพึงทราบความข้อนี้แม้โดยปริยายนี้ คือ สัญญาเป็นอย่างหนึ่ง อัตตาก็เป็นอีกอย่างหนึ่ง{๒๙๒} [๔๒๐] “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์อาจทราบความข้อนี้ได้ไหมว่าสัญญาเป็นอัตตาของคน หรือว่าสัญญาเป็นอย่างหนึ่ง อัตตาเป็นอีกอย่างหนึ่ง”

“ดูก่อนโปฏฐปาทะ ท่านมีความเห็นไปทางหนึ่ง มีความพอใจไปทางหนึ่ง มีความชอบใจไปทางหนึ่ง มีความพยายามไปทางหนึ่ง มีลัทธิอาจารย์ไปอย่างหนึ่ง จึงยากที่จะรู้ความข้อนั้นได้ว่า สัญญาเป็นอัตตาของคน หรือว่าสัญญาเป็นอย่างหนึ่ง อัตตาเป็นอีกอย่างหนึ่ง”“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าข้าพระองค์มีความเห็นไปทางหนึ่ง มีความพอใจไปทางหนึ่ง มีความชอบใจไปทางหนึ่ง มีความพยายามไปทางหนึ่ง มีลัทธิอาจารย์ไปอย่างหนึ่ง ยากที่จะรู้ความข้อนั้นได้ว่า สัญญาเป็นอัตตาของคน หรือว่าสัญญาเป็นอย่างหนึ่ง อัตตาเป็นอีกอย่างหนึ่ง ก็คำว่า ‘โลกเที่ยง’ นี้เท่านั้นเป็นความจริง สิ่งอื่นเปล่า กระนั้นหรือ”“ดูก่อนโปฏฐปาทะ แม้คำว่า ‘โลกเที่ยง นี้เท่านั้นเป็นความจริง สิ่งอื่นเปล่า’ เราก็มิได้พยากรณ์ไว้

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็คำว่า ‘โลกไม่เที่ยง’ นี้เท่านั้นเป็นความจริง สิ่งอื่นเปล่า กระนั้นหรือ”

“ดูก่อนโปฏฐปาทะ แม้คำว่า ‘โลกไม่เที่ยง นี้เท่านั้นเป็นความจริง สิ่งอื่นเปล่า’ เราก็มิได้พยากรณ์ไว้”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็คำว่า ‘โลกมีที่สุด ... โลกไม่มีที่สุด ... ชีวะอันนั้น สรีระก็อันนั้น ... ชีวะเป็นอย่างหนึ่ง สรีระก็เป็นอีกอย่างหนึ่ง ... สัตว์หลังจากตายแล้วเกิดอีกก็มี ... สัตว์หลังจากตายแล้วไม่เกิดอีกก็มี ... สัตว์หลังจากตายแล้วทั้งเกิดอีกและไม่เกิดอีกก็มี... สัตว์หลังจากตายแล้วจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ ไม่เกิดอีกก็มิใช่ นี้เท่านั้นเป็นความจริง สิ่งอื่นเปล่า’ กระนั้นหรือ”“ดูก่อนโปฏฐปาทะ แม้คำว่า ‘โลกมีที่สุด ... สัตว์หลังจากตายแล้วจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ ไม่เกิดอีกก็มิใช่ นี้เท่านั้นเป็นความจริง สิ่งอื่นเปล่า’ เราก็มิได้พยากรณ์ไว้

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็เหตุไฉนพระองค์จึงไม่ทรงพยากรณ์ความข้อนั้นไว้”

“ดูก่อนโปฏฐปาทะ เพราะข้อนั้นไม่ประกอบด้วยอรรถ ไม่ประกอบด้วยธรรม ไม่เป็นเบื้องต้นแห่งพรหมจรรย์ ไม่เป็นไปเพื่อความหน่าย เพื่อคลายความกำหนัด เพื่อความดับ เพื่อความสงบ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพาน เพราะเหตุนั้น เราจึงไม่พยากรณ์ไว้”

{๒๙๓} “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระองค์ทรงพยากรณ์ไว้อย่างไร”

“ดูก่อนโปฏฐปาทะ เราพยากรณ์ว่า นี้ทุกข์ นี้ทุกขสมุทัย นี้ทุกขนิโรธ นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เหตุไฉนพระองค์จึงทรงพยากรณ์ดังนั้น”

“ดูก่อนโปฏฐปาทะ เพราะข้อนั้นประกอบด้วยอรรถ ประกอบด้วยธรรม เป็นเบื้องต้นแห่งพรหมจรรย์ เป็นไปเพื่อความหน่าย เพื่อคลายความกำหนัด เพื่อความดับ เพื่อความสงบ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพาน เพราะเหตุนั้น เราจึงพยากรณ์ดังนั้น”

“ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ข้อนั้นต้องเป็นเช่นนี้ ข้าแต่พระสุคต ข้อนั้นต้องเป็นเช่นนี้ บัดนี้ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบกาลอันควรเถิด”

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จลุกจากอาสนะหลีกไปแล้ว

{๒๙๔} [๔๒๑] เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จหลีกไปไม่นาน ปริพาชกเหล่านั้นได้รุมกันต่อว่าโปฏฐปาทปริพาชกด้วยถ้อยคำตัดพ้อต่าง ๆ ว่า “เป็นคนอย่างนี้ ทีเดียวหรือท่านโปฏฐปาทะนี่ พระสมณโคดมตรัสคำใด ท่านก็พลอยอนุโมทนาคำนั้นทุกคำว่า ‘ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ข้อนั้นต้องเป็นเช่นนี้ ข้าแต่พระสุคต ข้อนั้นต้องเป็นเช่นนี้’ แต่พวกเรามิได้เข้าใจธรรมที่พระสมณโคดมทรงแสดงแล้วโดยส่วนเดียวแม้สักน้อยหนึ่งว่า ‘โลกเที่ยงหรือโลกไม่เที่ยง โลกมีที่สุดหรือโลกไม่มีที่สุด ชีวะอันนั้น สรีระก็อันนั้น หรือชีวะเป็นอย่างหนึ่ง สรีระก็เป็นอีกอย่างหนึ่ง สัตว์หลังจากตายแล้วเกิดอีกหรือไม่เกิดอีก สัตว์หลังจากตายแล้วเกิดอีกก็มี ไม่เกิดอีกก็มี หรือสัตว์หลังจากตาย แล้วจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ ไม่เกิดอีกก็มิใช่”

