พระสุตตันตปิฎก · ทีฆนิกาย
๒. สามัญญผลสูตร เล่ม ๙
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๙๑–๑๔๐ (ฉบับหลวง)มี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค สามัญญผลสูตร (ฉบับหลวง เล่ม ๙ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๙ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๑๑ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๙)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๙ หน้า ๗๐–๑๒๕
๒. สามัญญผลสูตร
ว่าด้วยผลแห่งความเป็นสมณะ
เรื่องพระเจ้าอชาตศัตรูและอำมาตย์
{๙๑} [๑๕๐] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้
สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ สวนอัมพวันของหมอชีวกโกมารภัจจ์ ใกล้พระนครราชคฤห์ พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ประมาณ ๑,๒๕๐ รูป วันนั้นเป็นวันอุโบสถขึ้น ๑๕ ค่ำ เป็นวันครบ ๔ เดือน ซึ่งมี ดอกโกมุทบานสะพรั่ง ในราตรีเพ็ญพระจันทร์เต็มดวง พระเจ้าแผ่นดินมคธ
- ๑หมอชีวกโกมารภัจจ์ เป็นชื่อของแพทย์ผู้เชี่ยวชาญในการรักษาโรคและมีชื่อเสียงอย่างมากในครั้งพุทธกาล โดยเป็นแพทย์ประจำพระพุทธเจ้าและพระเจ้าพิมพิสาร ตามประวัติ หมอชีวกโกมารภัจจ์นี้เป็นบุตรของนางคณิกา (หญิงงามเมือง) เมื่อแรกคลอดถูกนำไปทิ้ง อภัยราชกุมาร ซึ่งเป็นพระโอรสของพระเจ้าพิมพิสารเสด็จผ่านไปพบจึงตรัสถามผู้ตามเสด็จ ทรงทราบว่ายังมีชีวิตอยู่จึงทรงตั้งชื่อว่า ‘ชีวก’ ซึ่งมีความหมายว่า ผู้ยังมีชีวิตอยู่ แล้วทรงนำไปชุบเลี้ยงไว้ในพระราชวัง จึงได้สร้อยนามเรียกว่า ‘โกมารภัจจ์’ ซึ่งหมายถึงผู้ได้รับการชุบเลี้ยงไว้โดยพระราชกุมาร และต่อมาได้เรียนจบวิชาการแพทย์ มีความเลื่อมใสในพระพุทธศาสนาเป็นอย่างมาก ได้สร้างวัดชื่อว่า อัมพวัน (สวนมะม่วง) ถวายแด่พระภิกษุสงฆ์ (ที.สี.อ. ๑๒๒ และมีประวัติโดยละเอียดในจีวรขันธ์กะ พระบาลีวินัยปิฎก มหาวรรค แปล เล่ม ๕)
- ๒พระนครราชคฤห์ เขตนครหลวงของแคว้นมคธ ซึ่งเป็นนครที่มีความเจริญรุ่งเรือง เต็มไปด้วยคณาจารย์เจ้าลัทธิ พระพุทธจ้าทรงเลือกเป็นภูมิที่ประดิษฐานพระพุทธศาสนาเป็นแห่งแรก ในอรรถกถาให้ความหมายว่า ‘‘ที่ชื่อว่าราชคฤห์ เพราะเป็นนครที่กษัตริย์ผู้ยิ่งใหญ่ เช่น พระเจ้ามันธาตุและพระมหาโควินทะ เป็นต้น ทรงปกครอง กล่าวกันว่า พระนครนี้ ย่อมปรากฏเฉพาะในพุทธกาลและจักรวรรดิกาล พ้นจากนี้แล้วเป็นนครร้าง ถูกอมนุษย์ คือยักษ์ครอบครอง” (วิ.อ. ๑/๓๐๗, ที.สี.อ. ๑๒๑)
- ๓วันอุโบสถ สำหรับภิกษุ หมายถึงวันแห่งการสวดพระปาติโมกข์ของพระภิกษุสงฆ์ทุกกึ่งเดือน คือวันจันทร์เพ็ญขี้น ๑๕ คำ และวันจันทร์ดับแรม ๑๕ หรือ ๑๔ ค่ำเมื่อเดือนขาด, สำหรับ คฤหัสถ์ หมายถึงวันแห่งการอยู่จำหรือรักษาศีล ๘ และบำเพ็ญข้อปฏิบัติอย่างอื่นอันสมควร มีฟังพระธรรมเทศนาเป็นต้นของคฤหัสถ์ในวันธรรมสวนะหรือวันพระ คือวันขึ้น ๘ ค่ำ ๑๕ ค่ำ หรือแรม ๘ ค่ำ ๑๕ ค่ำ หรือ ๑๔ ค่ำเมื่อเดือนขาด (ที.สี.อ. ๑๒๗)
พระนามว่าอชาตศัตรูเวเทหิบุตร แวดล้อมด้วยราชอำมาตย์ ประทับนั่งอยู่ชั้นบนพระมหาปราสาท ขณะนั้นท้าวเธอทรงเปล่งพระอุทานว่า “ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ราตรีมีดวงเดือนแจ่มกระจ่างน่ารื่นรมย์หนอ ราตรีมีดวงเดือนแจ่มกระจ่างช่างงามจริงหนอ ราตรีมีดวงเดือนแจ่มกระจ่างน่าชมจริงหนอ ราตรีมีดวงเดือนแจ่มกระจ่างน่าเบิกบานจริงหนอ ราตรีมีดวงเดือนแจ่มกระจ่างเข้าลักษณะจริงหนอ วันนี้เราควรจะเข้าไปหาสมณะหรือพราหมณ์ผู้ใดดีหนอ ที่พอจะทำให้จิตของเราผู้เข้าไปหาเลื่อมใสได้”[๑๕๑] ครั้นท้าวเธอดำรัสอย่างนี้แล้ว ราชอำมาตย์ผู้หนึ่งจึงกราบทูลว่า “ขอเดชะ ท่านปูรณกัสสปะเป็นเจ้าหมู่เจ้าคณะ เป็นคณาจารย์ มี
- ๑อชาฅศัตรูเวเทหิบุตร เป็นพระราชโอรสของพระเจ้าพิมพิสารกับพระราชธิดาของพระเจ้าโกศล ซึ่งมีสร้อยพระนามว่าเวเทหิ (หมายถึงหญิงผู้เป็นบัณฑิต) ขณะพระนางเวเทหิทรงพระครรภ์ได้ แพ้พระครรภ์อยากเสวยพระโลหิตของพระเจ้าพิมพิสาร ซึ่งเมื่อพระองค์ทรงทราบก็ทรงใช้ พระขรรค์แทงพระชานุ (เข่า) รองพระโลหิตให้พระนางเสวย โหรทำนายว่าพระโอรสที่อยู่ในพระครรภ์เกิดมาจะทำปิตุฆาต พระนางเวเทหิจึงพยายามทำลายพระครรภ์เสีย แต่พระเจ้าพิมพิสารทรงห้ามไว้ เมื่อประสูติมา จึงได้ตั้งพระนามพระกุมารว่า อชาตศัตรู ซึ่งแปลว่า เป็นศัตรูของพระเจ้าพิมพิสารตั้งแต่ยังไม่เกิด และต่อมาได้คบคิดกับพระเทวทัตทำปิตุฆาตดังคำทำนาย และได้ขึ้นครองราชย์ในแคร้นมคธ ภายหลังทรงสำนึกและกลับพระหัยได้ จึงหันมาทรงอุปถัมภ์บำรุงพระพุทธศาสนา ได้เป็นองค์อุปถัมภกในการสังคายนาครั้งที่ ๑ (นัย ที.สี.อ. ๑๒๑-๑๒๗)
- ๒สมณะหรือพราหมณ์ ในที่นี้ สมณะ หมายถึงผู้ระงับบาปได้แล้ว พราหมณ์ หมายถึง ผู้ลอยบาปได้แล้ว รวมความคือนักบวชผู้บริสุทธิ์จากกิเลส (ที.สี.อ. ๑๒๙)
- ๓ปูรณกัสสปะ เป็นเจ้าลัทธิที่ถือว่าสิ่งที่ทำแล้วไม่เป็นอันทำ (อกิริยวาท) ตามประวัติ เพราะเกิดมาทำให้ทาสตระกูลหนึ่งเต็มจำนวนหนึ่งร้อย คือเป็นคนที่หนึ่งร้อยของทาสตระกูลนั้นพอดี พวกญาติ ๆ จึงตั้งชื่อให้ว่า ปูรณะ (แปลว่า ครบหรือเต็ม) และถือว่าเป็นทาสมงคล จึงให้การเลี้ยงดูอย่างดี โดยไม่ให้ทำอะไร ปูรณะอยู่เฉย ๆ จึงเกิดความอึดอัดใจ ได้หนีออกไปอยู่ตามลำพัง ถูกพวกโจรแย่งชิงผ้าไป ก็ไม่รู้จะเอาอะไรมาปกปิดร่างกายเพราะทำอะไรไม่เป็นมาก่อน จึงเปลือยกายเข้าไปหมู่บ้านแห่งหนึ่ง พวกชาวบ้านพากันแตกตื่นอัศจรรย์ใจ เรียกขานไปตามสามัญสำนึกว่าเป็นพระอรหันต์ แล้วให้การอุปถัมภ์บำรุง ปูรณะเห็นช่องทาง สุขสบายจึงถือเพศเป็นชีเปลือยเลี้ยงชีพแล้วตั้งลัทธิอกิริยวาทขึ้นมา มีประชาชนเลื่อมใส ในลัทธิบวชเป็นศิษยมากมาย จนได้เป็นเจ้าหมู่เจ้าคณะ เป็นหนึ่งในครูทั้ง ๖ (นัย ที.สี.อ. ๑๓๐)
ชื่อเสียง มีเกียรติยศ เป็นเจ้าลัทธิ คนส่วนมากยกย่องว่าเป็นสาธุ เป็นคนเก่าแก่ บวชมานาน มีอายุล่วงกาลผ่านวัยมาโดยลำดับ ขอเชิญพระองค์เสด็จเข้าไปหาท่านปูรณกัสสปะนั้นเถิด เห็นด้วยเกล้าว่า เมื่อพระองค์เสด็จเข้าไปหาท่านปูรณกัสสปะแล้ว พระหฤทัยของพระองค์พึงเลื่อมใสได้”
เมื่ออำมาตย์ผู้นั้นกราบทูลอย่างนี้แล้ว ท้าวเธอก็ทรงนิ่งอยู่
[๑๕๒] ราชอำมาตย์อีกคนหนึ่งจึงกราบทูลว่า “ขอเดชะ ท่านมักขลิโคศาล เป็นเจ้าหมู่เจ้าคณะ เป็นคณาจารย์มีชื่อเสียง มีเกียรติยศ เป็นเจ้าลัทธิ คนส่วนมากยกย่องว่าเป็นสาธุ เป็นคนเก่าแก่ บวชมานาน มีอายุ ล่วงกาลผ่านวัยมาโดยลำดับ ขอเชิญพระองค์เสด็จเข้าไปหาท่านมักขลิโคศาลนั้นเถิด เห็นด้วยเกล้าว่า เมื่อพระองค์เสด็จเข้าไปหาท่านมักขลิโคศาลแล้ว พระหฤทัยของพระองค์พึงเลื่อมใสได้”เมื่ออำมาตย์ผู้นั้นกราบทูลอย่างนี้แล้ว ท้าวเธอก็ทรงนิ่งอยู่
[๑๕๓] ราชอำมาตย์อีกคนหนึ่งจึงกราบทูลว่า “ขอเดชะ ท่านอชิตเกสกัมพล เป็นเจ้าหมู่เจ้าคณะ เป็นคณาจารย์มีชื่อเสียง มีเกียรติยศ เป็นเจ้าลัทธิ คนส่วฺนมากยกย่องว่าเป็นสาธุ เป็นคนเก่าแก่ บวชมานาน มีอายุล่วงกาลผ่านวัยมาโดยลำดับ ขอเชิญพระองค์เสด็จเข้าไปหาท่านอชิต
- ๑ยกย่องว่าเป็นสาธุ หมายถึงนับถือว่าเป็นคนดี เป็นสัตบุรุษ (ที.สี.อ. ๑๓๐)
- ๒มักขลิโคศาล เป็นเจ้าลัทธิอเหตุกวาท คือถือว่าไม่มีเหตุไม่มีปัจจัยที่ทำให้คนเราบริสุทธิ์หรือ เศร้าหมอง เป็นนักบวชชีเปลือยที่เรียกตนเองว่าอาชีวก มักขลิเป็นชื่อเดิม โคศาลเป็นอีกชื่อ หนึ่งซึ่งหมายถึงเกิดในโรงโคหรือในหมู่บ้านโคศาล มีความเป็นมาโดยครั้งหนึ่งเขาแบกหม้อ นํ้ามันเดินไปในบริเวณพื้นที่ลื่น แฉะเป็นโคลน เจ้านายของเขาได้พูดสำทับว่า “ตาต มา ขลิ : อย่าพลาดล้มนะ’ (มักขลิจึงแปลว่า ผู้ไม่พลาดล้ม) แต่เพราะความประมาท เขาได้พลาดล้ม กลัวจะถูกลงโทษจึงหนีไป เจ้านายติดตามไปทันฉวยฉุดได้ที่ชายผ้า มักขลิยอมทิ้งผ้าเป็นชีเปลือยหนีไปได้ แล้วบวชมีคติเช่นเดียวกับปูรณกัสสปะ (ที.สี.อ. ๑๓๐๑)
- ๓อชิตเกสกัมพล เป็นเจ้าลัทธิอุจเฉทวาท คือถือว่าตายแล้วขาดสูญ เกสกัมพล หมายถึงเป็น นักบวขที่นุ่งห่มผ้าที่ทำด้วยผมมนุษย์ ซึ่งจัดเป็นผ้าชั้นเลวอย่างยิ่ง (ที.สี.อ. ๑๓๑)
เกสกัมพลนั้นเถิด เห็นด้วยเกล้าว่า เมื่อพระองค์เสด็จเข้าไปหาท่านอชิตเกสกัมพลแล้ว พระหฤทัยของพระองค์พึงเลื่อมใสได้”
เมื่ออำมาตย์ผู้นั้นกราบทูลอย่างนี้แล้ว ท้าวเธอก็ทรงนิ่งอยู่
[๑๕๔] ราชอำมาตย์อีกคนหนึ่งกราบทูลว่า “ขอเดชะ ท่านปกุธกัจจายนะ เป็นเจ้าหมู่เจ้าคณะ เป็นคณาจารย์มีชื่อเสียง มีเกียรติยศ เป็นเจ้าลัทธิ คนส่วนมากยกย่องว่าเป็นสาธุ เป็นคนเก่าแก่ บวชมานาน มีอายุล่วงกาลผ่านวัยมาโดยลำดับ ขอเชิญพระองค์เสด็จเข้าไปหาท่านปกุธกัจจายนะนั้นเถิด เห็นด้วยเกล้าว่า เมื่อพระองค์เสด็จเข้าไปหาท่านปกุธกัจจายนะแล้ว พระหฤทัยของพระองค์พึงเลื่อมใสได้”เมื่ออำมาตย์ผู้นั้นกราบทูลอย่างนี้แล้ว ท้าวเธอก็ทรงนิ่งอยู่
[๑๕๕] ราชอำมาตย์อีกคนหนึ่งกราบทูลว่า “ขอเดชะ ท่านสญชัยเวลัฏฐบุตร เป็นเจ้าหมู่เจ้าคณะ เป็นคณาจารย์มีชื่อเสียง มีเกียรติยศ เป็นเจ้าลัทธิ คนส่วนมากยกย่องว่าเป็นสาธุ เป็นคนเก่าแก่ บวชมานาน มีอายุล่วงกาลผ่านวัยมาโดยลำดับ ขอเชิญพระองค์เสด็จเข้าไปหาท่าน สญชัยเวลัฏฐบุตรนั้นเถิด เห็นด้วยเกล้าว่า เมื่อพระองค์เสด็จเข้าไปหาท่านสญชัยเวลัฏฐบุตรแล้ว พระหฤทัยของพระองค์พึงเลื่อมใสได้”เมื่ออำมาตย์ผู้นั้นกราบทูลอย่างนี้แล้ว ท้าวเธอก็ทรงนิ่งอยู่
- ๑ปกุธกัจจายนะ เป็นเจ้าลัทธินัตถิกวาท คือถือว่าไม่มีผู้สร้าง ไม่มีผู้บันดาล เป็นผู้ปฏิเสธ น้ำเย็นหรือนํ้าดิบธรรมชาติ ถึงขนาดว่าถ่ายอุจจาระแล้วก็ต้องใช้นํ้าต้มหรือนํ้าข้าวชำระ ขณะข้ามนํ้าหรือเจอนํ้ากลางทางก็จะก่อทรายเป็นสถูปอธิษฐานศีลก่อนแล้วจึงข้ามไปเพราะกลัวศีลขาด ในอรรถกถากล่าวว่านับเป็นเจ้าลัทธิที่ขาดสิริอย่างยิ่ง (ที.สี.อ. ๑๓๒)
- ๒สญชัยเวลัฏฐบุตร คำว่า เวลัฏฐบุตร แปลว่า บุตรของช่างสาน (ที.สี.อ. ๑๓๒) เป็นนักบวช ที่เรียกว่าปริพาชก เป็นเจ้าลัทธิอมราวิกเขปวาท คือลัทธิที่พูดหลบเลี่ยงดิ้นได้ไม่ตายตัวปฏิเสธซัดส่ายลื่นไหลเหมือนปลาไหล มีชื่อเสียงอยู่ในพระนครราชคฤห์ พระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะก่อนมาบวชในพระพุทธศาสนาเคยบวชอยู่เป็นศิษย์ปริพาชกท่านผู้นี้มาก่อน
[๑๕๖] ราชอำมาตย์อีกคนหนึ่งกราบทูลว่า “ขอเดชะ ท่านนิครนถ์นาฏบุตร เป็นเจ้าหมู่เจ้าคณะ เป็นคณาจารย์มีชื่อเสียง มีเกียรติยศ เป็นเจ้าลัทธิ คนส่วนมากยกย่องว่าเป็นสาธุ เป็นคนเก่าแก่ บวชมานาน มีอายุล่วงกาลผ่านวัยมาโดยลำดับ ขอเชิญพระองค์เสด็จเข้าไปหาท่านนิครนถ์นาฏบุตรนั้นเถิด เห็นด้วยเกล้าว่า เมื่อพระองค์เสด็จเข้าไปหาท่านนิครนถ์นาฏบุตรแล้ว พระหฤทัยของพระองค์พึงเลื่อมใสได้”
เมื่ออำมาตย์ผู้นั้นกราบทูลอย่างนี้แล้ว ท้าวเธอก็ทรงนึ่งอยู่
เรื่องหมอชีวกโกมารภัจจ์