{๒๙๕} เมื่อพวกปริพาชกกล่าวอย่างนี้แล้วโปฏฐปาทปริพาชกได้บอกปริพาชกเหล่านั้นว่า “ท่านทั้งหลาย แม้ข้าพเจ้าเองก็มิได้เข้าใจธรรมที่พระสมณโคดมทรงแสดงธรรมแล้วโดยส่วนเดียวแม้แต่น้อยหนึ่งว่า ‘โลกเที่ยงหรือโลกไม่เที่ยง โลกมีที่สุดหรือโลกไม่มีที่สุด ชีวะอันนั้น สรีระก็อันนั้น หรือชีวะเป็นอย่างหนึ่ง สรีระก็เป็นอีกอย่างหนึ่ง สัตว์หลังจากตายแล้วเกิดอีกหรือไม่เกิดอีก สัตว์หลังจากตายแล้วเกิดอีกก็มี ไม่เกิดอีกก็มี หรือสัตว์หลังจากตายแล้วจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ไม่เกิดอีกก็มิใช่’ แต่ว่าพระสมณโคดมทรงบัญญัติปฏิปทาที่จริงแท้แน่นอน เป็นธรรมฐิติ เป็นธรรมนิยามไว้ ก็เมื่อพระสมณโคดมทรงบัญญัติปฏิปทาที่จริงแท้แน่นอน เป็นธรรมฐิติเป็นธรรมนิยามไว้เช่นนี้ ไฉนวิญญูชนเช่นเราจึงจะไม่ชื่นชมสุภาษิตของพระสมณโคดมโดยเป็นสุภาษิตเล่า”เรื่องจิตตะผู้เป็นบุตรควาญช้างกับโปฏฐปาทปริพาชก

{๒๙๖} [๔๒๒] ครั้นล่วงไปได้ ๒-๓ วัน จิตตะบุตรนายควาญช้างกับโปฏฐปาทปริพาชกพากันเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วจิตตะบุตรนายควาญช้างได้กราบอภิวาทพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ส่วนโปฏฐปาทปริพาชกได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้ว

กราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในคราวนั้น เมื่อพระองค์เสด็จหลีกไปไม่นาน พวกปริพาชกได้รุมกันต่อว่าข้าพระองค์ด้วยถ้อยคำตัดพ้อต่าง ๆ ว่า ‘เป็นคนอย่างนี้ทีเดียวหรือท่านโปฏฐปาทะนี่ พระสมณโคดมตรัสคำใด ท่านก็พลอยอนุโมทนาคำนั้นทุกคำว่า ‘ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ข้อนั้นต้องเป็นเช่นนี้ ข้าแต่พระสุคต ข้อนั้นต้องเป็นเช่นนี้’ แต่พวกเรามิได้เข้าใจธรรมที่พระสมณโคดมทรงแสดงแล้วโดยส่วนเดียวแม้สักน้อยหนึ่งว่า ‘โลกเที่ยงหรือโลกไม่เที่ยง โลกมีที่สุดหรือโลกไม่มีที่สุด ชีวะอันนั้น สรีระก็อันนั้น หรือชีวะเป็นอย่างหนึ่ง สรีระก็เป็นอีกอย่างหนึ่ง สัตว์หลังจากตายแล้วเกิดอีกหรือไม่เกิดอีก

สัตว์หลังจากตายแล้วเกิดอีกก็มี ไม่เกิดอีกก็มี หรือสัตว์หลังจากตายแล้วจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ ไม่เกิดอีกก็มิใช่’เมื่อพวกปริพาชกกล่าวอย่างนี้แล้ว ข้าพระองค์ได้บอกปริพาชกเหล่านั้น ว่า “ท่านทั้งหลาย แม้ข้าพเจ้าเองก็มิได้เข้าใจธรรมที่พระสมณโคดมทรงแสดงธรรมแล้วโดยส่วนเดียวแม้แต่น้อยหนึ่งว่า ‘โลกเที่ยงหรือโลกไม่เที่ยง โลกมี ที่สุดหรือโลกไม่มีที่สุด ชีวะอันนั้น สรีระก็อันนั้น หรือชีวะเป็นอย่างหนึ่ง สรีระก็เป็นอีกอย่างหนึ่ง สัตว์หลังจากตายแล้วเกิดอีกหรือไม่เกิดอีก สัตว์หลังจากตายแล้วเกิดอีกก็มี ไม่เกิดอีกก็มี หรือสัตว์หลังจากตายแล้วจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ ไม่เกิดอีกก็มิใช่’

แต่ว่าพระสมณโคดมทรงบัญญัติปฏิปทาที่จริงแท้แน่นอน เป็นธรรมฐิติ เป็นธรรมนิยามไว้ ก็เมื่อพระสมณโคดมทรงบัญญัติปฏิปทาที่จริงแท้แน่นอน เป็นธรรมฐิติ เป็นธรรมนิยามไว้เช่นนี้ ไฉนวิญญูชนเช่นเราจึงจะไม่ชื่นชมสุภาษิตของพระสมณโคดมโดยเป็นสุภาษิตเล่า”{๒๙๗} [๔๒๓] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนโปฏฐปาทะ ปริพาชกเหล่านี้ทั้งหมดล้วนเป็นคนบอด หาจักษุมิได้ ท่านคนเดียวเท่านั้นเป็นคนมีจักษุในชุมนุมชนนั้น ดูก่อนโปฏฐปาทะ ธรรมที่เป็นไปโดยส่วนเดียวเราแสดงแล้วบัญญัติแล้วก็มี ที่ไม่เป็นไปโดยส่วนเดียวเราแสดงแล้วบัญญัติแล้วก็มี

ธรรมที่ไม่เป็นไปโดยส่วนเดียว

ดูก่อนโปฏฐปาทะ ธรรมที่ไม่เป็นไปโดยส่วนเดียวที่เราแสดงแล้ว บัญญัติแล้วเป็นไฉน คือ ธรรมที่ว่า ‘โลกเที่ยง โลกไม่เที่ยง โลกมีที่สุด โลกไม่มีที่สุด ชีวะก็อันนั้น สรีระก็อันนั้น ชีวะเป็นอย่างหนึ่ง สรีระก็เป็นอีกอย่างหนึ่ง สัตว์หลังจากตายแล้วเกิดอีกหรือไม่เกิดอีก สัตว์หลังจากตาย แล้วเกิดอีกก็มี ไม่เกิดอีกก็มี หรือสัตว์หลังจากตายแล้วจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ ไม่เกิดอีกก็มิใช่’ ดูก่อนโปฏฐปาทะ ธรรมที่ไม่เป็นไปโดยส่วนเดียวที่เราแสดงแล้วบัญญัติแล้วอย่างนี้ดูก่อนโปฏฐปาทะ เพราะเหตุไร ธรรมที่ไม่เป็นไปโดยส่วนเดียวเราจึงแสดงแล้วบัญญัติแล้ว เพราะว่าธรรมเหล่านั้นไม่ประกอบด้วยอรรถ ไม่ประกอบด้วยธรรม ไม่เป็นเบื้องต้นแห่งพรหมจรรย์ ไม่เป็นไปเพื่อความหน่าย เพื่อคลายความกำหนัด เพื่อความดับ เพื่อความสงบ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพาน เพราะฉะนั้น ธรรมที่ไม่เป็นไปโดยส่วนเดียวเราจึงแสดงแล้วบัญญัติแล้ว

ธรรมที่เป็นไปโดยส่วนเดียว

{๒๙๘} [๔๒๔] ดูก่อนโปฏฐปาทะ ก็ธรรมที่เป็นไปโดยส่วนเดียวที่เราแสดงแล้วบัญญัติแล้วเป็นไฉน คือ ธรรมที่ว่า ‘นี้ทุกข์ นี้ทุกขสมุทัย นี้ทุกขนิโรธ นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’ ดูก่อนโปฏฐปาทะ ธรรมที่เป็นไปโดยส่วนเดียวที่เราแสดงแล้วบัญญัติแล้วอย่างนี้

ดูก่อนโปฏฐปาทะ เพราะเหตุไร ธรรมที่เป็นไปโดยส่วนเดียวเราจึงแสดงแล้วบัญญัติแล้ว เพราะว่าธรรมเหล่านี้ประกอบด้วยอรรถ ประกอบด้วยธรรม เป็นเบื้องต้นแห่งพรหมจรรย์ เป็นไปเพื่อความหน่าย เพื่อคลายความกำหนัด เพื่อความดับ เพื่อความสงบ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพาน เพราะฉะนั้น ธรรมที่เป็นไปโดยส่วนเดียวเราจึงแสดงแล้วบัญญัติแล้ว

{๒๙๙} [๔๒๕] ดูก่อนโปฏฐปาทะมีสมณพราหมณ์พวกหนึ่งมีวาทะอย่างนี้ มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘หลังจากตายแล้ว อัตตามีสุขโดยส่วนเดียว หาโรคมิได้’ เราเข้าไปหาสมณพราหมณ์พวกนั้นแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ได้ยินว่า ท่านมีวาทะอย่างนี้มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘หลังจากตายแล้ว อัตตามีสุขโดยส่วนเดียว หาโรคมิได้’ ดังนี้ จริงหรือ’ถ้าสมณพราหมณ์พวกนั้นถูกถามอย่างนี้แล้วยังยืนยันว่า ‘จริง’ เราก็จะถามพวกเขาว่า ‘เออก็ท่านรู้เห็นโลกที่มีสุขโดยส่วนเดียวหรือ’ เมื่อเขาถูกถามอย่างนี้แล้ว ก็ตอบว่า ‘ไม่รู้ไม่เห็น’

เราจึงถามพวกเขาต่อว่า ‘เออก็ท่านรู้อัตตาที่มีสุขโดยส่วนเดียวชั่ววันหนึ่งคืนหนึ่ง หรือชั่วครึ่งวันครึ่งคืนหรือ’ เมื่อเขาถูกถามอย่างนี้แล้ว ก็ตอบว่า ‘ไม่รู้’

เราจึงถามพวกเขาต่อว่า ‘เออก็ท่านรู้ว่านี้คือหนทาง นี้คือข้อปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้งซึ่งโลกที่มีสุขโดยส่วนเดียวหรือ’ เมื่อเขาถูกถามอย่างนี้แล้ว ก็ตอบว่า ‘ไม่รู้’

เราจึงถามพวกเขาต่อว่า ‘เออก็ท่านได้ยินเสียงพวกเทวดาผู้เข้าถึงโลกที่มีสุขโดยส่วนเดียว ผู้กำลังพูดกันว่า ‘ท่านผู้นิรทุกข์ ท่านปฏิบัติดี ปฏิบัติตรงแล้วเพื่อทำให้แจ้งซึ่งโลกที่มีสุขโดยส่วนเดียว แม้ถึงข้าพเจ้าก็ปฏิบัติอย่างนี้ จึงเข้าถึงโลกที่มีสุขโดยส่วนเดียวแล้ว’ ดังนี้บ้างไหม’ เมื่อเขาถูกถามอย่างนี้แล้ว ก็ตอบว่า ไม่ได้ยิน’ดูก่อนโปฏฐปาทะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน เมื่อเป็นเช่นนั้นภาษิตของสมณพราหมณ์เหล่านั้นย่อมเป็นคำที่นำพาไม่ได้มิใช่หรือ”

“ถูกแล้ว พระองค์ผู้เจริญ เมื่อเป็นเช่นนั้น ภาษิตของสมณพราหมณ์เหล่านั้นย่อมเป็นคำที่นำพาไม่ได้แน่นอน”

อุปมาด้วยนางงามประจำชนบท

{๓๐๐} [๔๒๖] ดูก่อนโปฏฐปาทะ เหมือนอย่างชายคนหนึ่งพูดปรารภถึงหญิงสาวอย่างนี้ว่า ‘ข้าพเจ้าปรารถนารักใคร่นางงามประจำชนบทนี้’ คนทั้งหลายจึงถามเขาว่า ‘พ่อคุณ นางงามประจำชนบทที่พ่อปรารถนารักใคร่นั้น พ่อรู้จักนางแล้วหรือว่าเป็นนางกษัตริย์หรือนางพราหมณี เป็นนางแพศย์หรือนางศูทร’ เมื่อเขาถูกถามอย่างนี้แล้ว จะพึงตอบว่า ‘ไม่รู้จัก’ คนทั้งหลายพึงถามเขาต่อไปว่า ‘พ่อคุณ นางงามประจำชนบทที่พ่อปรารถนารักใคร่นั้น พ่อรู้จักนางแล้วหรือว่ามีชื่ออย่างนี้ มีโคตรอย่างนี้ สูงต่ำหรือสันทัด มีผิวดำหรือสีคลํ้า หรือมีผิวสีทอง อยู่ในหมู่บ้าน ในนิคม หรือเมืองโน้น’ เมื่อเขาถูกถามอย่างนี้แล้ว จะพึงตอบว่า ‘ไม่รู้จัก’ คนทั้งหลายก็จะกล่าวกะเขาว่า ‘พ่อคุณ พ่อปรารถนารักใคร่หญิงที่พ่อไม่รู้จักไม่เคยเห็นอย่างนั้นหรือ’ เมื่อเขาถูกถามอย่างนี้แล้ว ก็จะพึงตอบว่า ‘อย่างนั้นครับ’ดูก่อนโปฏฐปาทะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน เมื่อเป็นเช่นนั้น คำพูดของชายคนนั้นย่อมเป็นคำที่นำพาไม่ได้มิใช่หรือ”

“ถูกแล้ว พระองค์ผู้เจริญ คำพูดของชายคนนั้นย่อมเป็นคำที่นำพาไม่ได้แน่นอน”

“ดูก่อนโปฏฐปาทะ แม้สมณพราหมณ์ที่มีวาทะอย่างนี้มีทิฏฐิอย่างนี้ ว่า ‘หลังจากตายแล้ว อัตตามีสุขโดยส่วนเดียว หาโรคมิได้’ ก็ฉันนั้นเหมือนกัน เราเข้าไปหาสมณพราหมณ์พวกนั้น แล้วกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ได้ยินว่า ท่านมีวาทะอย่างนี้มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘หลังจากตายแล้ว อัตตามีสุขโดยส่วนเดียว หาโรคมิได้’ ดังนี้ จริงหรือ’