{๙๒} [๑๕๗] สมัยนั้น หมอชีวกโกมารภัจจ์นั้งนิ่งอยู่ในที่ไม่ไกลพระเจ้าแผ่นดินมคธพระนามว่าอชาตศัตรูเวเทหิบุตร ท้าวเธอจึงตรัสถามหมอชีวกโกมารภัจจ์ว่า “สหายชีวก เธอทำไมจึงนิ่งเสียเล่า”
หมอชีวกโกมารภัจจ์กราบทูลว่า “ขอเดชะ พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ สวนอัมพวันของข้าพระพุทธเจ้า พร้อมด้วย ภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ประมาณ ๑,๒๕๐ รูป พระเกียรติศัพท์อันงามของพระองค์ ขจรไปแล้วอย่างนี้ว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น ทรงเป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้เองโดยชอบ ทรงสมบูรณ์ด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดีแล้ว ทรงรู้แจ้งโลก ทรงเป็นสารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึกไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า ทรงเป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ทรงเป็นผู้เบิกบานแล้ว ทรงเป็นผู้จำแนกแจกธรรม’ ดังนี้ ขอเชิญพระองค์เสด็จเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระ
- ๑นิครนถ์นาฏบุตร เป็นเจ้าลัทธิอัตตกิลมถานุโยค คือถือว่าการทรมานตนเองเป็นการเผากิเลส มักเรียกตนว่านิครนถ์ (นิคณฺฐ) ซึ่งมีความหมายว่าผู้หมดปมกิเลส เว้นจากกิเลสเครื่อง ผูกพันแล้ว นาฏบุตร หมายถึงบุตรของนักฟ้อน (ที.สี.อ. ๑๓๒)
- ๒-๒พระพุทธคุณทั้ง ๙ บทนี้มีความหมายแต่ละบทที่ควรทราบ ดังนี้
- ๑ทรงเป็นพระอรหันต์ (อรหํ) มีความหมาย ๕ ประการ คือ (๑) ผู้ไกลจากกิเลสโดยสิ้นเชิง(๒) ผู้ทำลายข้าศึกคือกิเลสได้หมดสิ้น (๓) ผู้หักกงกำแห่งการเวียนว่ายตายเกิดได้เด็ดขาด (๔) ผู้ควรรับทักษิณาอย่างยิ่ง (๕) ผู้มีพฤติกรรมโปร่งใส คือไม่มีที่ลับในการทำบาป
ภาคเจ้าพระองค์นั้นเถิด เห็นด้วยเกล้าว่า เมื่อพระองค์เสด็จเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว พระหฤทัยของพระองค์พึงเลื่อมใสได้”
- ๒. ตรัสรู้เองโดยชอบ (สมฺมาสมฺพุทฺโธ) คือเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ตรัสรู้สรรพสิ่งที่ควรรู้ยิ่ง ควรกำหนดรู้ ควรละ ควรทำให้แจ่มแจ้ง และควรเจริญให้เกิดมีได้อย่างถูกต้อง โดยชอบด้วยพระองค์เอง กล่าวโดยสรุป คือตรัสรู้อริยสัจ ๔ โดยชอบด้วยพระองค์เอง
- ๓. ทรงสมบูรณ์ด้วยวิชชาและจรณะ (วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน) คำว่า วิชชา หมายถึงญาณ คือความรู้แจ้ง ความรู้วิเศษ จำแนกเป็น วิชชา ๓ คือ (๑) ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ ความรู้แจ้งด้วยการระลึกชาติได้ (๒) จุตูปปาตญาณ ความรู้แจ้งจุติและอุบัติของสรรพสัตว์ (๓) อาสวักขยญาณ ความรู้แจ้งที่ทำให้สิ้นอาสวะ และ วิชชา ๘ คือ (๑) วิปัสสนาญาณ ความรู้แจ้งวิปัสสนาหรือญาณทัสสนะ (๒) มโนมยิทธิญาณ ความรู้แจ้งด้วยฤทธิ์ทางใจ (๓) อิทธิวิธญาณ ความรู้แจ้งด้วยการแสดงฤทธิ์ต่าง ๆ ได้ (๔) ทิพพโสตธาตุญาณ ความรู้แจ้งด้วยหูทิพย์ (๕) เจโตปริยญาณ ความรู้แจ้งที่กำหนดใจผู้อื่นได้ (๖) ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ ความรู้แจ้งด้วยการระลึกชาติได้ (๗) ทิพพจักขุญาณ ความรู้แจ้งด้วยตาทิพย์ (๘) อาสวักขยญาณ ความรู้แจ้งที่ทำให้สิ้นอาสวะ (มีรายละเอียดในข้อ ๒๓๔-๒๔๙ ของเล่มนี้) คำว่า จรณะ หมายถึงคุณธรรมเครื่องประพฤติปฏิบัติให้ลุถึงวิชชาหรือนิพพาน มี ๑๕ คือ (๑) สีลสัมปทา ความถึงพร้อมด้วยศีล (๒) อินทรียสังวร การสำรวมอินทรีย์ (๓) โภชเนมัตตัญญุตา ความรู้จักประมาณในการบริโภค (๔) ชาคริยานุโยค การหมั่นประกอบความเพียร (๕) มีศรัทธา (๖) มีหิริ (๗) มีโอตตัปปะ (๘) เป็นพหูสูต (๙) ปรารภความเพียร (๑๐) มีสติมั่นคง (๑๑) มีปัญญา (๑๒) ปฐมฌาน (๑๓) ทุติยฌาน (๑๔) ตติยฌาน (๑๕) จตุตถฌาน ความสมบูรณด้วยวิชชา ทำให้พระสัพพัญญุตญาณของพระองค์มีประสิทธิภาพเต็มเปี่ยม กล่าวคือทรงทราบชัดว่าสิ่งใด เป็นประโยชน์และมิใช่ประโยชน์ต่อสรรพสัตว์ ความสมบูรณ์ด้วยจรณะทำให้พระองค์ทรง เปี่ยมล้นด้วยพระมหากรุณาต่อสรรพสัตว์ กล่าวคือทรงละเว้นไม่สอนสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ ทรงแนะนำแต่สิ่งที่เป็นประโยชน์
- ๔. เสด็จไปดีแล้ว ( สุคโต : พระสุคต) มีความหมาย ๔ ประการ คือ (๑) เสด็จไปอย่างสง่างามด้วยอริยมรรค (๒) เสด็จไปสู่อมตสถานที่ดีงามกล่าวคือพระนิพพาน (๓) เสด็จรุดหน้าไปดีโดยชอบ กล่าวคือทรงดำเนินรุดหน้าไม่หวนกลับคืนมาสู่กิเลสที่ละได้แล้ว ทรงดำเนินสู่ผลสำเร็จไม่ถอยหลัง ทรงดำเนินในทางอันถูกต้องคือมัชฌิมาปฏิปทา ไม่เฉเบือนไปในทางผิด สุดโต่ง เช่น สัสสตทิฏฐิ อุจเฉททิฏฐิ กามสุขัลลิกานุโยค และอัตตกิลมถานุโยค เสด็จไปที่ใดก็ทรงทำประโยชน์ให้แก่มหาชนในที่นั้น (๔) ทรงมีพระวาจาดี กล่าวคือทรงเปล่งพระวาจาโดยชอบ ตรัสแต่คำจริงแท้ ประกอบด้วยประโยชน์ ในกาลที่ควรตรัส และแก่บุคคลที่ควรตรัส
- ๕. ทรงรู้แจ้งโลก (โลกวิทู) มีความหมาย ๒ ประการ คือ (๑) ทรงรู้แจ้งโลกภายในคือ ร่างกายที่ยาวเพียงวา ซึ่งมีสัญญา มีใจครองนี้ โดยทรงรู้ถึงสภาวะ เหตุเกิดขึ้น ความดับ
[๑๕๘] ท้าวเธอจึงมีพระราชดำรัสว่า “สหายชีวก ถ้าอย่างนั้น ท่านจงสั่งให้เตรียมขบวนช้างไว้”
- และวิธีปฏิบัติให้ลุถึงความดับอย่างถ่องแท้ (๒) ทรงรู้แจ้งโลกภายนอกทั้ง ๓ คือ ๑) สังขารโลก โลกคือสังขารซึ่งได้แก่สภาวธรรมทั้งปวงที่มีการปรุงแต่งตามเหตุปัจจัย เช่น สรรพสัตว์ดำรง อยู่ได้เพราะอาหาร ๒) สัตวโลก โลกคือหมู่สัตว์ซึ่งแยกเป็นมนุษยโลก เทวโลก พรหมโลก (๓) โอกาสโลก โลกอันกำหนดด้วยโอกาส คือโลกอันมีในอวกาศ จักรวาล โดยทรงรู้แจ้ง ด้วยพระพุทธญาณอันกว้างไกลหาที่สุดมิได้
- ๖. ทรงเป็นสารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึกไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า (อนุตฺตโร ปุริสทมฺมสารถิ) หมายถึง พระองค์ทรงทำหน้าที่ดุจสารถีฝึกฝนผู้ที่ควรฝึกหรือผู้ที่ไม่ได้ฝึกก็ควรให้ได้รับการฝึกฝนทั้งเทวดา มนุษย์ อมนุษย์ และสัตว์ดิรัจฉานโดยถ้วนหน้าด้วยอุบายแห่งการฝึกฝนต่าง ๆ ตามสมควร แก่อัธยาศัยของแต่ละบุคคลได้อย่างยอดเยี่ยม
- ๗. ทรงเป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย (สตฺถา เทวมนุสฺสานํ) หมายถึง พระองค์ทรงทำหน้าที่เป็นครูคือทรงสั่งสอนบุคคลทั้งชั้นสูงและชั้นต่ำด้วยพระมหากรุณาหวัง ให้ได้รับความรู้และประโยชน์ที่พึงได้รับอย่างแท้จริง ทั้งประโยชน์ในโลกนี้ ประโยชน์ในโลกหน้า และประโยชน์อย่างสูงสุดคือพระนิพพาน อีกความหมายหนึ่ง พระองค์ทรงเป็นดุจสัตถวาหะ คือหัวหน้ากองเกวียนที่ปรีชาสามารถพาบริวารคือหมู่สัตว์ทุกระดับข้ามทางกันดารคือทุกข์ ในการเวียนว่ายตายเกิดให้ลุถึงทางอันเกษมไปได้
- ๘. ทรงเป็นผู้เบิกบานแล้ว (พุทฺโธ) หมายถึงทรงสัาเร็จเป็นพระพุทธเจ้าอย่างสมบูรณ์ เพราะทรงรู้สรรพสิ่งที่ควรรู้ทั้งหมดและทรงสอนผู้อื่นให้รู้ตาม
- ๙. ทรงเป็นผู้จำแนกแจกธรรม (ภควา) หมายถึงทรงได้รับพระนามว่าพระผู้มีพระภาคเจ้า อันเป็นเนมิตกนามโดยความหมายดังนี้ คือ (๑) ทรงเป็นผู้มีโชค เช่นทรงหวังพระโพธิญาณ ก็ได้สมหวัง ซึ่งเป็นผลจากพระบารมีที่ทรงบำเพ็ญมา (๒) ทรงเป็นผู้ทำลายสรรพกิเลสและสรรพมารลงได้อย่างราบคาบ (๓) ทรงมีภคธรรม ๖ ประการ (คือ ความมีอำนาจเหนือจิต, โลกุตตรธรรม, พระเกียรติยศที่ปรากฏขจรไกลในโลกทั้ง ๓, พระสิริที่สง่างามครบทุกส่วนชวน ให้บันเทิงใจแก่ผู้ขวนขวายใคร่เห็น, ความสำเร็จประโยชน์ทุกอย่างตามที่ทรงมุ่งหวัง, ความเพียรชอบที่เป็นเหตุให้ได้รับความเคารพจากชาวโลกทั้งมวล) (๔) ทรงเป็นผู้จำแนกแจกธรรม คือ พระองค์ทรงเป็นวิภัชชวาทีในการแสดงธรรมโดยทรงแยกแยะจำแนกแจกแจงประเภทออกไป อย่างละเอียดวิจิตรพิสดารหลายแง่หลายมุม ให้เห็นว่าสิ่งทั้งหลายมีทั้งด้านที่เป็นคุณและด้าน ที่เป็นโทษอย่างไร เรื่องนั้น ๆ มีข้อเท็จข้อจริงอย่างไร เป็นต้น เพื่อให้ผู้ฟังเข้าใจสิ่งนั้นเรื่องนั้น อย่างชัดเจน มองเห็นสิ่งทั้งหลายตามที่เป็นจริง ไม่มองอย่างตีคลุมหรือเห็นแต่ด้านเดียว (๕) ทรงเสพอริยธรรม คือทรงยินดีอยู่ในอริยวิหารธรรม วิเวก วิโมกข์ และอุตตริมนุสสธรรม อย่างสม่ำเสมอ (๖) ทรงคายตัณหาในภพทั้ง ๓ ได้แล้ว (นัย วิ.อ. ๑/๑๐๓-๑๑๘)
หมอชีวกโกมารภัจจ์รับสนองพระราชกระแสรับสั่งแล้ว สั่งให้เตรียมช้างพังประมาณ ๕๐๐ เชือก และช้างพระที่นั่ง เสร็จแล้วจึงกราบทูลว่า “ขอเดชะ ข้าพระพุทธเจ้าสั่งให้เตรียมขบวนช้างไว้พร้อมแล้ว ขอเชิญใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาทกำหนดเวลาเสด็จเถิด พระเจ้าข้า”[๑๕๙] ลำดับนั้นพระเจ้าอชาตคัตรูเวเทหิบุตรโปรดให้พวกสตรีขึ้น ช้างพัง ๕๐๐ เชือกๆ ละนาง แล้วทรงช้างพระที่นั่ง มีผู้ถือคบเพลิงเสด็จออกจากพระนครราชคฤห์ด้วยพระราชานุภาพอันยิ่งใหญ่ เสด็จไปยังสวนอัมพวันของหมอชีวกโกมารภัจจ์
พอใกล้จะถึงสวนอัมพวัน ท้าวเธอทรงมีความกลัว ความหวาดหวั่น โลมชาติชูขึ้น จึงได้ตรัสถามหมอชีวกโกมารภัจจ์ว่า “สหายชีวก ท่านไม่ได้ลวงเราหรือ สหายชีวก ท่านไม่ได้หลอกเราหรือ สหายชีวก ท่านไม่ได้ล่อเรามาให้ศัตรูหรือ เหตุไฉนเล่า ภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ตั้ง ๑,๒๕๐ รูป จึงไม่มีเสียงจาม เสียงไอกระแอม หรือเสียงพึมพำเลย”หมอชีวกโกมารภัจจ์กราบทูลว่า “ข้าแต่มหาราช ขอพระองค์อย่าได้ทรงหวาดหวั่นเกรงกลัวเลย พระพุทธเจ้าข้า ข้าพระพุทธเจ้ามิได้ลวงพระองค์ มิได้หลอกพระองค์ มิได้ล่อพระองค์มาให้ศัตรูเลย พระพุทธเจ้าข้า ขอเดชะ เชิญพระองค์เสด็จเข้าไปเถิดๆ นั่นประทีปที่โรงกลมก็ยังสว่างอยู่”
[๑๖๐] ลำดับนั้น ท้าวเธอเสด็จพระราชดำเนินโดยกระบวนช้างพระที่นั่งไปจนสุดทางที่ช้างจะไปได้ เสด็จลงจากช้างพระที่นั่งแล้วเสด็จ พระดำเนินด้วยพระบาทเข้าประตูโรงกลม แล้วรับสั่งถามหมอชีวกโกมารภัจจ์ ว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าอยู่ไหนเล่า สหายชีวก”
- ๑ช้างพัง คือช้างเพศเมีย (ที.สี.อ. ๑๓๔)
- ๒สามัญญผล ผลของความเป็นสมณะ หมายถึงผลที่ได้จากการดำรงเพศเป็นสมณะหรือบำเพ็ญสมณธรรม นับแต่ผลเบื้องต้นคือโสดาปัตติผลไปถึงขั้นสูงสุดคืออรหัตตผล (ที.สี.อ. ๑๔๓)
หมอชีวกโกมารภัจจ์กราบทูลว่า “ขอเดชะ นั่นพระผู้มีพระภาคเจ้า ประทับนั่งพิงเสากลางผินพระพักตร์ไปทางทิศบูรพา มีภิกษุสงฆ์แวดล้อมอยู่”
[๑๖๑] ลำดับนั้น พระเจ้าอชาตศัตรูเวเทหิบุตรเสด็จเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ประทับยืน ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้ว ทรงชำเลืองเห็นภิกษุสงฆ์นิ่งสงบเหมือนห้วงน้ำใส ทรงเปล่งพระอุทานว่า “ขอให้อุทยภัททกุมารของเราจงมีความสงบนิ่งเหมือนอย่างภิกษุสงฆ์ในบัดนี้”
พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “มหาบพิตร พระองค์เสด็จมาทั้งความรัก”
ท้าวเธอทูลรับว่า “พระเจ้าข้า อุทยภัททกุมารเป็นที่รักของหม่อมฉัน ขอให้อุทยภัททกุมารของหม่อมฉันจงมีความสงบนิ่งเหมือนอย่างภิกษุสงฆ์ ในบัดนี้เถิด พระเจ้าข้า”
{๙๓} [๑๖๒] ลำดับนั้น ท้าวเธอทรงอภิวาทพระผู้มีพระภาคเจ้า แล้วทรงน้อมอัญชลีแก่ภิกษุสงฆ์ ประทับนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ครั้นแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หม่อมฉันจะขอทูล ถามปัญหาบางเรื่องสักเล็กน้อย ถ้าพระองค์จะประทานพระวโรกาสตอบปัญหาแก่หม่อมฉัน”
“เชิญตรัสถามปัญหาที่ทรงพระประสงค์เถิด มหาบพิตร”
[๑๖๓] พระเจ้าอชาตศัตรูเวเทหิบุตรได้ทูลถามว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ศิลปศาสตร์เป็นอันมากเหล่านี้ คือ พลช้าง พลม้า พลรถ พลธนู พลเชิญธง พลจัดกระบวนทัพ พนักงานจัดส่งเสบียง พวกอุคคราชบุตร พลอาสา ขุนพล พลกล้า พลสวมเกราะหนัง พวกทาสเรือนเบี้ย พวกทำขนม ช่างกัลบก พนักงานเครื่องสรง พวกพ่อครัว ช่างดอกไม้ ช่างย้อม ช่างหูก ช่างจักสาน ช่างหม้อ นักคำนวณ นักการบัญชี หรือ
- ๑อุทยภัททชุมาร คือพระราชโอรสพระองค์หนึ่งของพระเจ้าอชาตสัตรู (ที.สี.อ. ๑๓๙)
- ๒พวกอุคคราชบุตร คือพวกเชื้อพระวงค์ที่ชำนาญการรบในสงคราม (ที.สี.อ.๑๔๒,ที.สี.ฏี. ๒๖๗)
ศิลปศาสตร์เป็นอันมากแม้อย่างอื่นใดที่มีคติเหมือนอย่างนี้ คนเหล่านั้นย่อมอาศัยผลแห่งศิลปศาสตร์ที่เห็นประจักษ์เลี้ยงชีพอยู่ในปัจจุบันได้ ด้วยผลแห่งศิลปศาสตร์นั้นพวกเขาบำรุงตน มารดาบิดา บุตรภรรยา มิตรสหาย ให้เป็นสุข อิ่มหนำสำราญ บำเพ็ญทักษิณาทานในสมณพราหมณ์ทั้งหลาย อันมีผลอย่างสูง เป็นไปเพื่อให้ได้อารมณ์ดี มีสุขเป็นผล ให้เกิดในสวรรค์ได้ฉันใด ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระองค์อาจที่จะทรงบัญญัติสามัญญผล ที่เห็นประจักษ์ในปัจจุบันเหมือนอย่างนั้นได้บ้างหรือไม่ พระพุทธเจ้าข้า”[๑๖๔] “มหาบพิตร ทรงจำได้หรือไม่ว่า ปัญหาข้อนี้มหาบพิตร ได้เคยตรัสถามสมณพราหมณ์พวกอื่นมาแล้ว”
“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ จำได้อยู่ ปัญหาข้อนี้หม่อมฉันได้เคยถาม สมณพราหมณ์พวกอื่นมาแล้ว”
“ดูก่อนมหาบพิตร สมณพราหมณ์เหล่านั้นตอบว่าอย่างไร ถ้ามหาบพิตร ไม่หนักพระทัย ก็ตรัสเถิด”
“ณ สถานที่มีพระผู้มีพระภาคเจ้าหรือท่านผู้เปรียบดังพระผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่งอยู่ หม่อมฉันไม่หนักใจ พระเจ้าข้า”
“ถ้าอย่างนั้น มหาบพิตรตรัสเถิด”
{๙๔} [๑๖๕] “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สมัยหนึ่งที่พระนครราชคฤห์นี้ หม่อมฉันเข้าไปหาครูปูรณกัสสปะถึงที่อยู่ ได้ปราศรัยกับปูรณกัสสปะ ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ครั้นแล้ว
- ๑ลัทธิปูรณกัสสปะ เป็นลัทธิที่ถือว่าทำแล้วไม่เป็นอันทำ หรือเรียกว่า อกิริยวาทะ โดยถือว่า การกระทำทุกอย่างของบุคคลไม่มีผล ทำดีก็ไม่ได้ดี ทำชั่วก็ไม่ได้ชั่ว เป็นลัทธิที่ปฏิเสธกรรม (นัย ที.สี.อ. ๑๔๔-๑๔๕,๑๕๐)
หม่อมฉันได้ถามครูปูรณกัสสปะว่า ‘ท่านกัสสปะ ศิลปศาสตร์เป็นอันมากเหล่านี้ คือ พลช้าง พลม้า พลรถ พลธนู พลเชิญธง พลจัดกระบวนทัพ พนักงานจัดส่งเสบียง พวกอุคคราชบุตร พลอาสา ขุนพล พลกล้า พลสวมเกราะหนัง พวกทาสเรือนเบี้ย พวกทำขนม ช่างกัลบก พนักงานเครื่องสรง พวกพ่อครัว ช่างดอกไม้ ช่างย้อม ช่างหูก ช่างจักสาน ช่างหม้อ นักคำนวณ นักการบัญชี หรือศิลปศาสตร์เป็นอันมากแม้อย่างอื่นใดที่มีคติเหมือนอย่างนี้ คนเหล่านั้นย่อมอาศัยผลแห่งศิลปศาสตร์ที่เห็นประจักษ์เลี้ยงชีพอยู่ในปัจจุบันได้ ด้วยผลแห่งศิลปศาสตร์นั้นพวกเขาบำรุงตน มารดาบิดา บุตรภรรยา มิตรสหายให้เป็นสุข อิ่มหนำสำราญ บำเพ็ญทักษิณาทานในสมณพราหมณ์ทั้งหลายอันมีผลอย่างสูง
เป็นไปเพื่อให้ได้อารมณ์ดี มีสุขเป็นผล ให้เกิดในสวรรค์ได้ ฉันใด ท่านกัสสปะผู้เจริญ ท่านอาจที่จะบัญญัติสามัญญผลที่เห็นประจักษ์ในปัจจุบันเหมือนอย่างนั้นได้ หรือไม่’[๑๖๖] เมื่อหม่อมฉันกล่าวแล้วอย่างนี้ ครูปูรณกัสสปะได้กล่าวกะหม่อมฉันว่า ‘ดูก่อนมหาบพิตร เมื่อบุคคลทำเอง ใช้ให้ผู้อื่นทำ ตัดเอง ใช้ให้ผู้อื่นตัด เบียดเบียนเอง ใช้ผู้อื่นให้เบียดเบียน ทำเขาให้เศร้าโศกเอง ใช้ผู้อื่นทำเขาให้เศร้าโศก ทำเขาให้ลำบากเอง ใช้ผู้อื่นทำเขาให้ลำบาก ดิ้นรนเอง ทำเขาให้ดิ้นรน ฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์ ตัดช่องย่องเบา ปล้นไม่ให้เหลือ ทำโจรกรรมในเรือนหลังเดียว ชุ่มอยู่ที่ทางเปลี่ยว เป็นชู้ภรรยาเขา พูดเท็จ ผู้ทำไม่ชื่อว่าทำบาป แม้หากผู้ใดจะใช้จักรซึ่งมีคมรอบตัวคม เหมือนมีดโกนสังหารเหล่าสัตว์ในปฐพีนี้ทำให้เป็นลานเนื้อ ให้เป็นกองเนื้ออันเดียวกัน บาปที่มีการทำเช่นนั้นเป็นเหตุก็ย่อมไม่มีแก่เขา ไม่มีบาปมาถึงเขา แม้หากบุคคลจะไปยังฝั่งขวาแห่งแม่นํ้าคงคา ฆ่าเอง ใช้ให้ผู้อื่นฆ่า ตัดเอง ใช้ให้ผู้อื่นตัด เบียดเบียนเอง ใช้ให้ผู้อื่นเบียดเบียน บาปที่มีการทำเช่นนั้นเป็นเหตุก็ย่อมไม่มีแก่เขา ไม่มีบาปมาถึงเขา แม้หากบุคคลจะไป
ยังฝั่งซ้ายแห่งแม่นํ้าคงคา ให้เอง ใช้ให้ผู้อื่นให้ บูชาเอง ใช้ให้ผู้อื่นบูชา บุญที่มีการทำเช่นนั้นเป็นเหตุ ก็ย่อมไม่มีแก่เขา ไม่มีบุญมาถึงเขา ด้วยการให้ทาน การฝึกอินทรีย์ การสำรวมด้วยศีล การกล่าวคำสัตย์ บุญที่มี การทำเช่นนั้นเป็นเหตุย่อมไม่มีแก่เขา ไม่มีบุญมาถึงเขา’ ดังนี้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อหม่อมฉันถามถึงสามัญญผลที่เห็นประจักษ์ครูปูรณกัสสปะ กลับตอบถึงการที่ทำแล้วไม่เป็นอันทำฉะนี้ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หม่อมฉันถามถึงสามัญญผลที่เห็นประจักษ์ ครูปูรณกัสสปะกลับตอบถึงการที่ทำแล้วไม่เป็นอันทำ เปรียบเหมือนเขาถามถึงมะม่วง กลับตอบถึงขนุนสำมะลอ หรือเขาถามถึงขนุนสำมะลอ กลับตอบถึงมะม่วงฉะนั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หม่อมฉันมีความดำริว่า ‘ไฉนคนอย่างเราจะมุ่งรุกรานสมณะหรือพราหมณ์ผู้อยู่ในราชอาณาเขตได้ อย่างไร’ จึงไม่ชื่นชม ไม่คัดค้านภาษิตของครูปูรณกัสสปะ ถึงไม่พอใจแต่ก็มิได้กล่าววาจาแสดงความไม่พอใจ ไม่เชื่อถือ ไม่ยอมรับวาจานั้น ได้แต่ลุกจากที่นั่งจากไป”
{๙๕} [๑๖๗] “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สมัยหนึ่งที่พระนครราชคฤห์นี้ หม่อมฉันเข้าไปหาครูมักขลิโคศาลถึงที่อยู่ ... ได้กล่าวว่า ‘ท่านโคศาล ศิลปศาสตร์เป็นอันมากเหล่านี้ คือ พลช้าง ... คนเหล่านั้นย่อมอาศัยผลแห่งศิลปศาสตร์ ที่เห็นประจักษ์เลี้ยงชีพอยู่ในปัจจุบันได้ ด้วยผลแห่งศิลปศาสตร์นั้นพวกเขาบำรุงตน มารดาบิดา บุตรภรรยา มิตรสหายให้เป็นสุข อิ่มหนำสำราญ บำเพ็ญทักษิณาทานในสมณพราหมณ์ทั้งหลายอันมีผลอย่างสูง เป็นไปเพื่อ
- ๑ลัทธิมักขลิโคศาล เป็นลัทธิที่ถือว่าไม่มีเหตุไม่มีปัจจัยที่ทำให้สัตว์บริสุทธิ์หรือเศร้าหมอง หรือเรียกว่า อเหตุกวาทะ เป็นลัทธิที่ปฏิเสธทั้งกรรมและผลแห่งกรรม (นัย ที.สี.อ. ๑๔๖,๑๕๐)
ให้ได้อารมณ์ดี มีสุขเป็นผล ให้เกิดในสวรรค์ได้ ฉันใด ท่านอาจที่จะบัญญัติสามัญญผลที่เห็นประจักษ์ในปัจจุบัน เหมือนอย่างนั้นได้หรือไม่’
[๑๖๘] เมื่อหม่อมฉันกล่าวแล้วอย่างนี้ ครูมักขลิโคศาลได้กล่าวกะหม่อมฉันดังนี้ว่า ‘ดูก่อนมหาบพิตร ไม่มีเหตุไม่มีปัจจัยเพื่อความเศร้าหมองแห่งสัตว์ทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายหาเหตุผลมิได้ หาปัจจัยมิได้ ย่อมเศร้าหมองเอง ไม่มีเหตุไม่มีปัจจัยเพื่อความบริสุทธิ์แห่งสัตว์ทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายหาเหตุผลมิได้ หาปัจจัยมิได้ ย่อมบริสุทธิ์เอง ไม่มีการกระทำของตนเอง ไม่มีการกระทำของผู้อื่น ไม่มีการกระทำเยี่ยงบุรุษ ไม่มีกำลัง ไม่มีความเพียร ไม่มีเรี่ยวแรงเยี่ยงบุรุษ ไม่มีความบากบั่นเยี่ยงบุรุษ สัตว์ทั้งปวง ปาณะทั้งปวง ภูตทั้งปวง ชีวะทั้งปวงล้วนไม่มีอำนาจ ไม่มีกำลัง ไม่มีความเพียร แปรไปตามเคราะห์ดีเคราะห้ร้าย ตามความประจวบเหมาะ และตามสภาวการณ์ ย่อมเสวยสุขเสวยทุกข์ในอภิชาติทั้ง ๖ เท่านั้น อนึ่ง
- ๑-๑คำว่า สัตว์ ในลัทธินี้หมายถึงสัตว์ดิรัจฉานชั้นสูง เช่น อูฐ ม้า ลา เป็นต้น ปาณะ คือ เหล่าสัตว์ที่ดำรงชีวิตอยู่ด้วยลมหายใจเข้าออก จำแนกเป็นสัตว์ประเภทอินทรีย์เดียวหรือสองอินทรีย์เป็นต้น ภูตะ หมายถึงสัตว์ที่อยู่ในฟองไข่และครรภ์มารดาเป็นต้น ชีวะ ได้แก่สิ่งมี ชีวิตทุกชนิด เช่น พวกพืชต่าง ๆ (ที.สี.อ. ๑๔๖)
- ๒อภิชาติทั้ง ๖ เป็นศัพท์บัญญัติของลัทธินี้ ซึ่งหมายถึงการกำหนดประเภทแห่งชนชั้นตามที่ มักขลิ โคศาลเห็นว่ามีความบริสุทธิ์ขาวสะอาดมากน้อยต่างกันไปตามลำดับ โดยใช้สีเป็น เครื่องกำหนด มี ๖ ประเภท คือ (๑) กัณหาภิชาติ ประเภทแห่งชนชั้นสีดำ หมายถึงผู้ทำบาปกรรมหรือสาละวนอยู่ในบาปกรรมต่าง ๆ ได้แก่ พวกพรานป่า ชาวประมง พวกโจร เพชฌฆาต พวกคนที่ทำทารุณกรรม เป็นต้น (๒) นีลาภิชาติ ประเภทแห่งชนชั้นสีเขียว ได้แก่ พวกภิกษุในพระพุทธศาสนาและพวกนักบวชในลัทธิต่าง ๆ ซึ่งมักขลิโคศาลเข้าใจว่าไม่บริสุทธิ์ เพราะยังมีราคะเสพปัจจัย (๓) โลหิตาภิชาติ ประเภทแห่งชนชั้นสีแดง ได้แก่ พวกนักบวช ที่เรียกว่านิครนถ์ซึ่งนุ่งห่มผ้าผืนเดียว (๔) หลิททาภิชาติ ประเภทแห่งชนชั้นสีเหลือง ได้แก่ พวกนักบวชที่เรียกว่าอเจลกและสาวกซึ่งนุ่งห่มผ้าขาว (๕) สุกกาภิชาติ ประเภทแห่ง ชนชั้นสีขาว ได้แก่ พวกนักบวชที่เรียกว่าอาชีวกและสาวก ซึ่งเป็นนักบวชในลัทธิของมักขลิ โคศาล และ (๖) ปรมสุกกาภิชาติ ประเภทแห่งชนชั้นสีขาวอย่างยิ่ง ได้แก่ศาสดาของลัทธิ นี้ซึ่งก็คือมักขลิโคศาลที่มองตัวเองบริสุทธิ์กว่าผู้อื่นนั่นเอง (ที.สี.อ. ๑๔๗)
กำเนิดที่เป็นประธาน ๑,๔๐๖,๖๐๐ กรรม ๕๐๐ กรรม ๕ กรรม ๓ กรรม ๑ กรรมกึ่ง ปฏิปทา ๖๒ อันตรกัป ๖๒ อภิชาติ ๖ ปุริสภูมิ ๘ อาชีวก ๔,๙๐๐ ปริพาชก ๔,๙๐๐ นาควาส ๔,๙๐๐ อินทรีย์ ๒,๐๐๐ นรก ๓,๐๐๐ รโชธาตุ ๓๖ สัญญีครรภ์๗ อสัญญีครรภ์๗ คัณฐีครรภ์๗ เทวดา ๗ มนุษย์ ๗ ปีศาจ ๗ สระ ๗ ปล้องใหญ่ ๗ ปล้องเล็ก ๗๐๐ เหวใหญ่ ๗ เหวน้อย ๗๐๐ มหาสุบิน ๗ สุบิน ๗๐๐ มหากัป๘,๔๐๐,๐๐๐ เหล่านี้
- ๑กำเนิดที่เป็นประธาน หมายถึงกำเนิดที่จัดว่าดียิ่งตามทัศนะของมักขลิโคศาล (ที.สี.อ. ๑๔๖)
- ๒-๒กรรมทั้งหมดนี้ มักขลิโคศาลแสดงเนมาอย่างเลื่อนลอยด้วยการคาดคะเนเอาเอง แต่มีเกจิอาจารย์อธิบายไว้ว่า ตามทัศนะของมักขลิโคศาล กรรม ๕ หมายถึงตา หู จมูก ลิ้น และกาย กรรม ๓ หมายถึงกายกรรม วจีกรรม และมโนกรรม กรรม ๑ หมายถึงกายกรรม กับวจีกรรมรวมกัน กรรมกึ่ง หมายถึงมโนกรรม (ที.สี.อ. ๑๔๗)
- ๓อันตรกัป ๖๒ ความจริง ในกัปหนึ่งมี ๖๔ อันตรกัป (กัปในระหว่างหรือกัปเล็ก) แต่มักขลิ โคศาลกล่าวว่ามี ๖๒ เพราะไม่รู้อีก ๒ อันตรกัป (ที.สี.อ. ๑๔๗)
- ๔ปุริสภูมิ ตามทัศนะของมักขลิโคศาล หมายถึงขั้นตอนแห่งการเจริญเติบโตและพัฒนาการ ของบุคคล นับตั้งแต่คลอดไปจนถึงวาระสุดท้ายของชีวิต แบ่งเป็น ๘ ระยะ คือ (๑) มันทภูมิ ระยะไร้เดียงสา (๒) ขิฑฑาภูมิ ระยะรู้เดียงสา (๓) ปทวีมังสภูมิ ระยะตั้งไข่ (๔) อุชุคตภูมิ ระยะเดินตรง (๕) เสขภูมิ ระยะศึกษา (๖) สมณภูมิ ระยะหาความสงบ (๗) ชินภูมิ ระยะ มีประสบการณ์รอบรู้ (๘) ปันนภูมิ ระยะสุดท้ายชีวิต (ที.สี.อ. ๑๔๗-๑๔๘)
- ๕อาชีวก นักบวชชีเปลือยพวกหนึ่งในครั้งพุทธกาล เป็นสาวกของมักขลิโคศาล
- ๖ปริพาชก นักบวขนอกพระพุทธศาสนาพวกหนึ่ง เป็นสาวกของสญชัยเวลัฏฐบุตร
- ๗นาควาส หมายถึงสถานที่อยู่ของนาค นาคพิภพ
- ๘รโชธาตุ หมายถึงที่ที่ฝุ่นละอองจับเกาะ เช่น หลังฝ่ามือ ฝ่าเท้า เป็นต้น (ที.สี.อ. ๑๔๘)
- ๙สัญญีครรภ์ หมายถึงสัตว์ดิรัจฉานขั้นสูง เช่น อูฐ โค ลา แพะ ปศุสัตว์ สัตว์ป่า และกระบือ เป็นต้น (ที.สี.อ. ๑๔๘)
- ๑๐อสัญญีครรภ์ หมายถึงธัญพืชต่าง ๆ เช่น ข้าวสาลี ข้าวจ้าว เป็นต้น (ที.สี.อ. ๑๔๘)
- ๑๑คัณฐีครรภ์ หมายถึงไม้จำพวกที่เกิดจากข้อ เช่น อ้อย ไม้ไผ่ ไม้อ้อ เป็นต้น (ที.สี.อ. ๑๔๘)
- ๑๒มหากัป คือกำหนดระยะเวลาที่ยาวนานมากจนไม่สามารถนับได้ แต่นับด้วยอุปมาว่า มีสระใหญ่แห่งหนึ่งซึ่งนํ้าเต็ม ทุกหนึ่งร้อยปีบุคคลใช้ปลายใบหญ้าคาจุ่มลงไปนำหยดนํ้าออกมา ต่อ ๑ ครั้ง จนนํ้าในสระนั้นแห้ง ทำเช่นนี้ไปจนครบ ๗ รอบ นั้นคือระยะเวลา ๑ มหากัป ตามลัทธิของมักขลิโคศาลเห็นว่า เมี่อสิ้น ๘,๔๐๐,๐๐๐ มหากัป ทั้งคนเขลาและบัณฑิตก็ทำที่สุดทุกข์หลุดพ้นได้เหมือนกันหมด (ที.สี.อ. ๑๔๘)
ที่ทั้งพาลทั้งบัณฑิตเร่ร่อนท่องเที่ยวไปแล้วจักทำที่สุดทุกข์ได้ ในที่นั้นไม่มีความสมหวังว่า ‘เราจักอบรมกรรมที่ยังไม่อำนวยผลให้อำนวยผล หรือเราสัมผัสถูกต้องกรรมที่อำนวยผลแล้ว จักทำให้สุดสิ้นไปด้วยศีล ด้วยพรต ด้วยตบะ หรือด้วยพรหมจรรย์นี้’ ด้วยอาการอย่างนี้ จึงไม่มีสุขและทุกข์ ในสังสารวัฏที่ทำให้สิ้นสุดได้เหมือนตวงของให้หมดด้วยทะนาน ไม่มีความเสื่อมและความเจริญ ไม่มีการเลื่อนขึ้นและเลื่อนลง ทั้งพาลทั้งบัณฑิตเร่ร่อนท่องเที่ยวไปก็จักหมดสุขและทุกข์ไปเอง เหมือนกลุ่มด้ายที่ขว้างไปแล้วย่อมคลี่หมดไปเองฉะนั้น’[๑๖๙] ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อหม่อมฉันถามถึงสามัญญผลที่เห็นประจักษ์ ครูมักขลิโคศาลกลับตอบถึงความบริสุทธิ์ด้วยการเวียนว่ายฉะนี้
ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หม่อมฉันถามถึงสามัญญผลที่เห็นประจักษ์ ครูมักขลิโคศาลกลับตอบถึงความบริสุทธิ์ด้วยการเวียนว่าย เปรียบเหมือนเขาถามถึงมะม่วง กลับตอบถึงขนุนสำมะลอ หรือเขาถามถึงขนุนสำมะลอ กลับตอบถึงมะม่วงฉะนั้น หม่อมฉันมีความดำริว่า ‘ไฉนคนอย่างเราจะมุ่งรุกรานสมณะหรือพราหมณ์ผู้อยู่ในราชอาณาเขตได้อย่างไร’ จึงไม่ชื่นชม ไม่คัดค้านภาษิตของครูมักขลิโคศาล ถึงไม่พอใจ แต่ก็มิได้กล่าววาจาแสดงความไม่พอใจ ไม่เชื่อถือ ไม่ยอมรับวาจานั้น ได้แต่ลุกจากที่นั่งจากไป”
ลัทธิของอชิตเกสกัมพล๑
{๙๖} [๑๗๐] “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สมัยหนึ่งที่พระนครราชคฤห์นี้ หม่อมฉันเข้าไปหาครูอชิตเกสกัมพลถึงที่อยู่ ... ได้กล่าวว่า ‘ท่านอชิตะ ศิลปศาสตร์ เป็นอันมากเหล่านี้ คือ พลช้าง ... คนเหล่านั้นย่อมอาศัยผลแห่งศิลปศาสตร์ ที่เห็นประจักษ์เลี้ยงชีพอยู่ในปัจจุบันได้ ด้วยผลแห่งศิลปศาสตร์นั้นพวกเขา
- ๑ลัทธิของอชิฅเกสกัมพล เป็นลัทธิที่ถือว่าตายแล้วขาดสูญ หรือเรียกว่า อุจเฉทวาทะ
บำรุงตน มารดาบิดา บุตรภรรยา มิตรสหายให้เป็นสุข อิ่มหนำสำราญ บำเพ็ญทักษิณาทานในสมณพราหมณ์ทั้งหลาย อันมีผลอย่างสูง เป็นไปเพื่อให้ได้อารมณ์ดี มีสุขเป็นผล ให้เกิดในสวรรคได้ ฉันใด ท่านอาจที่จะบัญญัติสามัญญผลที่เห็นประจักษ์ในปัจจุบันเหมือนอย่างนั้นได้หรือไม่’
[๑๗๑] เมื่อหม่อมฉันกล่าวแล้วอย่างนี้ ครูอชิตเกสกัมพลได้กล่าวกะหม่อมฉันว่า ‘ดูก่อนมหาบพิตร ทานที่ให้แล้วไม่มีผล ยัญที่บูชาแล้วไม่มีผล การเซ่นสรวงไม่มีผล ผลวิบากแห่งกรรมที่ทำดีหรือทำชั่วไม่มี โลกนี้ไม่มี โลกหน้าไม่มี มารดาบิดาไม่มีคุณ สัตว์ที่เกิดผุดขึ้นไม่มี สมณพราหมณ์ผู้ดำเนินชอบปฏิบัติชอบซึ่งทำโลกนี้และโลกหน้าให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งด้วย ตนเองแล้วสอนผู้อื่นให้รู้แจ้งด้วยไม่มีในโลก คนเรานี้สำเร็จมาจากมหาภูตรูปทั้ง ๔ เมื่อทำกาลกิริยาไป ธาตุดินก็ไปตามกองดิน ธาตุนํ้าก็ไปตามกองน้ำ ธาตุไฟก็ไปตามกองไฟ ธาตุลมก็ไปตามกองลม อินทรีย์ทั้งหลาย ย่อมแปรเป็นอากาศธาตุไป คนทั้งหลายรวมเป็นห้าทั้งเตียงจะหามเขาไปร่างกายปรากฏอยู่เพียงแค่ป่าช้า
กลายเป็นกระดูกมีสีดุจสีนกพิราบ การเซ่นสรวงมีเถ้าถ่านเป็นที่สุด ทานนี้คนเขลาบัญญัติไว้ คำที่คนบางพวกพูด ว่ามีผลๆ ล้วนเป็นคำเปล่า คำเท็จ คำเพ้อเจ้อ เพราะการแตกสลาย ทั้งพาลทั้งบัณฑิต ย่อมขาดสูญพินาศสิ้น หลังจากตายแล้วย่อมไม่เกิดอีก’[๑๗๒] ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อหม่อมฉันถามถึงสามัญญผลที่เห็นประจักษ์ ครูอชิตเกสกัมพลกลับตอบถึงความขาดสูญฉะนี้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หม่อมฉันถามถึงสามัญญผลที่เห็นประจักษ์ ครูอชิตเกสกัมพลกลับ ตอบถึงความขาดสูญ เปรียบเหมือนเขาถามถึงมะม่วง กลับตอบถึงขนุนสำมะลอ หรือเขาถามถึงขนุนสำมะลอ กลับตอบถึงมะม่วงฉะนั้น หม่อมฉันมีความดำริว่า ‘ไฉนคนอย่างเราจะมุ่งรุกรานสมณะหรือพราหมณ์
- ๑เป็นห้าทั้งเตียง หมายถึงเวลาหามศพจะใช้บุรุษ ๔ คนเดินหามเตียงนอนไป ฉะนั้นจึงชื่อว่า เป็นห้าทั้งเตียง (ที.สี.อ. ๑๕๐)
ผู้อยู่ในราชอาณาเขตได้อย่างไร’ จึงไม่ชื่นชม ไม่คัดค้านภาษิตของครูอชิตเกสกัมพล ถึงไม่พอใจ แต่ก็มิได้กล่าววาจาแสดงความไม่พอใจ ไม่เชื่อถือไม่ยอมรับวาจานั้น ได้แต่ลุกจากที่นั่งจากไป”
{๙๗} [๑๗๓] “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สมัยหนึ่งที่พระนครราชคฤห์นี้ หม่อมฉันเข้าไปหาครูปกุธกัจจายนะถึงที่อยู่ ...ได้กล่าวว่า ‘ท่านกัจจายนะ ศิลปศาสตร์ เป็นอันมากเหล่านั้น คือ พลช้าง ... คนเหล่านั้นย่อมอาศัยผลแห่งศิลปศาสตร์ ที่เห็นประจักษ์เลี้ยงชีพอยู่ในปัจจุบันได้ ด้วยผลแห่งศิลปศาสตร์นั้นพวกเขา บำรุงตน มารดาบิดา บุตรภรรยา มิตรสหายให้เป็นสุข อิ่มหนำสำราญ บำเพ็ญทักษิณาทานในสมณพราหมณ์ทั้งหลายอันมีผลอย่างสูง เป็นไปเพื่อ ให้ได้อารมณ์ดี มีสุขเป็นผล ให้เกิดในสวรรค์ได้ ฉันใด ท่านอาจที่จะ บัญญัติสามัญญผลที่เห็นประจักษ์ในปัจจุบันเหมือนอย่างนั้นได้หรือไม่’
[๑๗๔] เมื่อหม่อมฉันกล่าวแล้วอย่างนี้ ครูปกุธกัจจายนะได้กล่าวกะหม่อมฉันว่า ‘ดูก่อนมหาบพิตร สภาวะ ๗ กองเหล่านี้ไม่มีใครทำ ไม่มีแบบอย่างที่ใครทำไว้ ไม่มีใครเนรมิต ไม่มีแบบอย่างที่ใครเนรมิตไว้ เป็นหมัน ตั้งอยู่มั่นคงดุจยอดเขา ตั้งอยู่มั่นคงดุจเสาระเนียด สภาวะ ๗ กอง เหล่านั้นไม่หวั่นไหว ไม่แปรปรวน ไม่เบียดเบียนกันและกัน ไม่อาจให้เกิดสุขหรือทุกข์ หรือทั้งสุขและทุกข์แก่กันและกัน สภาวะ ๗ กองมีอะไรบ้าง คือ กองดิน กองนํ้า กองไฟ กองลม สุข ทุกข์ ชีวะเป็นที่ ๗ สภาวะ ๗ กองเหล่านี้ไม่มีใครทำ ไม่มีแบบอย่างที่ใครทำไว้ ไม่มีใครเนรมิต ไม่มีแบบอย่างที่ใครเนรมิตไว้ เป็นหมัน ตั้งอยู่มั่นคงดุจยอดเขา ตั้งอยู่มั่นคงดุจเสาระเนียด สภาวะ ๗ กองเหล่านี้ไม่หวั่นไหว ไม่แปรปรวน ไม่เบียดเบียนกัน ไม่อาจให้เกิดสุขหรือทุกข์ หรือทั้งสุขทั้งทุกข์แก่กันและกัน ผู้ฆ่าเองก็ดี ผู้ใช้
- ๑ลัทธิของปกุธกัจจายนะ เป็นลัทธิที่ถือว่าสรรพสิ่งคือสภาวะทั้ง ๗ กองไม่มีผู้สร้าง ไม่มีผู้บันดาลเป็นต้น หรือเรียกว่า นัตถิกวาทะ
ใหฆ่าก็ดี ผู้ฟังเองก็ดี ผู้ใช้ให้ฟังก็ดี ผู้รู้ก็ดี ผู้ใช้ให้รู้ก็ดี ไม่มีในสภาวะ ๗ กองนั้น เพราะว่าบุคคลจะเอาศัสตราอย่างคมตัดศีรษะกัน ก็ไม่ชื่อว่าใครปลงชีวิตใคร เป็นแต่ศัสตราสอดไปตามช่องแห่งสภาวะ ๗ กองเท่านั้น’
[๑๗๕] ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อหม่อมฉันถามถึงสามัญญผลที่เห็นประจักษ์ ครูปกุธกัจจายนะกลับเอาเรื่องอื่นมาตอบฉะนี้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หม่อมฉันถามถึงสามัญญผลที่เห็นประจักษ์ ครูปกุธกัจจายนะกลับ เอาเรื่องอื่นมาตอบ เปรียบเหมือนเขาถามถึงมะม่วง กลับตอบถึงขนุนสำมะลอ หรือเขาถามถึงขนุนสำมะลอ กลับตอบถึงมะม่วงฉะนั้น หม่อมฉันมีความดำริว่า ‘ไฉนคนอย่างเราจะมุ่งรุกรานสมณะหรือพราหมณ์ ผู้อยู่ในราชอาณาเขตได้อย่างไร’ จึงไม่ชื่นชม ไม่คัดค้านภาษิตของครูปกุธกัจจายนะ ถึงไม่พอใจ แต่ก็มิได้กล่าววาจาแสดงความไม่พอใจ ไม่เชื่อถือ ไม่ยอมรับวาจานั้น ได้แต่ลุกจากที่นั่งจากไป”
ลัทธิของนิครนถ์นาฏบุตร๑
{๙๘} [๑๗๖] “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สมัยหนึ่งที่พระนครราชคฤห์นี้ หม่อมฉันเข้าไปหาครูนิครนถ์นาฏบุตรถึงที่อยู่ ... ได้กล่าวว่า ‘ท่านอัคคิเวสนะ ศิลปศาสตร์เป็นอันมากเหล่านี้ คือ พลช้าง ... คนเหล่านั้นย่อมอาศัยผลแห่ง ศิลปศาสตร์ที่เห็นประจักษ์เลี้ยงชีพอยู่ในปัจจุบันได้ ด้วยผลแห่งศิลปศาสตร์นั้นพวกเขาบำรุงตน มารดาบิดา บุตรภรรยา มิตรสหายให้เป็นสุข อิ่มหนำสำราญ บำเพ็ญทักษิณาทานในสมณพราหมณ์ทั้งหลายอันมีผลอย่างสูง เป็นไปเพื่อให้ได้อารมณ์ดี มีสุขเป็นผล ให้เกิดในสวรรค์ได้ ฉันใด ท่านอาจ ที่จะบัญญัติสามัญญผลที่เห็นประจักษ์ในปัจจุบันเหมือนอย่างนั้นได้หรือไม่’
- ๑ลัทธิของนิครนถ์นาฏบุตร เป็นลัทธิที่ถือว่าการทรมานตนเองเป็นการเผากิเลส จึงประกอบ ตนให้ลำบากเปล่า คือพยายามเพื่อบรรลุผลที่หมายด้วยวิธีทรมานตนเอง เช่น การบำเพ็ญ ตบะในรูปแบบต่าง ๆ หรือเรียกว่า ลัทธิอัตตกิลมถานุโยค
[๑๗๗] ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อหม่อมฉันกล่าวอย่างนี้ ครูนิครนถ์นาฏบุตร ได้กล่าวกะหม่อมฉันว่า ‘ดูก่อนมหาบพิตร นิครนถ์ในโลกนี้เป็นผู้สำรวมระวังแล้วด้วยสังวร ๔ ประการ สังวร ๔ ประการมีอะไรบ้าง ดูก่อนมหาบพิตร นิครนถ์ ในโลกนี้เป็นผู้ห้ามนํ้าดิบทุกอย่าง ๑ เป็นผู้ประกอบกิจด้วยการเว้นบาปทุกอย่าง ๑ เป็นผู้กำจัดบาปด้วยการเว้นบาปทุกอย่าง ๑ เป็นผู้ที่การเว้นทุกอย่างสัมผัสแล้ว ๑ นิครนถ์เป็นผู้สำรวมระวังแล้วด้วยสังวร ๔ ประการอย่างนี้แล มหาบพิตร เพราะเหตุที่นิครนถ์เป็นผู้สำรวมแล้ว ด้วยสังวร ๔ ประการอย่างนี้ บัณฑิตจึงเรียกว่าเป็นผู้มีตนถึงที่สุดแล้ว มีตนสำรวมแล้ว มีตนตั้งมั่นแล้ว’[๑๗๘]
ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อหม่อมฉันถามถึงสามัญญผลที่เห็นประจักษ์ ครูนิครนถ์นาฏบุตรกลับตอบถึงสังวร ๔ ประการฉะนี้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หม่อมฉันถามถึงสามัญญผลที่เห็นประจักษ์ ครูนิครนถ์นาฏบุตรกลับตอบถึงสังวร ๔ ประการ เปรียบเหมือนเขาถามถึงมะม่วงกลับตอบถึงขนุนสำมะลอ หรือเขาถามถึงขนุนสำมะลอ กลับตอบถึงมะม่วงฉะนั้น หม่อมฉันมีความดำริว่า ‘ไฉนคนอย่างเราจะมุ่งรุกราน สมณะหรือพราหมณ์ผู้อยู่ในราชอาณาเขตได้อย่างไร’ จึงไม่ชื่นชม ไม่คัดค้านภาษิตของครูนิครนถ์นาฏบุตร ถึงไม่พอใจ แต่ก็มิได้กล่าววาจาแสดงความไม่พอใจ ไม่เชื่อถือ ไม่ยอมรับวาจานั้น ได้แต่ลุกจากที่นั่งจากไป”
ลัทธิของสญชัยเวลัฏฐบุตร๑
{๙๙} [๑๗๙] “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สมัยหนึ่งที่พระนครราชคฤห์นี้ หม่อมฉันเข้าไปหาครูสญชัยเวลัฏฐบุตรถึงที่อยู่ ... ได้กล่าวว่า ‘ท่านสญชัย ศิลปศาสตร์เป็นอันมากเหล่านี้ คือ พลช้าง ... คนเหล่านั้นย่อมอาศัยผลแห่ง
- ๑ลัทธิของสญชัยเวลัฏฐบุตร เป็นลัทธิที่พูดหลบเลี่ยงแฉลบซัดส่ายไปมาไม่แน่นอนว่าเป็นอะไรกันแน่ เป็นลัทธิที่มีความเห็นลื่นไหลจับได้ยากเหมือนปลาไหล หรือเรียกว่า อมราวิกเขปวาท
ศิลปศาสตร์ที่เห็นประจักษ์เลี้ยงชีพอยู่ในปัจจุบันได้ ด้วยผลแห่งศิลปศาสตร์ นั้นพวกเขาบำรุงตน มารดาบิดา บุตรภรรยา มิตรสหายให้เป็นสุข อิ่มหนำสำราญ บำเพ็ญทักษิณาทานในสมณพราหมณ์ทั้งหลายอันมีผลอย่างสูง เป็นไปเพื่อให้ได้อารมณ์ดี มีสุขเป็นผล ให้เกิดในสวรรคได้ ฉันใด ท่านอาจ ที่จะบัญญัติสามัญญผลที่เห็นประจักษ์ในปัจจุบันเหมือนอย่างนั้นได้หรือไม่’
[๑๘๐] ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อหม่อมฉันกล่าวอย่างนี้ ครูสญชัยเวลัฏฐบุตรได้กล่าวกะ หม่อมฉันว่า ‘ถ้ามหาบพิตรตรัสถามอาตมภาพว่า โลกหน้ามีจริงหรือ ถ้าอาตมภาพมีความเห็นว่ามีจริง ก็จะพึงทูลตอบว่ามีจริง แต่ความเห็นของอาตมภาพว่า ‘อย่างนี้ก็มิใช่ อย่างนั้นก็มิใช่ อย่างอื่นก็มิใช่ จะว่าไม่ใช่ก็มิใช่ จะว่ามีใช่ไม่ใช่ก็มิใช่’ ถ้ามหาบพิตรตรัสถามอาตมภาพว่า โลกหน้าไม่มีจริงหรือ ถ้าอาตมภาพมีความเห็นว่าไม่มีจริง ก็จะพึงทูลตอบ ว่าไม่มีจริง ... ถ้า มหาบพิตรตรัสถามว่าโลกหน้าทั้งมีจริงทั้งไม่มีจริงหรือ ... โลกหน้าจะว่ามีก็มิใช่ไม่มีก็มิใช่หรือ … สัตว์ผู้เกิดผุดขึ้นมีจริงหรือ
… สัตว์ผู้เกิดผุดขึ้นไม่มีจริงหรือ ... สัตว์ผู้เกิดผุดขึ้นทั้งมีจริงทั้งไม่มีจริงหรือ ... สัตว์ผู้เกิดผุดขึ้น จะว่ามีก็มิใช่ไม่มีก็มิใช่หรือ ... ผลวิบากแห่งกรรมที่ทำดีทำชั่ว มีจริงหรือ ... ผลวิบากแห่งกรรมที่ทำดีทำชั่วไม่มีจริงหรือ ... ผลวิบากแห่งกรรมที่ทำดีทำชั่วทั้งมีจริงทั้งไม่มีจริงหรือ ... ผลวิบากแห่งกรรมที่ทำดีทำชั่วจะว่ามีก็มิใช่ไม่มีก็มิใช่หรือ ... สัตว์หลังจากตายแล้วเกิดอีกหรือ ... สัตว์หลังจากตายแล้วไม่เกิดอีกหรือ ... สัตว์หลังจากตายแล้วเกิดอีกก็มี ไม่เกิดอีกก็มีหรือ ... สัตว์หลังจากตายแล้วจะว่าเกิดก็มิใช่ ไม่เกิดก็มิใช่หรือ ก็จะพึงทูลตอบว่าจะว่าเกิดก็มิใช่ ไม่เกิดก็มิใช่ ความเห็นของอาตมภาพมีว่า ‘อย่างนี้ก็มิใช่ อย่างนั้นก็มิใช่ อย่างอื่นก็มิใช่ จะว่าไม่ใช่ก็มิใช่ จะว่ามิใช่ ไม่ใช่ก็มิใช่’[๑๘๑] ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อหม่อมฉันถามถึงสามัญญผลที่เห็นประจักษ์ ครูสญชัยเวลัฏฐบุตรกลับตอบส่ายไปฉะนี้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ
หม่อมฉันถามถึงสามัญญผลที่เห็นประจักษ์ ครูสญชัยเวลัฏฐบุตรกลับตอบส่ายไป เปรียบเหมือนเขาถามถึงมะม่วง กลับตอบถึงขนุนสำมะลอ หรือเขาถามถึงขนุนสำมะลอ กลับตอบถึงมะม่วงฉะนั้นหม่อมฉันมีความดำริว่า ‘บรรดา สมณพราหมณ์เหล่านี้ครูสญชัยเวลัฏฐบุตรนี้โง่กว่าเขาทั้งหมด งมงายกว่าเขาทั้งหมด ที่เมื่อเราถามถึงสามัญญผลที่เห็นประจักษ์เป็นอย่างไร ไฉนจึงได้ตอบส่ายไปเล่า’ หม่อมฉันมีความดำริว่า ‘ไฉนคนอย่างเราจะมุ่งรุกรานสมณะหรือพราหมณ์ผู้อยู่ในราชอาณาเขตได้อย่างไร’ จึงไม่ชื่นชม ไม่คัดค้านภาษิตของครูสญชัยเวลัฏฐบุตร ถึงไม่พอใจ แต่ก็มิได้กล่าววาจา แสดงความไม่พอใจ ไม่เชื่อถือ ไม่ยอมรับวาจานั้น ได้แต่ลุกจากที่นั่งจากไป”
สามัญญผลที่เห็นผลประจักษ์ข้อที่ ๑
{๑๐๐} [๑๘๒] “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หม่อมฉันขอทูลถามพระองค์ว่า ศิลปศาสตร์เป็นอันมากเหล่านี้ คือ พลช้าง พลม้า พลรถ พลธนู พลเชิญธง พลจัดกระบวนทัพ พนักงานจัดส่งเสบียง พวกอุคคหราชบุตร พลอาสา ขุนพล พลกล้า พลสวมเกราะหนัง พวกทาสเรือนเบี้ย พวกทำขนม ช่างกัลบก พนักงานเครื่องสรง พวกพ่อครัว ช่างดอกไม้ ช่างย้อม ช่างหูก ช่างจักสาน ช่างหม้อ นักคำนวณ นักการบัญชี หรือศิลปศาสตร์ เป็นอันมากแม้อย่างอื่นที่มีคติเหมือนอย่างนี้ คนเหล่านั้นย่อมอาศัยผลแห่งศิลปศาสตร์ที่เห็นประจักษ์เลี้ยงชีพอยู่ในปัจจุบันได้ ด้วยผลแห่งศิลปศาสตร์ นั้นพวกเขาบำรุงตน มารดาบิดา บุตรภรรยา มิตรสหายให้เป็นสุข อิ่มหนำสำราญ บำเพ็ญทักษิณาทานในสมณพราหมณ์ทั้งหลายลันมีผลอย่างสูง เป็นไปเพื่อให้ได้อารมณ์ดี มีสุขเป็นผล ให้เกิดในสวรรค์ได้ ฉันใด ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระองค์อาจที่จะบัญญัติสามัญญผลที่เห็นประจักษ์ ในปัจจุบันเหมือนอย่างนั้นได้บ้างหรือไม่ พระพุทธเจ้าข้า”
[๑๘๓] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “อาจได้อยู่ มหาบพิตร แต่ในข้อนี้ อาตมภาพจะขอย้อนถามมหาบพิตรก่อน โปรดตอบตามที่พอพระทัยเถิดมหาบพิตร พระองค์จะเข้าพระทัยความข้อนั้นเป็นไฉน คือ สมมติว่า มหาบพิตรทรงมีบุรุษหาสกรรมกรที่ต้องตื่นก่อน ต้องนอนทีหลัง ต้องคอยเฝ้าฟังพระบัญชาว่าจะโปรดให้ทำอะไร ต้องประพฤติให้ถูกพระทัย ต้องเพ็จทูลด้วยคำที่ไพเราะ ต้องคอยเฝ้าสังเกตพระพักตร์ เขามีความคิดเห็น อย่างนี้ว่า ‘น่าอัศจรรย์นัก น่าแปลกใจนัก เจ้าข้าเอ๋ย คติของบุญ วิบากของบุญ ความจริงพระเจ้าแผ่นดินมคธพระนามว่าอชาตศัตรูเวเทหิบุตร
พระองค์นี้ทรงเป็นมนุษย์ แม้เราก็เป็นมนุษย์ แต่พระองค์ท่านทรงเอิบอิ่ม พรั่งพร้อมได้รับปรนเปรออยู่ด้วยเบญจกามคุณดุจเทพเจ้า ส่วนเราสิเป็น ทาสรับใช้ของพระองค์ท่าน ต้องตื่นก่อน ต้องนอนทีหลัง ต้องคอยฟังพระบัญชาว่าจะโปรดให้ทำอะไร ต้องประพฤติให้ถูกพระทัย ต้องเพ็จทูลด้วยคำที่ไพเราะ ต้องคอยเฝ้าสังเกตพระพักตร์ เราพึงทำบุญเข้าไว้ ถ้ากระไร เราพึงปลงผมและหนวดนุ่งห่มผ้าย้อมฝาดออกบวชเป็นบรรพชิต’สมัยต่อมา เขาปลงผมและหนวด นุ่งห่มผ้ากาสาวพัสตร์ออกบวชเป็นบรรพชิต เมื่อบวชแล้วเป็นผู้สำรวมกาย สำรวมวาจา สำรวมใจอยู่สันโดษด้วยอาหารพอประทังหิว ด้วยผ้าพอคุ้มกายเป็นอย่างยิ่ง ยินดียิ่งในความสงัด
ถ้าพวกราชบุรุษพึงกราบทูลถึงพฤติการณ์ของเขาอย่างนี้ว่า ‘ขอเดชะ ขอพระองค์พึงทรงทราบเถิด บุรุษผู้เคยเป็นทาสกรรมกรของพระองค์ ผู้ตื่นก่อนนอนทีหลัง คอยฟังพระบัญชาว่าจะโปรดให้ทำอะไร ประพฤติให้ถูกพระทัย เพ็จทูลด้วยคำไพเราะ คอยเฝ้าสังเกตพระพักตร์อยู่นั้น เขาปลงผมและหนวด นุ่งห่มผ้ากาสาวพัสตร์ออกบวชเป็นบรรพชิต เมื่อบวชแล้วเป็นผู้สำรวมกาย สำรวมวาจา สำรวมใจอยู่ สันโดษด้วย อาหารพอประทังหิวและผ้าพอคุ้มกายเป็นอย่างยิ่ง ยินดียิ่งในความสงัด มหาบพิตรจะพึงตรัสอย่างนี้เทียวหรือว่า ‘เฮ้ย เจ้าคนนั้นจงมารับใช้ข้า จงมาเป็นทาสและกรรมกรของข้า จงตื่นก่อน นอนทีหลัง จงคอยฟังบัญชา
ว่าจะให้ทำอะไร จงประพฤติให้ถูกใจ พูดให้ไพเราะ คอยเฝ้าสังเกตดูหน้า ข้าอีกเหมือนเดิม”
[๑๘๔] พระเจ้าอชาตศัตรูทูลว่า “จะทำเช่นนั้นไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า อันที่จริงหม่อมฉันเสียอีกควรจะไหว้เขา ควรจะลุกรับเขา ควรจะเชื้อเชิญเขาให้นั่ง ควรจะบำรุงเขาด้วยจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัย เภสัชบริขาร ควรจะจัดการรักษาป้องกันคุ้มครองเขาอย่างเป็นธรรม”[๑๘๕] “มหาบพิตร จะทรงเข้าพระทัยความข้อนั้นเป็นไฉน ถ้าเมื่อเป็นเช่นนั้น สามัญญผลที่เห็นประจักษ์จะมีหรือไม่”
“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อเป็นเช่นนั้น สามัญญผลที่เห็นประจักษ์ ย่อมมีอยู่อย่างแน่แท้”
“ดูก่อนมหาบพิตร นี้แหละสามัญญผลที่เห็นประจักษ์ในปัจจุบัน ซึ่งอาตมภาพบัญญัติถวายมหาบพิตรเป็นข้อแรก”
สามัญญผลที่เห็นประจักษ์ข้อที่ ๒
{๑๐๑} [๑๘๖] “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระองค์อาจที่จะบัญญัติสามัญญผล ที่เห็นประจักษ์ในปัจจุบัน แม้ข้ออื่นให้เหมือนอย่างนั้นได้อีกหรือไม่”
“อาจได้อยู่ มหาบพิตร แต่ในข้อนี้ อาตมภาพจะขอย้อนถามมหาบพิตรก่อน โปรดตรัสตอบตามที่พอพระทัยเถิดมหาบพิตร พระองค์จะทรงเข้าพระทัยความข้อนั้นเป็นไฉน คือ สมมติว่า มหาบพิตรมีบุรุษเป็นชาวนา เป็นคฤหบดีซึ่งเสียภาษีอากรเพิ่มพูนพระราชทรัพย์ เขามีความคิดเห็นอย่างนี้
- ๑ที่นอนและที่นั่ง (เสนะ = ที่นอน + อาสนะ = ที่นั่ง) หมายถึงที่อยู่อาศัยสำหรับพระภิกษุ เช่น กุฏิ วิหาร และเครื่องใช้เกี่ยวกับสถานที่ เช่น โต๊ะ เก้าอี้ แม้โคนไม้เมื่อภิกษุใช้เป็นที่อยู่อาศัย ก็เรียกเสนาสนะ
- ๒เครื่องใช้สอยคือยาอันเป็นสิ่งจำเป็นสำหรับคนไข้ หรือยารักษาโรค
ว่า ‘น่าอัศจรรย์นัก น่าแปลกใจนัก เจ้าข้าเอ๋ย คติของบุญ วิบากของบุญ ความจริงพระเจ้าแผ่นดินมคธพระนามว่าอชาตศัตรูเวเทหิบุตรพระองค์นี้ ทรงเป็นมนุษย์ แม้เราก็เป็นมนุษย์ แต่พระองค์ท่านทรงเอิบอิ่มพรั่งพร้อม ได้รับปรนเปรออยู่ด้วยเบญจกามคุณดุจเทพเจ้า ส่วนเราสิเป็นชาวนา เป็นคฤหบดีต้องเสียภาษีอากรเพิ่มพูนพระราชทรัพย์ เราพึงทำบุญเข้าไว้ ถ้ากระไร เราพึงปลงผมและหนวดนุ่งห่มผ้าย้อมฝาดออกบวชเป็นบรรพชิต’
สมัยต่อมา เขาละกองโภคสมบัติน้อยใหญ่ ละเครือญาติน้อยใหญ่ ปลงผมและหนวด นุ่งห่มผ้ากาสาวพัสตร์ออกบวชเป็นบรรพชิต เมื่อบวชแล้วเป็นผู้สำรวมกาย สำรวมวาจา สำรวมใจอยู่ สันโดษด้วยอาหาร พอประทังหิว ด้วยผ้าพอคุ้มกายเป็นอย่างยิ่ง ยินดีในความสงัด ถ้าพวกราชบุรุษพึงกราบทูลพฤติการณ์ของเขาอย่างนี้ว่า ‘ขอเดชะ ขอพระองค์พึงทรงทราบเถิด บุรุษเป็นชาวนาเป็นคฤหบดีซึ่งเสียภาษีอากรเพิ่มพูนพระราชทรัพย์ของพระองค์อยู่นั้น เขาปลงผมและหนวดนุ่งห่มผ้ากาสาวพัสตร์ ออกบวชเป็นบรรพชิต เมื่อบวชแล้ว เป็นผู้สำรวมกาย สำรวมวาจา สำรวมใจอยู่ สันโดษด้วยอาหารพอประทังหิว ด้วยผ้าพอคุ้มกายเป็นอย่างยิ่ง ยินดียิ่งในความสงัด มหาบพิตรจะพึงตรัสอย่างนี้เทียวหรือว่า ‘เฮ้ย เจ้าคนนั้นจงมารับใช้ข้า จงมาเป็นชาวนาเป็นคฤหบดีเสียภาษีอากรเพิ่มพูน ทรัพย์ข้าอีกเหมือนเดิม”[๑๘๗] “จะทำเช่นนั้นไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า อันที่จริงหม่อมฉันเสียอีกควรจะไหว้เขา ควรจะลุกรับเขา ควรจะเชื้อเชิญเขาให้นั่ง ควรจะบำรุงเขาด้วยจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร ควรจะจัดการรักษาป้องกันคุ้มครองเขาอย่างเป็นธรรม”