ถ้าสมณพราหมณ์พวกนั้นถูกถามอย่างนี้แล้วยังยืนยันว่า ‘จริง’ เราก็จะถามพวกเขาว่า ‘เออก็ท่านรู้เห็นโลกที่มีสุขโดยส่วนเดียวหรือ’ เมื่อเขาถูกถามอย่างนี้แล้ว ก็ตอบว่า ‘ไม่รู้ไม่เห็น’

เราจึงถามพวกเขาต่อว่า ‘เออก็ท่านรู้อัตตาที่มีสุขโดยส่วนเดียว ชั่ววันหนึ่งคืนหนึ่ง หรือชั่วครึ่งวันครึ่งคืนหรือ’ เมื่อเขาถูกถามอย่างนี้แล้ว ก็ตอบว่า ‘ไม่รู้’

เราจึงถามพวกเขาต่อว่า ‘เออก็ท่านรู้ว่านี้คือหนทาง นี้คือข้อปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้งซึ่งโลกที่มีสุขโดยส่วนเดียวหรือ’ เมื่อเขาถูกถามอย่างนี้แล้ว ก็ตอบว่า ‘ไม่รู้’

เราจึงถามพวกเขาต่อว่า ‘เออก็ท่านได้ยินเสียงพวกเทวดาผู้เข้าถึงโลกที่มีสุขโดยส่วนเดียว ผู้กำลังพูดกันว่า ‘ท่านผู้นิรทุกข์ ท่านปฏิบัติดี ปฏิบัติตรงแล้วเพื่อทำให้แจ้งซึ่งโลกที่มีสุขโดยส่วนเดียว แม้ถึงข้าพเจ้าก็ปฏิบัติอย่างนี้ จึงเข้าถึงโลกที่มีสุขโดยส่วนเดียวแล้ว’ ดังนี้บ้างไหม’ เมื่อเขาถูกถามอย่างนี้แล้ว ก็ตอบว่า ‘ไม่ได้ยิน’ดูก่อนโปฏฐปาทะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน เมื่อเป็นเช่นนั้น ภาษิตของสมณพราหมณ์เหล่านั้นย่อมเป็นคำที่นำพาไม่ได้มิใช่หรือ”

“ถูกแล้ว พระองค์ผู้เจริญ ภาษิตของสมณพราหมณ์เหล่านั้น ย่อมเป็นคำที่นำพาไม่ได้แน่นอน”

อุปมาด้วยบันได

{๓๐๑} [๔๒๗] “ดูก่อนโปฏฐปาทะ เหมือนอย่างบุรุษทำบันไดที่สี่แยกหนทางใหญ่เพื่อขึ้นปราสาท คนทั้งหลายพึงกล่าวกะเขาอย่างนี้ว่า ‘พ่อคุณ พ่อจะทำบันไดขึ้นปราสาท พ่อรู้ปราสาทนั้นแล้วหรือว่าอยู่ทางทิศตะวันออก หรือทิศใต้ ทิศตะวันตกหรือทิศเหนือ ตัวปราสาทสูงหรือต่ำ หรือขนาดปานกลาง’ เมื่อเขาถูกถามอย่างนี้แล้ว จะพึงตอบว่า ‘ไม่รู้จัก’ คนทั้งหลาย

ก็จะกล่าวกะเขาว่า ‘พ่อคุณ พ่อจะทำบันไดเพื่อขึ้นปราสาทที่พ่อไม่รู้จักไม่เคยเห็นอย่างนั้นหรือ’ เมื่อเขาถูกถามอย่างนี้แล้วจะตอบว่า ‘อย่างนั้นครับ’

ดูก่อนโปฏฐปาทะท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน คำพูดของบุรุษนั้นย่อมเป็นคำที่นำพาไม่ได้มิใช่หรือ”

“ถูกแล้ว พระองค์ผู้เจริญ คำพูดของบุรุษนั้นย่อมเป็นคำที่นำพา ไม่ได้แน่นอน”

“ดูก่อนโปฏฐปาทะ แม้สมณพราหมณ์ทั้งหลายที่มีวาทะอย่างนี้มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘หลังจากตายแล้ว อัตตามีสุขโดยส่วนเดียว หาโรคมิได้’ ก็ฉันนั้นเหมือนกัน เราเข้าไปหาสมณพราหมณ์พวกนั้นแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ได้ยิน ว่า ท่านมีวาทะอย่างนี้มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘หลังจากตายแล้ว อัตตามีสุขโดยส่วนเดียว หาโรคมิได้’ ดังนี้ จริงหรือ’ถ้าสมณพราหมณ์พวกนั้นถูกถามอย่างนี้แล้วยังยืนยันว่า ‘จริง’ เราก็จะถามพวกเขาต่อไปว่า ‘เออก็ท่านรู้เห็นโลกที่มีสุขโดยส่วนเดียวหรือ’ เมื่อเขาถูกถามอย่างนี้แล้ว ก็ตอบว่า ‘ไม่รู้ไม่เห็น’

เราจึงถามพวกเขาต่อว่า ‘เออก็ท่านรู้อัตตาที่มีสุขโดยส่วนเดียวชั่ววัน หนึ่งคืนหนึ่ง หรือชั่วครึ่งวันครึ่งคืนหรือ’ เมื่อเขาถูกถามอย่างนี้แล้ว ก็ตอบว่า ‘ไม่รู้’

เราจึงถามพวกเขาต่อว่า ‘เออก็ท่านรู้ว่านี้คือหนทางนี้คือข้อปฏิบัติ เพื่อทำให้แจ้งซึ่งโลกที่มีสุขโดยส่วนเดียวหรือ’ เมื่อเขาถูกถามอย่างนี้แล้วก็ตอบว่า ‘ไม่รู้’

เราจึงถามพวกเขาต่อว่า ‘เออก็ท่านได้ยินเสียงพวกเทวดาผู้เข้าถึงโลกที่มีสุขโดยส่วนเดียว ผู้กำลังพูดกันว่า ‘ท่านผู้นิรทุกข์ ท่านปฏิบัติดี ปฏิบัติตรงแล้วเพื่อทำให้แจ้งซึ่งโลกที่มีสุขโดยส่วนเดียว แม้ถึงข้าพเจ้าก็ปฏิบัติอย่างนี้ จึงเข้าถึงโลกที่มีสุขโดยส่วนเดียวแล้ว’ ดังนี้บ้างไหม’ เมื่อเขาถูกถามอย่างนี้แล้ว ก็ตอบว่า ‘ไม่ได้ยิน’

ดูก่อนโปฏฐปาทะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน เมื่อเป็นเช่นนั้น ภาษิตของสมณพราหมณ์เหล่านั้นย่อมเป็นคำที่นำพาไม่ได้มิใช่หรือ”

“ถูกแล้ว พระองค์ผู้เจริญ ภาษิตของสมณพราหมณ์เหล่านั้น ย่อมเป็นคำที่นำพาไม่ได้แน่นอน”

การได้อัตตา ๓ อย่าง

{๓๐๒} [๔๒๘] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนโปฏฐปาทะ การได้อัตตามี ๓ อย่างเหล่านี้ คือ การได้อัตตาที่หยาบ ๑ การได้อัตตาที่สำเร็จด้วยใจ ๑ การได้อัตตาที่หารูปมิได้ ๑ก็การได้อัตตาที่หยาบเป็นไฉน คือ อัตตาที่มีรูปร่าง ประกอบด้วยมหาภูตรูป ๔ บริโภคคำข้าวเป็นอาหาร นี้คือการได้อัตตาที่หยาบ

การได้อัตตาที่สำเร็จด้วยใจเป็นไฉน คืออัตตาที่มีรูปสำเร็จด้วยใจ มีอวัยวะน้อยใหญ่ครบถ้วน มีอินทรีย์ไม่บกพร่อง นี้คือการได้อัตตาที่สำเร็จด้วยใจการได้อัตตาที่หารูปมิได้เป็นไฉน คือ อัตตาอันหารูปมิได้ สำเร็จด้วยสัญญา นี้คือการได้อัตตาที่หารูปมิได้

{๓๐๓} [๔๒๙] ดูก่อนโปฏฐปาทะ เราจะแสดงธรรมเพื่อละการได้อัตตาที่หยาบว่า ‘ท่านทั้งหลายปฏิบัติอย่างไร จึงจะละสังกิเลสิกธรรมได้ และ

โวทานิยธรรมจึงจะเจริญยิ่งขึ้น ทั้งพวกท่านจักทำให้แจ้งซึ่งความบริบูรณ์ และความไพบูลย์แห่งปัญญาด้วยปัญญาอันยิ่งเองเข้าถึงอยู่ในป้จจุบันได้ด้วย’

ดูก่อนโปฏฐปาทะ บางคราวท่านอาจจะมีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘สังกิเลสิกธรรมเราจักละได้ โวทานิยธรรมก็จักเจริญยิ่งขึ้นได้ ทั้งจักทำให้แจ้งซึ่งความบริบูรณ์และความไพบูลย์แห่งปัญญาด้วยปัญญาอันยิ่งเองเข้า ถึงอยู่ในปัจจุบันได้ แต่การอยู่เป็นทุกข์’ดูก่อนโปฏฐปาทะ ก็เรื่องนี้ท่านไม่พึงเห็นอย่างนั้น ที่แท้ สังกิเลสิกธรรมพวกท่านจักละได้ โวทานิยธรรมก็จักเจริญยิ่งขึ้นได้ จักทำให้แจ้งซึ่งความบริบูรณ์และความไพบูลย์แห่งปัญญาด้วยปัญญาอันยิ่งเองเข้าถึงอยู่ในปัจจุบันได้ด้วย ทั้งจักมีความปราโมทย์ ปีติ ปัสสัทธิ สติสัมปชัญญะ และอยู่เป็นสุข{๓๐๔} [๔๓๐] ดูก่อนโปฏฐปาทะเราจะแสดงธรรมเพื่อละการได้อัตตาที่สำเร็จด้วยใจว่า ‘ท่านทั้งหลายปฏิบัติอย่างไร จึงจะละสังกิเลสิกธรรมได้ และโวทานิยธรรมจึงจะเจริญยิ่งขึ้น ทั้งพวกท่านจักทำให้แจ้งซึ่งความบริบูรณ์และความไพบูลย์แห่งปัญญาด้วยปัญญาอันยิ่งเองเข้าถึงอยู่ในปัจจุบันได้ด้วย’ดูก่อนโปฏฐปาทะ บางคราวท่านอาจจะมีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘สังกิเลสิกธรรมเราจักละได้ โวทานิยธรรมก็จักเจริญยิ่งขึ้นได้ ทั้งจักทำให้แจ้งซึ่งความบริบูรณ์และความไพบูลย์แห่งปัญญาด้วยปัญญาอันยิ่งเองเข้า ถึงอยู่ในปัจจุบันได้ แต่การอยู่เป็นทุกข์’

ดูก่อนโปฏฐปาทะ ก็เรื่องนี้ท่านไม่พึงเห็นอย่างนั้น ที่แท้ สังกิเลสิกธรรมพวกท่านจักละได้ โวทานิยธรรมก็จักเจริญยิ่งขึ้นได้ จักทำให้แจ้งซึ่งความบริบูรณ์และความไพบูลย์แห่งปัญญาด้วยปัญญาอันยิ่งเองเข้าถึงอยู่ในปัจจุบันได้ด้วย ทั้งจักมีความปราโมทย์ ปีติ ปัสสัทธิ สติสัมปชัญญะ และอยู่เป็นสุข

{๓๐๕} [๔๓๑] ดูก่อนโปฏฐปาทะเราจะแสดงธรรมเพื่อละการได้อัตตาที่ไม่มีรูปว่า ‘ท่านทั้งหลายปฏิบัติอย่างไร จึงจะละสังกิเลสิกธรรมได้ และโวทานิยธรรมจึงจะเจริญยิ่งขึ้น ทั้งพวกท่านจักทำให้แจ้งซึ่งความบริบูรณ์ และความไพบูลย์แห่งปัญญาด้วยปัญญาอันยิ่งเองเข้าถึงอยู่ในปัจจุบันได้ด้วย’

ดูก่อนโปฏฐปาทะ บางคราวท่านอาจจะมีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘สังกิเลสิกธรรมเราจักละได้ โวทานิยธรรมก็จักเจริญยิ่งขึ้นได้ ทั้งจักทำให้แจ้งซึ่งความบริบูรณ์และความไพบูลย์แห่งปัญญาด้วยปัญญาอันยิ่งเองเข้า ถึงอยู่ในปัจจุบันได้ แต่การอยู่เป็นทุกข์’

ดูก่อนโปฏฐปาทะ ก็เรื่องนี้ท่านไม่พึงเห็นอย่างนั้น ที่แท้ สังกิเลสิกธรรมพวกท่านจักละได้ โวทานิยธรรมก็จักเจริญยิ่งขึ้นได้ จักทำให้แจ้งซึ่งความบริบูรณ์และความไพบูลย์แห่งปัญญาด้วยปัญญาอันยิ่งเองเข้าถึงอยู่ในปัจจุบันได้ด้วย ทั้งจักมีความปราโมทย์ ปีติ ปัสสัทธิ สติสัมปชัญญะ และอยู่เป็นสุข

{๓๐๖} [๔๓๒] ดูก่อนโปฏฐปาทะ หากคนเหล่าอื่นจะพึงถามเราอย่างนี้ว่า ‘ผู้มีอายุ การได้อัตตาที่หยาบซึ่งท่านแสดงธรรมเพื่อให้ละเสียว่า ‘พวกท่านปฏิบัติอย่างไรจึงจะละสังกิเลสิกธรรมได้ และโวทานิยธรรมก็จักเจริญยิ่งขึ้น ทั้งพวกท่านก็จักทำให้แจ้งซึ่งความบริบูรณ์และความไพบูลย์แห่งปัญญาด้วย ปัญญาอันยิ่งเองเข้าถึงอยู่ในปัจจุบันได้ด้วย’ นั้นเป็นไฉน’ เมื่อเราถูกถามอย่างนี้แล้ว จะตอบแก่เขาไปว่า ‘ผู้มีอายุทั้งหลาย นี้แหละคือการได้อัตตาที่หยาบซึ่งเราแสดงธรรมเพื่อให้ละเสียว่า ‘พวกท่านปฏิบัติอย่างไรจึงจะละ

สังกิเลสิกธรรมได้ และโวทานิยธรรมก็จักเจริญยิ่งขึ้น ทั้งพวกท่านก็จักทำให้แจ้งซึ่งความบริบูรณ์และความไพบูลย์แห่งปัญญาด้วยปัญญาอันยิ่งเอง เข้าถึงอยู่ในปัจจุบันได้ด้วย’

{๓๐๗} [๔๓๓] ดูก่อนโปฏฐปาทะหากคนเหล่าอื่นจะพึงถามเราอย่างนี้ว่า ‘ผู้มีอายุ การได้อัตตาที่สำเร็จด้วยใจซึ่งท่านแสดงธรรมเพื่อให้ละเสียว่า ‘พวกท่านปฏิบัติอย่างไรจึงจะละสังกิเลสิกธรรมได้ และโวทานิยธรรมก็จักเจริญยิ่งขึ้น ทั้งพวกท่านก็จักทำให้แจ้งซึ่งความบริบูรณ์และความไพบูลย์แห่งปัญญาด้วยปัญญาอันยิ่งเองเข้าถึงอยู่ในปัจจุบันได้ด้วย’ นั้นเป็นไฉน’ เมื่อเราถูกถามอย่างนี้แล้ว จะตอบแก่เขาไปว่า ‘ผู้มีอายุทั้งหลาย นี้แหละ คือการได้อัตตาที่สำเร็จด้วยใจซึ่งเราแสดงธรรมเพื่อให้ละเสียว่า ‘พวกท่านปฏิบัติอย่างไรจึงจะละสังกิเลสิกธรรมได้ และโวทานิยธรรมก็จักเจริญยิ่งขึ้น ทั้งพวกท่านก็จักทำให้แจ้งซึ่งความบริบูรณ์และความไพบูลย์แห่งปัญญาด้วย

ปัญญาอันยิ่งเองเข้าถึงอยู่ในปัจจุบันได้ด้วย’[๔๓๔] ดูก่อนโปฏฐปาทะ หากคนเหล่าอื่นจะพึงถามเราอย่างนี้ว่า ‘ผู้มีอายุ การได้อัตตาที่หารูปมิได้ซึ่งท่านแสดงธรรมเพื่อให้ละเสียว่า ‘พวกท่านปฏิบัติอย่างไรจึงจะละสังกิเลสิกธรรมได้ และโวทานิยธรรมก็จักเจริญยิ่งขึ้น ทั้งพวกท่านก็จักทำให้แจ้งซึ่งความบริบูรณ์และความไพบูลย์แห่ง ปัญญาด้วยปัญญาอันยิ่งเองเข้าถึงอยู่ในปัจจุบันได้ด้วย’ นั้นเป็นไฉน’ เมื่อเราถูกถามอย่างนี้แล้ว จะตอบแก่เขาไปว่า ‘ผู้มีอายุทั้งหลาย นี้แหละคือการได้อัตตาที่หารูปมิได้ซึ่งเราแสดงธรรมเพื่อให้ละเสียว่า ‘พวกท่านปฏิบัติ อย่างไรจึงจะละสังกิเลสิกธรรมได้ และโวทานิยธรรมก็จักเจริญยิ่งขึ้น ทั้งพวกท่านก็จักทำให้แจ้งซึ่งความบริบูรณ์และความไพบูลย์แห่งปัญญา ด้วยปัญญาอันยิ่งเองเข้าถึงอยู่ในปัจจุบันได้ด้วย’ดูก่อนโปฏฐปาทะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน เมื่อเป็นเช่นนั้น ภาษิตนั้นย่อมเป็นคำที่นำพาได้มิใช่หรือ”

“ถูกแล้ว พระองค์ผู้เจริญ ภาษิตนั้นย่อมเป็นคำที่นำพาได้แน่นอน”

{๓๐๘} [๔๓๕] “ดูก่อนโปฏฐปาทะ เหมือนอย่างว่า บุรุษทำบันไดเพื่อขึ้นปราสาทที่ภายใต้ปราสาทนั้นเอง คนทั้งหลายถามเขาว่า ‘พ่อคุณ พ่อจะทำบันไดเพื่อขึ้นปราสาท พ่อรู้จักปราสาทนั้นแล้วหรือว่า ‘อยู่ทิศตะวันออก หรือทิศใต้ ทิศตะวันตกหรือทิศเหนือ ตัวปราสาทสูงหรือต่ำ หรือขนาดปานกลาง’ ถ้าเขาตอบว่า ‘นี้แหละคือปราสาทที่ข้าพเจ้ากำลังทำบันไดเพื่อจะขึ้นไปภายใต้ปราสาทนั้นเอง’

ดูก่อนโปฏฐปาทะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน เมื่อเป็นเช่นนั้น คำพูดของบุรุษนั้นย่อมเป็นคำที่นำพาได้มิใช่หรือ”

“ถูกแล้ว พระองค์ผู้เจริญ คำพูดของบุรุษนั้นย่อมเป็นคำที่นำพาได้แน่นอน”

[๔๓๖] “ดูก่อนโปฏฐปาทะ ฉันนั้นเหมือนกัน หากคนเหล่าอื่นจะพึงถามเราอย่างนี้ว่า ‘ผู้มีอายุ การได้อัตตาที่หยาบ การได้อัตตาที่สำเร็จด้วยใจ การได้อัตตาที่หารูปมิได้ ซึ่งท่านแสดงธรรมเพื่อให้ละเสียว่า ‘พวกท่านปฏิบัติอย่างไรจึงจะละสังกิเลสิกธรรมได้ และโวทานิยธรรมก็จักเจริญยิ่งขึ้น ทั้งพวกท่านก็จักทำให้แจ้งซึ่งความบริบูรณ์และความไพบูลย์แห่งปัญญาด้วย ปัญญาอันยิ่งเองเข้าถึงอยู่ในปัจจุบันได้ด้วย’ นั้นเป็นไฉน’ เมื่อเราถูกถามอย่างนี้แล้ว จะตอบแก่เขาไปว่า ‘ผู้มีอายุทั้งหลาย นี้แหละคือการได้อัตตาที่หยาบ การได้อัตตาที่สำเร็จด้วยใจ การได้อัตตาที่หารูปมิได้ ซึ่งเราแสดงธรรมเพื่อให้ละเสียว่า ‘พวกท่านปฏิบัติอย่างไรจึงจะละสังกิเลสิกธรรมได้ และโวทานิยธรรมก็จักเจริญยิ่งขึ้น ทั้งพวกท่านก็จักทำให้แจ้งซึ่งความบริบูรณ์และความไพบูลย์แห่งปัญญาด้วยปัญญาอันยิ่งเองเข้าถึงอยู่ในปัจจุบันได้ด้วย’ดูก่อนโปฏฐปาทะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน เมื่อเป็นเช่นนั้นภาษิตนั้นย่อมเป็นคำที่นำพาได้มิใช่หรือ”

“ถูกแล้ว พระองค์ผู้เจริญ ภาษิตนั้นย่อมเป็นคำที่นำพาได้แน่นอน”

{๓๐๙} [๔๓๗] เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว จิตตะบุตรนายควาญช้างกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สมัยใดมีการได้อัตตาที่หยาบ สมัยนั้นการได้อัตตาที่สำเร็จด้วยใจ การได้อัตตาที่หารูปมิได้ ก็เป็นเรื่องเปล่าไป มีแต่การได้อัตตาที่หยาบที่เป็นเรื่องจริง สมัยใดมีการได้อัตตาที่สำเร็จด้วยใจ สมัยนั้นการได้อัตตาที่หยาบ การได้อัตตาที่หารูปมิได้ ก็เป็นเรื่องเปล่าไป มีแต่การได้อัตตาที่สำเร็จด้วยใจที่เป็นเรื่องจริง สมัยใดมีการได้อัตตาที่หารูปมิได้

สมัยนั้นการได้อัตตาที่หยาบ การได้อัตตาที่สำเร็จด้วยใจก็เป็นเรื่องเปล่าไป มีแต่การได้อัตตาที่หารูปมิได้ที่เป็นเรื่องจริงกระนั้นหรือ”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนจิตตะ สมัยใดมีการได้อัตตาที่หยาบสมัยนั้นไม่นับว่าได้อัตตาที่สำเร็จด้วยใจ ไม่นับว่าได้อัตตาที่หารูปมิได้นับว่าได้อัตตาที่หยาบอย่างเดียว ดูก่อนจิตตะ สมัยใดมีการได้อัตตาที่สำเร็จด้วยใจ สมัยนั้นไม่นับว่าได้อัตตาที่หยาบ ไม่นับว่าได้อัตตาที่หารูปมิได้ นับว่าได้อัตตาที่สำเร็จด้วยใจอย่างเดียว ดูก่อนจิตตะ สมัยใดมีการได้อัตตาที่หารูปมิได้ สมัยนั้นไม่นับว่าได้อัตตาที่หยาบ ไม่นับว่าได้อัตตาที่สำเร็จด้วยใจ นับว่าได้อัตตาที่หารูปมิได้อย่างเดียว{๓๑๐} [๔๓๘] ดูก่อนจิตตะ ถ้าคนทั้งหลายถามท่านว่า ‘ท่านได้มีแล้วในอดีต มิใช่ว่าไม่มีแล้ว ท่านจักมีในอนาคต มิใช่ว่าจักไม่มี ท่านมีอยู่ในบัดนี้ มิใช่ว่าไม่มีอยู่ เช่นนั้นหรือ’ เมื่อถูกถามอย่างนี้ ท่านจะตอบว่าอย่างไร”

จิตตะบุตรนายควาญช้างตอบว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าเขาถามข้าพระองค์อย่างนั้น ข้าพระองค์ก็จะตอบอย่างนี้ว่า ‘ข้าพเจ้าได้มีแล้วในอดีต มิใช่ว่าไม่มีแล้ว ข้าพเจ้าจักมีในอนาคต มิใช่ว่าจักไม่มี ข้าพเจ้ามีอยู่ในบัดนี้ มิใช่ว่าไม่มีอยู่’

{๓๑๑} “ดูก่อนจิตตะ ถ้าเขาถามท่านว่า ‘ท่านได้อัตตาที่เป็นอดีตแล้ว การที่ท่านได้อัตตาเช่นนั้นเท่านั้นเป็นเรื่องจริง การได้อัตตาที่เป็นอนาคต การได้อัตตาที่เป็นปัจจุบันล้วนเป็นเรื่องเปล่า ท่านจักได้อัตตาที่เป็นอนาคต การได้อัตตาเช่นนั้นเท่านั้นเป็นเรื่องจริง การได้อัตตาที่เป็นอดีต การได้อัตตาที่เป็นปัจจุบันล้วนเป็นเรื่องเปล่า ท่านได้อัตตาที่เป็นปัจจุบันในบัดนี้ การได้อัตตาเช่นนั้นเท่านั้นเป็นเรื่องจริง การได้อัตตาที่เป็นอดีต การได้อัตตาที่เป็นอนาคตล้วนเป็นเรื่องเปล่า อย่างนั้นหรือ’ เมื่อถูกถามอย่างนี้ท่านจะตอบว่าอย่างไร”“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าเขาถามข้าพระองค์อย่างนั้น

ข้าพระองค์ก็จะตอบว่า ‘ข้าพเจ้าได้อัตตาที่เป็นอดีตแล้ว การได้อัตตตาเช่นนั้นเท่านั้น เป็นเรื่องจริงในสมัยนั้น การได้อัตตาที่เป็นอนาคต การได้อัตตาที่เป็นปัจจุบัน ล้วนเป็นเรื่องเปล่า ข้าพเจ้าจักได้อัตตาที่เป็นอนาคต การได้อัตตาเช่นนั้น เท่านั้นเป็นเรื่องจริงแท้ในสมัยนั้น การได้อัตตาที่เป็นอดีต การได้อัตตาที่เป็นปัจจุบันล้วนเป็นเรื่องเปล่า ข้าพเจ้าได้อัตตาเป็นปัจจุบันในบัดนี้อยู่ การได้อัตตาเช่นนั้นเท่านั้นเป็นเรื่องจริงแท้ในสมัยนี้ การได้อัตตาที่เป็นอดีต การได้อัตตาที่เป็นอนาคตล้วนเป็นเรื่องเปล่า”{๓๑๒} [๔๓๙] “ดูก่อนจิตตะ อย่างนั้นแหละ สมัยใดมีการได้อัตตาที่หยาบ สมัยนั้นก็ไม่นับว่าได้อัตตาที่สำเร็จด้วยใจ ไม่นับว่าได้อัตตาที่หารูปมิได้ นับว่าได้อัตตาที่หยาบอย่างเดียว

ดูก่อนจิตตะ สมัยใดมีการได้อัตตาที่สำเร็จด้วยใจ สมัยนั้นก็ไม่นับว่าได้อัตตาที่หยาบ ไม่นับว่าได้อัตตาที่หารูปมิได้ นับว่าได้อัตตาที่สำเร็จด้วยใจอย่างเดียว

ดูก่อนจิตตะ สมัยใดมีการได้อัตตาที่หารูปมิได้ สมัยนั้นก็ไม่นับว่าได้อัตตาที่หยาบ ไม่นับว่าได้อัตตาที่หารูปมิได้ นับว่าได้อัตตาที่สำเร็จด้วยใจอย่างเดียว

[๔๔๐] ดูก่อนจิตตะ เหมือนอย่างว่านมสดได้จากแม่โค นมเปรี้ยวได้จากนมสด เนยข้นได้จากนมเปรี้ยว เนยใสได้จากเนยข้น หัวเนยใสได้จากเนยใส ในเวลาที่ยังเป็นนมสดอยู่ ก็ไม่นับว่าเป็นนมเปรี้ยว ไม่นับว่าเป็นเนยข้น ไม่ว่าเป็นเนยใส ไม่นับว่าเป็นหัวเนยใส นับว่าเป็นนมสดอย่างเดียวเท่านั้น ในเวลาที่เป็นนมเปรี้ยว ... ในเวลาที่เป็นเนยข้น ... ในเวลาที่เป็นเนยใส ... ในเวลาที่เป็นหัวเนยใส ก็ไม่นับว่าเป็นนมสด ไม่นับว่าเป็นนมเปรี้ยว ไม่นับว่าเป็นเนยข้น ไม่นับว่าเป็นเนยใส นับว่าเป็นหัว เนยใสอย่างเดียวเท่านั้น ฉันใด ดูก่อนจิตตะ สมัยใดมีการได้อัตตาที่หยาบ

สมัยนั้นก็ไม่นับว่าได้อัตตาที่สำเร็จด้วยใจ ไม่นับว่าได้อัตตาที่หารูปมิได้ นับว่าได้อัตตาที่หยาบอย่างเดียวเท่านั้น สมัยใดมีการได้อัตตาที่สำเร็จด้วยใจ สมัยนั้นก็ไม่นับว่าได้อัตตาที่หยาบ ไม่นับว่าได้อัตตาที่หารูปมิได้ นับว่าได้อัตตาที่สำเร็จด้วยใจอย่างเดียวเท่านั้น สมัยใดมีการได้อัตตาที่หารูปมิได้ นับว่าได้อัตตาที่สำเร็จด้วยใจอย่างเดียวเท่านั้นสมัยใดมีการได้อัตตาที่หารูปมิได้ สมัยนั้นก็ไม่นับว่าได้อัตตาที่หยาบ ไม่นับว่าได้อัตตาที่สำเร็จด้วยใจ นับว่าได้อัตตาที่หารูปมิได้อย่างเดียวเท่านั้นดูก่อนจิตตะ เหล่านี้แลเป็นโลกสมัญญา คือชื่อที่เรียกกันของชาวโลก เป็นโลกนิรุตติ คือภาษาของชาวโลก เป็นโลกโวหาร คือโวหารของชาวโลก เป็นโลกบัญญัติ คือบัญญัติของชาวโลก ที่ตถาคตก็กล่าวอยู่ แต่มิได้ยึดถือ”

{๓๑๓} [๔๔๑] เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว โปฏฐปาทปริพาชกได้กราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระภาษิตของพระองค์แจ่มแจ้งนัก ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระภาษิตของพระองค์ไพเราะยิ่งนัก พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประกาศธรรมโดยอเนกปริยายอย่างนี้ เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่ควํ่า เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือส่องประทีปในที่มืดด้วยตั้งใจว่า ‘คนมีตาดีจักเห็นรูปได้’ ดังนี้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ขอถึงพระผู้มีพระภาคเจ้า พร้อมทั้งพระธรรม และพระภิกษุ

สงฆ์ว่าเป็นสรณะ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าได้โปรดทรงจำข้าพระองค์ว่าเป็น อุบาสกผู้มอบชีวิตถึงสรณะตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป”

จิตตะบุตรนายควาญช้างอุปสมบท

[๔๔๒] ฝ่ายจิตตะบุตรนายควาญช้างได้กราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระภาษิตของพระองค์แจ่มแจ้งนัก ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระภาษิตของพระองค์ไพเราะยิ่งนัก พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประกาศธรรมโดยอเนกปริยายอย่างนี้ เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่คว่ำ เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือส่องประทีปในที่มืดด้วยตั้งใจว่า ‘คนมีตาดีจักเห็นรูปได้’ ดังนี้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ขอถึงพระผู้มีพระภาคเจ้า พร้อมทั้งพระธรรม และพระภิกษุสงฆ์ว่าเป็นสรณะ ข้าพระองค์พึงได้บรรพชาพึงได้อุปสมบทในสำนักของพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยเถิด”[๔๔๓] จิตตะบุตรนายควาญช้างได้บรรพชาได้อุปสมบทในสำนักของ

พระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว ท่านอุปสมบทแล้วไม่นาน หลีกออกไปอยู่ผู้เดียว ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งพระนิพพาน ไม่นานนักก็ทำให้แจ้งซึ่ง ที่สุดแห่งพรหมจรรย์อันยอดเยี่ยม ซึ่งกุลบุตรทั้งหลายผู้ออกจากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิตโดยชอบต้องการกัน ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ รู้ชัดว่า “ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” ท่านจิตตะบุตรนายควาญช้างได้เป็นพระอรหันต์รูปหนึ่งในพระอรหันต์ทั้งหลาย ดังนี้แล

จบ โปฏฐปาทสูตรที่ ๙

๑๐. สุภสูตร

ว่าด้วยสุภมาณพถามปัญหากะท่านพระอานนท์

เรื่องสุภมาณพ

{๓๑๔} [๔๔๔] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จปรินิพพานแล้วไม่นาน ท่านพระอานนท์อยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ก็สมัยนั้น สุภมาณพโตเทยยบุตร พักอยู่ในพระนครสาวัตถีด้วยกรณียกิจบางอย่าง

[๔๔๕] ครั้งนั้น สุภมาณพโตเทยยบุตรเรียกมาณพคนหนึ่งมาว่า “มานี้แน่ะ พ่อมาณพ พ่อจงเข้าไปหาพระอานนท์ให้ถึงที่อยู่ แล้วเรียน ถามพระอานนท์ถึงความมีอาพาธน้อย มีโรคเบาบาง กระปรี้กระเปร่า มีกำลัง อยู่สำราญ ตามคำของเราว่า ‘สุภมาณพโตเทยยบุตรเรียนถามถึง ท่านอานนท์ถึงความมีอาพาธน้อย มีโรคเบาบาง กระปรี้กระเปร่า มีกำลังอยู่สำราญ’ และจงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ข้าพเจ้าขอโอกาส ขอท่านพระอานนท์ ได้โปรดอนุเคราะห์เข้าไปเยี่ยมนิเวศน์ของสุภมาณพโตเทยยบุตรด้วยเถิด”{๓๑๕} [๔๔๖] มาณพนั้นรับคำสุภมาณพโตเทยยบุตรแล้วเข้าไปหาท่านพระอานนท์ถึงที่อยู่ ได้ปราศรัยกับท่านพระอานนท์ ครั้นผ่านการปราศรัย พอให้ระลึกถึงกันไปแล้วได้นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วเรียนว่า “สุภมาณพโตเทยยบุตรเรียนถามท่านอานนท์ถึงความมีอาพาธน้อย มีโรคเบาบาง กระปรี้กระเปร่า มีกำลัง อยู่สำราญ และสั่งมาอย่างนี้ว่า ‘ขอโอกาส ขอท่านพระอานนท์ได้โปรดอนุเคราะห์เข้าไปเยี่ยมนิเวศน์ของสุภมาณพโตเทยยบุตรด้วยเถิด”