[๑๘๘] “มหาบพิตร จะทรงเข้าพระทัยความข้อนั้นเป็นไฉน ถ้าเมื่อเป็นเช่นนั้น สามัญญผลที่เห็นประจักษ์จะมีหรือไม่”
“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อเป็นเช่นนั้น สามัญญผลที่เห็นประจักษ์ ย่อมมีอยู่อย่างแน่แท้”
“ดูก่อนมหาบพิตร นี้แหละสามัญญผลที่เห็นประจักษ์ในปัจจุบัน ซึ่งอาตมภาพบัญญัติถวายมหาบพิตรเป็นข้อที่สอง”
สามัญญผลที่สำคัญกว่า
{๑๐๒} [๑๘๙] “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระองค์อาจที่จะบัญญัติสามัญญผลที่ เห็นประจักษ์ในปัจจุบันแม้ข้ออื่นที่ดียิ่งกว่าที่สำคัญกว่าสามัญญผลที่เห็นประจักษ์เหล่านี้ได้อีกหรือไม่”
“อาจได้อยู่ มหาบพิตร ถ้าอย่างนั้น มหาบพิตรจงคอยสดับ จงตั้งพระทัยให้ดี อาตมภาพจักกล่าว”
พระเจ้าแผ่นดินมคธพระนามว่าอชาตศัตรูเวเทหิบุตรทูลสนองพระพุทธดำรัสแล้ว
[๑๙๐] พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนมหาบพิตร ตถาคตอุบัติมาในโลกนี้เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้เองโดยชอบ ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ ไปดีแล้ว รู้แจ้งโลก เป็นสารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึกไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า เป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นผู้เบิกบานแล้ว เป็นผู้จำแนกธรรม ตถาคตนั้นทราบประจักษ์โลกนี้ตลอดทั้งเทวโลก มารโลก
- ๑ดูความหมายของพระพุทธคุณ ๙ บทในเชิงอรรถข้อ ๑๕๗ หน้า ๗๓-๗๕ ในเล่มนี้
- ๒มารโลก โลกของมาร หมายถึงกามาพจรสวรรค์ขั้นที่ ๖ อันเป็นเทวโลกขั้นสูงสุด เรียกว่า ปรนิมมิตวสวัตดี ซึ่งมีเทพยิ่งใหญ่ระดับสูงสุดแห่งสวรรค์นามว่า ท้าววสวัตดี ชื่อว่าเป็นมาร เพราะเป็นนิมิตหมายแห่งความขัดข้องคอยขัดขวางเหนี่ยวรั้งบุคคลไว้มิให้ล่วงพ้นจากแดน อำนาจครอบงำของตน โดยชักให้ห่วงพะวงอยู่ในกามสุข กล่าวคือ ไม่ให้พ้นจากสวรรค์ไปเกิด ในรูปพรหม อรูปพรหม หรือปรินิพพาน (สมารกวจเนน ฉฏฺฐกามาวจรเทวคฺคหณํ นัย วิ.อ. ๑/๑๑๘, ที.สี.อ. ๑๕๗)
พรหมโลกด้วยพระปัญญาอันยิ่งด้วยตนเองแล้วสอนหมูสัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทพ และมนุษย์ให้รู้ตามด้วย แสดงธรรมอันงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด ประกาศพรหมจรรย์อันบริสุทธิ์พร้อมทั้งอรรถ ทั้งพยัญชนะบริบูรณ์ครบถ้วน
[๑๙๑] คฤหบดี บุตรคฤหบดี หรือผู้เกิดมาภายหลังในตระกูลใด ตระกูลหนึ่งได้ฟังธรรมนั้นเข้า ครั้นฟังแล้วได้ศรัทธาในตถาคต เพราะได้ศรัทธาเขาย่อมเห็นตระหนักว่า ‘ฆราวาสคับแคบ เป็นทางมาแห่งธุลี บรรพชาเป็นทางปลอดโปร่ง การที่บุคคลผู้อยู่ครองเรือนจะประพฤติ พรหมจรรย์ให้บริสุทธิ์บริบูรณ์โดยส่วนเดียวดุจสังข์ขัด มิใช่ทำได้ง่าย ถ้ากระไร เราพึงปลงผมและหนวดนุ่งห่มผ้าย้อมฝาดออกบวชเป็นบรรพชิต’[๑๙๒] สมัยต่อมา เขาละกองโภคสมบัติน้อยใหญ่ ละเครือญาติน้อยใหญ่ ปลงผมและหนวดนุ่งห่มผ้าย้อมฝาดออกบวชเป็นบรรพชิต
- ๑สมณพราหมณ์ หมายถึงนักบวชทั้งในและนอกพระพุทธศาสนา (ที.สี.อ. ๑๕๗)
- ๒คำว่า เทพ ในที่นี้หมายถึงสมมติเทพ เทวดาโดยสมมติ ได้แก่ พระเจ้าแผ่นดิน พระอัครมเหสี และพระราชโอรส (ที.สี.อ. ๑๕๗)
- ๓แสดงธรรมงาม ... ในที่สุด หมายถึงทรงแสดงศีลเป็นเบื้องต้น อริยมรรคเป็นหลักปฏิบัติ ท่ามกลาง และจบด้วยการทำที่สุดแห่งทุกข์คือนิพพาน (นัย ที.สี.อ. ๑๕๙)
- ๔คำว่า พรหมจรรย์ หมายถึงความประพฤติประเสริฐ มีความหมาย ๑๐ ประการ คือ ทาน การให้ เวยยาวัจจะ การขวนขวายช่วยเหลือ ปัญจสีละ ศีล ๕ อัปปมัญญา การประพฤติพรหมวิหารอย่างไม่มีขอบเขต เมถุนวิรัติ การงดเว้นจากการเสพเมถุนธรรม สทารสันโดษ ความยินดีเฉพาะคู่ครองของตน วิริยะ ความเพียร อุโปสถังคะ องค์อุโบสถ อริยมรรค ทางอันประเสริฐ และศาสนา คือไตรสิกขา ในที่นี้หมายถึงศาสนา (ที.สี.อ. ๑๖๐-๑๖๒)
- ๕ฆราวาสคับแคบ หมายถึงการอยู่ครองเรือนเป็นเรื่องคับแคบอึดอัดเพราะไม่มีเวลาว่างทำกุศลกรรม แม้เรือนจะมีเนื้อที่กว้างขวาง มีบริเวณภายในบ้านกว้างใหญ่ มีผู้อยู่อาศัยเพียง ๒ คน คือสามีกับภรรยา ก็ชื่อว่าคับแคบอึดอัดเพราะมีความห่วงกังวลกันและกัน (ที.สี.อ. ๑๖๓)
- ๖บรรพชาปลอดโปร่ง หมายถึงการบวชเป็นบรรพชิตแม้จะอยู่ในเรือนยอด ปราสาทแก้ว และ เทพวิมานซึ่งมีประตูหน้าต่างปิดมิดชิด ก็ยังชื่อว่าปลอดโปร่งกว่าฆราวาส เพราะบรรพชิตไม่มีความยึดติดในสิ่งใด ๆ นั่นเอง (ที.สี.อ. ๑๖๓)
[๑๙๓] เมื่อบวชแล้วเขาสำรวมระวังในพระปาติโมกข์อยู่ ถึงพร้อมด้วยมารยาทและโคจร มีปกติเห็นภัยในโทษแม้เพียงเล็กน้อย สมาทานศึกษาอยู่ในสิกขาบททั้งหลาย ประกอบด้วยกายกรรม วจีกรรมที่เป็นกุศล มีอาชีวะบริสุทธิ์ ถึงพร้อมด้วยศีล คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย ประกอบด้วยสติสัมปชัญญะ เป็นผู้สันโดษ
{๑๐๓} [๑๙๔] ดูก่อนมหาบพิตร อย่างไร ภิกษุจึงชื่อว่าเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศีล
๑. ภิกษุในธรรมวินัยนี้ละการฆ่าสัตว์ เว้นขาดจากการฆ่าสัตว์ วางอาชญา วางศัสตรา มีความละอาย มีความเอ็นดู มีความกรุณาหวังประโยชน์แก่สัตว์ทั้งปวงอยู่
๒. เธอละการลักทรัพย์ เว้นขาดจากการลักทรัพย์ รับแต่ของที่เขาให้ ต้องการแต่ของที่เขาให้ ไม่เป็นขโมย เป็นผู้สะอาดอยู่
- ๑สำรวมระวังในพระปาติโมกข์ หมายถึงประพฤติเคร่งครัดในสิกขาบททั้งหลายที่ปรากฏในพระปาติโมกข์ กล่าวคือเว้นจากข้อที่ทรงห้าม ทำตามข้อที่ทรงอนุญาต
- ๒ถึงพร้อมด้วยมารยาทและโคจร หมายถึงมีความประพฤติเหมาะสมแก่ความเป็นสมณะ ไม่ประพฤติรุ่มร่ามย่อหย่อนในสิกขาบทแม้เล็กน้อย และไม่เที่ยวไปในสถานที่อโคจรอันไม่ควรไปสำหรับภิกษุ เช่น สถานบันเทิง เป็นตัน
- ๓ในอินทริย์ทั้งหลาย คือ ในตา หู จมูก ลิ้น กาย และใจ (ที.สี.อ. ๑๖๔)
- ๔เป็นผู้สันโดษ หมายถึงเป็นผู้ยินดีพอใจในปัจจัย ๔ คือ จีวร (ผ้านุ่งผ้าห่ม) บิณฑบาต (อาหาร) เสนาสนะ (ที่อยู่อาศัย) และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร (ยารักษาโรค) ด้วยหลักสันโดษ ๓ คือ (๑) ยถาลาภสันโดษ ยินดีตามที่ได้ (๒) ยถาพลสันโดษ ยินดีตามกำลัง (๓) ยถาสารุปปสันโดษ ยินดีตามสมควร (นัย ที.สี.อ. ๑๖๔,๑๘๔-๑๘๕)
- ๕จุลศีล มัชฌิมศีล และมหาศีล ในส่วนของเชิงอรรถเฉพาะคำ พึงดูพรหมชาลสูตร ข้อ ๗-๒๗ หน้า ๔-๑๕ ของเล่มนี้
๓. เธอละกรรมเป็นข้าศึกแก่พรหมจรรย์ ประพฤติพรหมจรรย์ ประพฤติห่างไกล เว้นขาดจากเมถุนอันเป็นกิจของชาวบ้าน
๔. พอละการพูดเท็จ เว้นขาดจากการพูดเท็จ พูดแต่คำสัตย์ ดำรงรักษาคำสัตย์ มีถ้อยคำเป็นหลักฐาน ควรเชื่อได้ ไม่พูดลวงโลก
๕. เธอละคำส่อเสียด เว้นขาดจากคำส่อเสียด ฟังความจากข้างนี้แล้วไม่ไปบอกข้างโน้นเพื่อให้คนพวกนี้แตกกัน หรือฟังความจากข้างโน้นแล้วไม่มาบอกข้างนี้เพื่อให้คนพวกโน้นแตกกัน สมานคนที่แตกกันแล้วบ้าง ส่งเสริมคนที่ พร้อมเพรียงกันแล้วบ้าง ชื่นชม ยินดี เพลิดเพลินต่อคนที่สมัครสมานสามัคคีกัน กล่าวแต่คำที่ทำให้คนสามัคคีกัน๖. เธอละคำหยาบ เว้นขาดจากคำหยาบ กล่าวแต่คำที่ไม่มีโทษ ไพเราะหู ชวนให้รัก จับใจ เป็นคำของชาวเมือง คนส่วนมากรักใคร่พอใจ
๗. เธอละคำเพ้อเจ้อ เว้นขาดจากคำเพ้อเจ้อ พูดถูกกาล พูดแต่คำที่เป็นจริง พูดอิงอรรถ อิงธรรม อิงวินัย พูดแต่คำมีหลักฐาน มีที่อ้างอิง มีที่กำหนด ประกอบด้วยประโยชน์ ตามกาลอันควร
๘. เธอเว้นขาดจากการพรากพีชคามและภูตคาม
๙. เธอฉันหนเดียว เว้นการฉันในราตรี งดจากการฉันในเวลาวิกาล
๑๐. เธอเว้นขาดจากการฟ้อนรำ ขับร้อง ประโคมดนตรี และดูการเล่นอันเป็นข้าศึกแก่กุศล
๑๑. เธอเว้นขาดจากการทัดทรง ประดับ และตบแต่งร่างกายด้วยดอกไม้ ของหอม และเครื่องประทินผิว อันเป็นลักษณะแห่งการแต่งตัว
๑๒. เธอเว้นขาดจากการนั่งนอนบนที่นั่งที่นอนอันสูงใหญ่
๑๓. เธอเว้นขาดจากการรับทองและเงิน
๑๔. เธอเว้นขาดจากการรับธัญญาหารดิบ
๑๕. เธอเว้นขาดจากการรับเนื้อดิบ
๑๖. เธอเว้นขาดจากการรับสตรีและกุมารี
๑๗. เธอเว้นขาดจากการรับทาสหญิงและทาสชาย
๑๘. เธอเว้นขาดจากการรับแพะและแกะ
๑๙. เธอเว้นขาดจากการรับไก่และสุกร
๒๐. เธอเว้นขาดจากการรับช้าง โค ม้า และลา
๒๑. เธอเว้นขาดจากการรับไร่นาและที่สวน
๒๒. เธอเว้นขาดจากการเป็นตัวแทนและการสื่อสาร
๒๓. เธอเว้นขาดจากการซื้อการขาย
๒๔. เธอเว้นขาดจากการโกงด้วยตาชั่ง การโกงด้วยของปลอม และการโกงด้วยเครื่องตวงวัด๒๕. เธอเว้นขาดจากการตลบตะแลง การฉ้อโกง การล่อลวง และการปลอมแปลง๒๖. เธอเว้นขาดจากการตัด การฆ่า การจองจำ การตีชิง การปล้น และการข่มขู่แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง
จบ จุลศีล
มัชฌิมศีล
{๑๐๔} [๑๙๕] ๑. เธอเว้นขาดจากการพรากพืชคามและภูตคาม เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยัง
พรากพืชคามและภูตคามเห็นปานนี้อีก คือ พืชเกิดจากเหง้า พืชเกิดจากลำต้น พืชเกิดจากผล พืชเกิดจากยอด เป็นห้าทั้งพืชเกิดจากเมล็ด แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง
{๑๐๕} [๑๙๖] ๒. เธอเว้นขาดจากการบริโภคของที่ทำการสะสมไว้ เช่น อย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังบริโภคของที่ทำการสะสมไว้เห็นปานนี้อีก คือ สะสมข้าว สะสมนํ้า สะสมผ้า สะสมยานพาหนะ สะสมที่นอน สะสมเครื่องประทิน สะสมของหอม สะสมอามิส แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง
{๑๐๖} [๑๙๗] ๓. เธอเว้นขาดจากการดูการเล่นอันเป็นข้าศึกแก่กุศล เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังขวนขวายดูการเล่นอันเป็นข้าศึกแก่กุศลเห็นปานนี้ คือ การฟ้อน การขับร้อง การประโคม มหรสพมีการรำเป็นต้น การเล่านิทาน การเล่นปรบมือ การเล่นปลุกผี การเล่นตีกลอง ฉากภาพบ้านเมืองที่สวยงาม การเล่นของคนจัณฑาล การเล่นไม้สูง การเล่นหน้าศพ ชนช้าง แข่งม้า ชนกระบือ ชนโค ชนแพะ ชนแกะ ชนไก่ ประกวดนกกระทา รำกระบี่กระบอง มวยหมัด มวยปลํ้า การรบ การตรวจพล การจัดกระบวนทัพ กองทัพ แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง{๑๐๗} [๑๙๘] ๔. เธอเว้นขาดจากการขวนขวายเล่นการพนันอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาท
เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังขวนขวายเล่นการพนันอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาทเห็นปานนี้ คือ เล่นหมากรุกแถวละแปดตา แถวละสิบตา เล่นหมากเก็บ เล่นดวด เล่นหมากไหว เล่นโยนบ่วง เล่นไม้หึ่ง เล่นกำทาย เล่นสะกา เล่นเป่าใบไม้ เล่นไถเล็กๆ เล่นหกคะเมน เล่นกังหัน เล่นตวงทราย เล่นรถเล็กๆ เล่นธนูเล็กๆ เล่นทายอักษร เล่นทายใจ เล่นเลียนคนพิการ แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง
{๑๐๘} [๑๙๙] ๕. เธอเว้นขาดจากการนั่งนอนบนที่นั่งที่นอนอันสูงใหญ่ เช่น อย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังนั่งนอนบนที่นั่งที่นอนอันสูงใหญ่เห็นปานนี้ คือ เตียงมีเท้าสูงเกินขนาด เตียงมีเท้าเป็นรูปสัตว์ร้าย พรมขนสัตว์ เครื่องลาดขนแกะวิจิตรด้วยลวดลาย เครื่องลาดขนแกะสีขาว เครื่องลาดมีลวดลายเป็นช่อดอกไม้ เครื่องลาดที่ยัดนุ่น เครื่องลาดขนแกะวิจิตรด้วยรูปสัตว์ร้ายเช่นสิงโตและเสือ เครื่องลาดขนแกะมีขนสองด้าน เครื่องลาดขนแกะมีขนด้านเดียว เครื่องลาดทองและเงินแกมไหม เครื่องลาดไหมขลิบทองและเงิน เครื่องลาดขนแกะจุนางรำได้ ๑๖ คน เครื่องลาดหลังช้าง
เครื่องลาดหลังม้า เครื่องลาดในรถ เครื่องลาดที่ท้าด้วยหนังเสือ เครื่องลาดอย่างดีทำด้วยหนังชะมด เครื่องลาดมีเพดาน เครื่องลาดมีหมอนสองข้าง แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง{๑๐๙} [๒๐๐] ๖. เธอเว้นขาดจากการประกอบการประดับตบแต่งร่างกาย อันเป็นลักษณะแห่งการแต่งตัว เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวก บริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังขวนขวายประดับตบแต่งร่างกาย อันเป็นลักษณะแห่งการแต่งตัวเห็นปานนี้ คือ อบตัว ไคลอวัยวะ อาบนํ้าหอม นวด ส่องกระจก แต้มตา ทัดดอกไม้ ผัดหน้า ทาปาก ประดับข้อมือ สวมเกี้ยว ใช้ไม้ถือ ใช้กล้องยา ใช้ดาบ ใช้มีดสองคม ใช้ร่ม สวมรองเท้าอันสวยงาม ติดกรอบหน้า ปักปิ่น ใช้พัดและแส้หางจามรี นุ่งห่มผ้าขาว นุ่งห่มผ้าปล่อยชาย แม้ขอนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง
{๑๑๐} [๒๐๑] ๗. เธอเว้นขาดจากดิรัจฉานกถา เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังประกอบดิรัจฉานกถาเห็นปานนี้ คือ พูดคุยเรื่องพระราชา เรื่องโจร เรื่องมหาอำมาตย์ เรื่องกองทัพ เรื่องภัย เรื่องการรบ เรื่องข้าว เรื่องนํ้า เรื่องผ้า เรื่องที่นอน เรื่องดอกไม้ เรื่องของหอม เรื่องญาติ เรื่องยาน เรื่องบ้าน เรื่องนิคม
เรื่องนคร เรื่องชนบท เรื่องสตรี เรื่องบุรุษ เรื่องคนกล้าหาญ เรื่องตรอก เรื่องท่านํ้า เรื่องคนที่ล่วงลับไปแล้ว เรื่องเบ็ดเตล็ด เรื่องโลก เรื่องทะเล เรื่องความเจริญและความเสื่อม แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง
{๑๑๑} [๒๐๒] ๘. เธอเว้นขาดจากการกล่าวถ้อยคำแก่งแย่งกัน เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกฉันโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังกล่าวถ้อยคำแก่งแย่งกันเห็นปานนี้ คือ ‘ท่านไม่รู้ทั่วถึงธรรมวินัยนี้ ข้าพเจ้าซิรู้ทั่วถึง ท่านจักรู้ทั่วถึงธรรมวินัยนี้ได้อย่างไร ท่านปฏิบัติผิด ข้าพเจ้าซิปฏิบัติถูก ถ้อยคำของข้าพเจ้าเป็นประโยชน์ ของท่านไม่เป็นประโยชน์ คำที่ควรจะกล่าวก่อนท่านกลับกล่าวภายหลัง คำที่ควรจะกล่าวภายหลัง ท่านกลับกล่าวก่อน ข้อที่ท่านเคยช่ำชองมาบัดนี้ผันแปรไปแล้ว ข้าพเจ้าจับผิดวาทะของท่านได้แล้ว ข้าพเจ้าข่มท่านได้แล้ว ท่านจงถอนวาทะเสีย หรือมิฉะนั้นจงแก้ไขเสีย ถ้าสามารถ’ แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง{๑๑๒} [๒๐๓] ๙. เธอเว้นขาดจากการรับเป็นตัวแทนและการสื่อสาร เช่น อย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังขวนขวายการรับเป็นตัวแทนและการสื่อสารเห็นปานนี้ คือ รับสื่อสารให้พระราชา มหาอำมาตย์ของพระราชา กษัตริย์ พราหมณ์ คฤหบดี และกุมารว่า ‘ท่านจงไปในที่นี้ ท่านจงไปในที่โน้น ท่านจงน้าเอาสิ่งนี้ไป ท่านจงนำเอาสิ่งนี้ในที่โน้นมา’ แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง
{๑๑๓} [๒๐๔] ๑๐. เธอเว้นขาดจากการพูดหลอกลวงและการพูดเลียบเคียง เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังพูดหลอกลวง พูดเลียบเคียง พูดหว่านล้อม พูดและเล็ม แสวงหาลาภด้วยลาภ แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง
จบ มัชฌิมศีล
มหาศีล
{๑๑๔} [๒๐๕] ๑. เธอเว้นขาดจากการเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชา เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชาเห็นปานนี้ คือ ทำนายอวัยวะ ทำนายตำหนิ ทำนายลางดีลางร้าย ทำนายฝัน ทำนายลักษณะ ทำนายหนูกัดผ้า ทำพิธีบูชาไฟ ทำพิธีเบิกแว่นเวียนเทียน ทำพิธีซัดแกลบบูชาไฟ ทำพิธีซัดรำบูชาไฟ ทำพิธีซัดข้าวสารบูชาไฟ ทำพิธีเติมเนยบูชาไฟ ทำพิธีเติมนํ้ามันบูชาไฟ ทำพิธีเสกเป่าบูชาไฟ ทำพลีกรรมด้วยโลหิต วิชาหมอดูอวัยวะ วิชาดูพื้นที่ วิชาการปกครอง วิชาปลุกเสก วิชาหมอผี วิชาลงเลขยันต์คุ้มกันบ้านเรือน วิชาหมองู
วิชาหมอยาพิษ วิชาหมอแมงป่อง วิชารักษาแผลหนูกัด วิชาทำนายเสียงนก วิชาทำนายเสียงกา เป็นหมอทำนายอายุ เป็นหมอเสกกันลูกศร เป็นหมอทำนายเสียงสัตว์ แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง{๑๑๕} [๒๐๖] ๒. เธอเว้นขาดจากการเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชา เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชาเห็นปานนี้ คือ ทำนายลักษณะแก้วมณี ลักษณะไม้พลอง ลักษณะผ้า ลักษณะศัสตรา ลักษณะดาบ ลักษณะศร ลักษณะธนู ลักษณะอาวุธ ลักษณะสตรี ลักษณะบุรุษ ลักษณะกุมาร ลักษณะกุมารี ลักษณะทาสชาย ลักษณะทาสหญิง ลักษณะช้าง ลักษณะม้า ลักษณะกระบือ ลักษณะโคอุสภะ ลักษณะโค ลักษณะแพะ ลักษณะแกะ ลักษณะไก่ ลักษณะนกกระทา ลักษณะเหี้ย ลักษณะตุ่น ลักษณะเต่า ลักษณะมฤค แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง{๑๑๖} [๒๐๗] ๓. เธอเว้นขาดจากการเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชา เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวญบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วย
ศรัทธาแล้ว ยังเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชาเห็นปานนี้ คือ ดูฤกษ์ยาตราทัพว่า ‘พระราชาจักเสด็จออก พระราชาจักไม่เสด็จออก พระราชาภายในพระนครจักยกเข้าประชิด พระราชาภายนอกพระนครจักถอย พระราชาภายนอกพระนครจักยกเข้าประชิด พระราชาภายในพระนครจักถอย พระราชาภายในพระนครจักมีชัย พระราชาภายนอกพระนครจักปราชัย พระราชาภายนอกพระนครจักมีชัย พระราชาภายในพระนครจักปราชัย พระราชาพระองค์นี้จักมีชัย พระราชาพระองค์นี้จักปราชัยเพราะเหตุนี้ ๆ แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง
{๑๑๗} [๒๐๘] ๔. เธอเว้นขาดจากการเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชา เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชาเห็นปานนี้ คือ พยากรณ์ว่า ‘จักมีจันทรคราส จักมีสุริยคราส จักมีนักษัตรคราส ดวงจันทร์ดวงอาทิตย์จักโคจรถูกทาง ดวงจันทร์ดวงอาทิตย์จักโคจรผิดทาง ดาวนักษัตรจักโคจรถูกทาง ดาวนักษัตรจักโคจรผิดทาง จักมีอุกกาบาต จักมีดาวหาง จักมีแผ่นดินไหว จักมีฟ้าร้อง ดวงจันทร์ดวงอาทิตย์และดาวนักษัตรจักขึ้น จักตก จักมัวหมอง จักกระจ่าง จันทรคราสจักมีผลเป็นอย่างนี้ สุริยคราสจักมีผลเป็นอย่างนี้ นักษัตรคราสจักมีผลเป็นอย่างนี้
ดวงจันทร์ดวงอาทิตย์โคจรถูกทางจักมีผลเป็นอย่างนี้ ดวงจันทร์ดวงอาทิตย์โคจรผิดทางจักมีผลเป็นอย่างนี้ ดาวนักษัตรโคจรถูกทางจักมีผลเป็นอย่างนี้ ดาวนักษัตรโคจรผิดทางจักมีผลเป็นอย่างนี้ มีอุกกาบาตจักมีผลเป็นอย่างนี้ มีดาวหางจักมีผลเป็นอย่างนี้ แผ่นดินไหวจักมีผลเป็นอย่างนี้ ฟ้าร้องจักมีผลเป็นอย่างนี้ ดวงจันทร์ดวงอาทิตย์และดาวนักษัตรขึ้น ตก มัวหมอง กระจ่าง จักมีผลเป็นอย่างนี้’ แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง{๑๑๘} [๒๐๙] ๕. เธอเว้นขาดจากการเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชา เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผ้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วย
ศรัทธาแล้ว ยังเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชาเห็นปานนี้ คือ พยากรณ์ว่า ‘จักมีฝนดี จักมีฝนแล้ง จักมีภักษาหาได้ง่าย จักมีภักษาหาได้ยาก จักมีความร่มเย็น จักมีภัย จักเกิดโรค จักมีความลำราญหาโรคมิได้’ หรือคำนวณฤกษ์ยาม คำนวณดวงชะตา จับยาม แต่งคำทำนาย และโลกายตศาสตร์ แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง
{๑๑๙} [๒๑๐] ๖. เธอเว้นขาดจากการเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชา เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชาเห็นปานนี้ คือ ให้ ฤกษ์อาวาหมงคล ฤกษ์วิวาหมงคล ดูฤกษ์เรียงหมอน ดูฤกษ์หย่าร้าง ดูฤกษ์เก็บทรัพย์ ดูฤกษ์จ่ายทรัพย์ ดูโชคดี ดูเคราะห์ร้าย ให้ยาผดุงครรภ์ ร่ายมนต์ทำให้ลิ้นแข็ง ทำให้คางแข็ง ทำให้มือสั่น ทำให้หูไม่ได้ยินเสียง เป็นหมอดูทางกระจกวิเศษ ใช้หญิงสาวเป็นร่างทรง ใช้หญิงประจำเทวาลัยเป็นร่างทรง บวงสรวงดวงอาทิตย์ บวงสรวงท้าวมหาพรหม ร่ายมนต์พ่นไฟ ทำพิธีเชิญขวัญ แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง{๑๒๐}
[๒๑๑] ๗. เธอเว้นขาดจากการเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชา เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชาเห็นปานนี้ คือ ทำพิธีบนบาน ทำพิธีแก้บน ร่ายมนต์ขับผี สอนมนต์ป้องกันบ้านเรือน ทำกะเทยให้เป็นชาย ทำชายให้เป็นกะเทย ทำพิธีปลูกเรือน ทำพิธีบวงสรวงพื้นที่ พ่นนํ้ามนต์ รดนํ้ามนต์ ทำพิธีบูชาไฟ ปรุงยาสำรอก ปรุงยาถ่าย ปรุงยาแก้โรคลมตีขึ้นเบื้องบน ปรุงยาแก้โรคลมตีลงเบื้องล่าง ปรุงยาแก้ปวดศีรษะ หุงนํ้ามันหยอดหู ปรุงยาหยอดตา ปรุงยานัตถุ์ ปรุงยาเย็น เป็นหมอตา ทำการผ่าตัด รักษาเด็ก ใส่ยา ชะแผล แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง
{๑๒๑} [๒๑๒] ดูก่อนมหาบพิตร ภิกษุผู้สมบูรณ์ด้วยศีลอย่างนี้ย่อมไม่ประสบภัยแต่ที่ไหน ๆ คือ จากสีลสังวร เปรียบเหมือนพระราชามหากษัตริย์ ผู้ได้มูรธาภิเษกกำจัดราชศัตรูได้แล้ว ย่อมไม่ประสบภัยแต่ที่ไหนๆ คือ จากราชศัตรู ฉันใด ดูก่อนมหาบพิตร ภิกษุก็ฉันนั้นนั่นแล สมบูรณ์ด้วยศีล อย่างนี้แล้วย่อมไม่ประสบภัยแต่ที่ไหน ๆ จากสีลสังวรนั้น ภิกษุผู้สมบูรณ์ด้วยอริยสีลขันธ์นี้ย่อมได้เสวยสุขอันปราศจากโทษในภายใน ดูก่อนมหาบพิตร ด้วยประการดังกล่าวมานี้แล ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้สมบูรณ์ด้วยศีล”
จบ มหาศีล
อินทรียสังวร
{๑๒๒} [๒๑๓] “ดูก่อนมหาบพิตร อย่างไร ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย
ดูก่อนมหาบพิตร ภิกษุในธรรมวินัยนี้เห็นรูปด้วยจักษุแล้วไม่รวบถือรวมๆ ไม่แยกถือเป็นส่วนๆ เธอย่อมปฏิบัติเพื่อสำรวมจักขุนทรีย์ ที่เมื่อไม่สำรวมแล้วจะเป็นเหตุให้อุกศลธรรมอันเลวทรามคืออภิชฌาและโทมนัสครอบงำได้ ชื่อว่ารักษาจักขุนทรีย์ ชื่อว่าถึงความสำรวมในจักขุนทรีย์ ภิกษุฟังเสียงด้วยโสตะ ... สูดดมกลิ่นด้วยฆานะ... ลิ้มรสด้วยชิวหา ... ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย ... รู้แจ้งธรรมารมณ์ด้วยมโนแล้วไม่รวบถือรวม ๆ ไม่แยกถือเป็นส่วน ๆ เธอย่อมปฏิบัติเพื่อสำรวมมนินทรีย์ ที่เมื่อไม่สำรวมแล้วจะเป็นเหตุให้อุกศลธรรมอันเลวทรามคืออภิชฌาและโทมนัสครอบงำได้ ชื่อว่ารักษามนินทรีย์ ชื่อว่าสำรวมในมนินทรีย์ ภิกษุผู้ประกอบด้วยอินทรียสังวรอันเป็นอริยะเช่นนี้ ย่อมได้เสวยสุขอันไม่ระคนด้วยกิเลสในภายใน ดูก่อนมหาบพิตร ด้วยประการดังกล่าวมานี้แล ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย”
- ๑จักษุ ในที่นี้หมายถึงจักษุวิญญาณ หรือจักษุประสาท คือตาเห็นรูป (ที.สี.อ. ๑๖๕)
สติสัมปชัญญะ
{๑๒๓} [๒๑๔] “ดูก่อนมหาบพิตร อย่างไร ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้ประกอบด้วยสติสัมปชัญญะ
ดูก่อนมหาบพิตร ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมทำความรู้สึกตัวในการก้าว ในการถอย ในการแล ในการเหลียว ในการคู้เข้า ในการเหยียดออก ในการทรงสังฆาฏิ บาตร และจีวร ในการฉัน การดื่ม การเคี้ยว การลิ้ม ในการถ่ายอุจจาระปัสสาวะ ย่อมทำความรู้สึกตัวในการเดิน การยืน การนั่ง การหลับ การตื่น การพูด การนิ่ง ดูก่อนมหาบพิตร ด้วยประการดังกล่าวมานี้แล ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้ประกอบด้วยสติสัมปชัญญะ”
สันโดษ
{๑๒๔} [๒๑๕] “ดูก่อนมหาบพิตร อย่างไร ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้สันโดษ
ดูก่อนมหาบพิตร ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้สันโดษด้วยจีวรพอคุ้มกาย ด้วยบิณฑบาตพออิ่มท้อง เธอจะไปไหนมาไหนก็นำไปเท่านั้น ดูก่อนมหาบพิตร สกุณปักษีจะบินไปไหนมาไหนก็มีภาระเพียงปีกของตัวบินไป ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นแล เป็นผู้สันโดษด้วยจีวรพอคุ้มกาย ด้วยบิณฑบาตพออิ่มท้อง เธอจะไปไหนมาไหนก็นำไปเท่านั้น ดูก่อนมหาบพิตร ด้วยประการดังกล่าวมานี้แล ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้สันโดษ”
{๑๒๕} [๒๑๖] “ภิกษุนั้นประกอบด้วยอริยสีลขันธ์ อริยอินทริยสังวร อริยสติสัมปชัญญะ และอริยสันโดษเช่นนี้แล้ว พักอาศัยเสนาสนะอันสงัด คือ
- ๑นิวรณ์ กิเลสที่กั้นจิตมิให้บรรลุคุณความดี อกุศลธรรมที่ทำจิตให้เศร้าหมองและทอนกำลังปัญญา มี ๕ คือ (๑) กามฉันทะ ความต้องการกามคุณ (๒) พยาบาท ความคิดร้าย (๓) ถีนมิทธะ ความหดหู่และเซื่องซึม (๔) อุทธัจจกุกกุจจะ ความฟุ้งซ่านและกลุ้มกังวล (๕) วิจิกิจฉา ความลังเลไม่แน่ใจในกุศลธรรม
ป่า โคนไม้ ภูเขา ซอกเขา ถํ้า ป่าช้า ป่าชัฏ ที่แจ้ง ลอมฟาง เธอกลับจากบิณฑบาตหลังฉันภัตตาหารแล้ว นั่งขัดสมาธิ ตั้งกายตรง ดำรงสติเฉพาะหน้า
[๒๑๗] เธอละอภิชฌาความเพ่งเล็งในโลกแล้ว ย่อมมีใจปราศจากอภิชฌาอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากอภิชฌาได้ ละความประทุษร้าย คือพยาบาทแล้ว ย่อมไม่คิดพยาบาท มีความกรุณาหวังประโยชน์แก่สัตว์ทั้งปวงอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากความประทุษร้ายคือพยาบาทได้ ละถีนมิทธะแล้ว ย่อมเป็นผู้ปราศจากถีนมิทธะ มีความกำหนดหมายอยู่ที่แสงสว่าง มีสติสัมปชัญญะอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากถีนมิทธะได้ ละอุทธัจจกุกกุจจะแล้ว ย่อมเป็นผู้ไม่ฟุ้งซ่าน มีจิตสงบในภายในอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากอุทธัจจกุกกุจจะได้ ละวิจิกิจฉาแล้ว ย่อมเป็นผู้ข้ามวิจิกิจฉาได้ ไม่มีความคลางแคลงในกุศลธรรมทั้งหลายอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากวิจิกิจฉาได้”
อุปมานิวรณ์ ๕
{๑๒๖}[๒๑๘] “ดูก่อนมหาบพิตร เปรียบเหมือนคนกู้หนี้มาประกอบการงาน จนการงานของเขาสำเร็จผล เขาก็จะใช้หนี้เก่าที่เป็นต้นทุนเดิมจนหมด และก็ยังจะมีกำไรเหลือเก็บไว้สำหรับเลี้ยงดูบุตรภรรยา เขาจะคิดอย่างนี้ว่า ‘เมื่อก่อนเรากู้หนี้มาประกอบการงาน บัดนี้การงานของเราสำเร็จผลแล้ว เราได้ใช้หนี้ที่เป็นต้นทุนเดิมหมดสิ้นแล้ว และยังมีกำไรเหลือเก็บไว้สำหรับเลี้ยงบุตรภรรยาอีก’ เขาจะพึงได้ความปราโมทย์ ถึงความโสมนัสซึ่งมีความไม่มีหนี้นั้นเป็นเหตุ ฉันใด
- ๑โลก ในที่นี้หมายถึงสภาพที่ต้องแตกสลาย กล่าวคือ อุปาทานขันธ์ ๕ ได้แก่ ความยึดติดว่ารูป (แสงสีที่ตามองเห็น) เวทนา (ความรู้สึก) สัญญา (ความรู้จัก จำได้) สังขาร (ความปรุงแต่งคิดนึก) และวิญญาณ (ภาวะรับรู้) มีตัวตนและเป็นของตน อันเป็นเหตุให้เกิดทุกข์ (ที.สี.อ. ๑๙๐)
[๒๑๙] ดูก่อนมหาบพิตร เปรียบเหมือนคนป่วยเป็นไข้หนักได้รับความลำบาก บริโภคอาหารไม่ได้ และร่างกายไม่มีกำลัง สมัยต่อมาเขาหายป่วยบริโภคอาหารได้ และร่างกายกลับมีกำลังขึ้น เขาก็จะคิดอย่างนี้ว่า ‘เมื่อก่อนเราป่วยเป็นไข้หนักได้รับความลำบาก บริโภคอาหารไม่ได้ และร่างกายไม่มีกำลัง บัดนี้เราหายป่วยแล้ว บริโภคอาหารได้ และร่างกายกลับมีกำลัง’ เขาจะพึงได้ความปราโมทย์ ถึงความโสมนัสซึ่งมีความไม่มีโรคนั้นเป็นเหตุ ฉันใด[๒๒๐] ดูก่อนมหาบพิตร เปรียบเหมือนคนต้องโทษถูกคุมขังอยู่ในเรือนจำ
สมัยต่อมาเขาพ้นโทษออกจากเรือนจำนั้นมาโดยสวัสดีไม่มีภัย และไม่ต้องเสียค่าใช้จ่ายใด ๆ เลย เขาก็จะคิดอย่างนี้ว่า ‘เมื่อก่อนเราต้อง โทษถูกคุมขังอยู่ในเรือนจำ บัดนี้เราพ้นโทษออกจากเรือนจำนั้นมาโดยสวัสดีไม่มีภัย และเราไม่ต้องเสียค่าใช้จ่ายใด ๆ เลย’ เขาจะพึงได้ความปราโมทย์ ถึงความโสมนัสซึ่งมีการพ้นออกจากเรือนจำนั้นเป็นเหตุ ฉันใด[๒๒๑] ดูก่อนมหาบพิตร เปรียบเหมือนคนที่ตกเป็นทาสพึ่งตัวเองไม่ได้ ต้องพึ่งผู้อื่น ไปไหนตามความพอใจไม่ได้ สมัยต่อมาเขาพ้นจากความเป็นทาสนั้นแล้ว พึ่งตัวเองได้ ไม่ต้องพึ่งผู้อื่น เป็นไทแก่ตัว ไปไหนได้ตามความพอใจ เขาก็จะคิดอย่างนี้ว่า ‘เมื่อก่อนเราเป็นทาสพึ่งตัวเองไม่ได้ ต้องพึ่งผู้อื่น ไปไหนตามความพอใจไม่ได้ บัดนี้เราพ้นจากความเป็นทาสนั้นแล้ว พึ่งตัวเองได้ ไม่ต้องพึ่งผู้อื่น เป็นไทแก่ตัว ไปไหนได้ตามความพอใจ’ เขาจะพึงได้ความปราโมทย์ ถึงความโสมนัสซึ่งมีความเป็นไทแก่ตัวนั้นเป็นเหตุ ฉันใด[๒๒๒] ดูก่อนมหาบพิตร เปรียบเหมือนคนมีทรัพย์ มีโภคสมบัติเดินทางไกลกันดารที่หาอาหารได้ยาก มีภัยเฉพาะหน้า สมัยต่อมาเขาข้ามพ้นทางกันดารนั้นมาได้ ลุถึงละแวกหมูบ้านอันร่มเย็นปลอดภัยโดยสวัสดี
เขาก็จะคิดอย่างนี้ว่า ‘เมื่อก่อนเรามีทรัพย์มีโภคสมบัติ เดินทางไกลกันดารที่หาอาหารได้ยาก มีภัยเฉพาะหน้า บัดนี้เราข้ามพ้นทางกันดารนั้นมาได้ ลุถึงละแวกหมู่บ้านอันร่มเย็นปลอดภัยโดยสวัสดิแล้ว’ เขาจะพึงได้ความปราโมทย์ ถึงความโสมนัสซึ่งมีการลุถึงภูมิสถานอันร่มเย็นนั้นเป็นเหตุ ฉันใด[๒๒๓] ฉันนั้นเหมือนกัน มหาบพิตร ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นนิวรณ์ ๕ ประการเหล่านี้ที่ยังละไม่ได้ในตน เหมือนหนี้ เหมือนโรค เหมือนเรือนจำ เหมือนความเป็นทาส เหมือนทางไกลกันดาร
[๒๒๔] และเธอย่อมพิจารณาเห็นนิวรณ์ ๕ ประการที่ละได้แล้วในตน เหมือนความไม่มีหนี้ เหมือนความไม่มีโรค เหมือนการพ้นโทษ ออกจากเรือนจำ เหมือนความเป็นไทแก่ตน เหมือนภูมิสถานอันร่มเย็น
{๑๒๗} [๒๒๕] เมื่อเธอพิจารณาเห็นนิวรณ์ ๕ เหล่านี้ที่ละได้แล้วในตน ย่อมเกิดปราโมทย์ เมื่อปราโมทย์แล้ว ย่อมเกิดปีติในใจ กายย่อมสงบ เธอมีกายสงบแล้ว ย่อมได้เสวยสุข เมื่อมีสุข จิตย่อมตั้งมั่น
ฌาน ๔
๑. ปฐมฌาน
[๒๒๖] เธอสงัดแล้วจากกาม สงัดแล้วจากอกุศลธรรม บรรลุปฐมฌาน ที่มีวิตกมีวิจารมีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกอยู่ เธอทำกายนี้แหละให้ชุ่มชื่น เอิบอิ่มเอิบอาบซาบซ่านด้วยปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวก ไม่มีส่วนไหนแห่งสรรพางค์กายของเธอที่ปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกจะไม่ถูกต้อง[๒๒๗] ดูก่อนมหาบพิตร เปรียบเหมือนพนักงานสรงสนานหรือ ลูกมือพนักงานสรงสนานผู้ชำนาญ เกลี่ยผงแป้งที่ใช้ในการอาบนั้าลงในภาชนะสำริดแล้วประพรมน้ำไว้จนเปียกทั่ว ผงแป้งนั้นก็จะถูกยางซึมไปจับ
ติดกันทั่วทั้งหมด ย่อมไม่กระจายออก ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นแล ทำกายนี้แหละให้ชุ่มชื่น ซาบซ่าน เต็มอิ่ม เบาสบายด้วยปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกอยู่ ไม่มีส่วนไหนแห่งสรรพางค์กายของเธอที่ปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกจะไม่ถูกต้อง ดูก่อนมหาบพิตร นี้แหละคือสามัญญผลที่เห็นประจักษ์ ซึ่งทั้งดียิ่งกว่าทั้งสำคัญกว่าสามัญญผลที่เห็นประจักษ์ข้อก่อนๆ
๒. ทุติยฌาน
{๑๒๘} [๒๒๘] ยังอีกข้อหนึ่ง มหาบพิตร ภิกษุบรรลุทุติยฌานที่มีความผ่องใสในภายใน มีภาวะที่จิตเป็นเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตกไม่มีวิจารเพราะวิตกวิจารสงบไป มีปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิอยู่ เธอทำกายนี้แหละให้ชุ่มชื่น ซาบซ่าน เต็มอิ่ม เบาสบายด้วยปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิ ไม่มีส่วนไหนแห่งสรรพางค์กายของเธอที่ปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิจะไม่ถูกต้อง
[๒๒๙] ดูก่อนมหาบพิตร เปรียบเหมือนห้วงนํ้าลึกมีนํ้าพุขึ้น ไม่มีทางที่นํ้าจะไหลไปมาได้ ทั้งด้านตะวันออก ด้านตะวันตก ด้านเหนือ ด้านใต้ ถึงฝนจะไม่หลั่งสายนั้าลงมาตามฤดูกาล แต่กระแสนํ้าเย็นก็พุขึ้นจากห้วงนํ้านั้นแล้วจะพึงทำห้วงน้ำนั้นแหละให้เอิบอาบ ซาบซ่าน เต็มอิ่มด้วยนํ้าเย็น ไม่มีส่วนไหนแห่งห้วงนํ้านั้นทั้งหมดที่น้ำเย็นจะไม่ถูกต้อง ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นแล ย่อมทำกายนี้แหละให้ชุ่มชื่น ซาบซ่าน เต็มอิ่ม เบาสบายด้วยปีติ และสุขอันเกิดแต่สมาธิ ไม่มีส่วนไหนแห่งสรรพางค์กายของเธอที่ปีติและ สุขอันเกิดแต่สมาธิจะไม่ถูกต้อง ดูก่อนมหาบพิตร นี้แหละคือสามัญญผลที่เห็นประจักษ์ ทั้งดียิ่งกว่าทั้งสำคัญกว่าสามัญญผลที่เห็นประจักษ์ข้อก่อน ๆ
๓. ตติยฌาน
{๑๒๙} [๒๓๐] ยังมีอีกข้อหนึ่ง มหาบพิตร ภิกษุมีอุเบกขา มีสติ มีสัมปชัญญะ เสวยสุขด้วยนามกายเพราะปีติสิ้นไป บรรลุตติยฌานที่พระอริยะทั้งหลาย
สรรเสริญว่า ‘ผู้ได้ฌานนี้เป็นผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข’ ดังนี้อยู่ เธอทำกายนี้แหละให้ชุ่มชื่น ซาบซ่าน เต็มอิ่ม เบาสบายด้วยสุขอันปราศจากปีติ ไม่มีส่วนไหนแห่งสรรพางค์กายของเธอที่สุขอันปราศจากปีติจะไม่ถูกต้อง
[๒๓๑] ดูก่อนมหาบพิตร เปรียบเหมือนในกอบัวขาบ ในกอบัวหลวง หรือในกอบัวขาว ดอกบัวขาบ ดอกบัวหลวง หรือดอกบัวขาวบางเหล่าซึ่ง เกิดในนํ้า เจริญในนํ้า ยังไม่พ้นนํ้า จมอยู่ในนํ้า มีน้ำหล่อเลี้ยงไว้ ย่อมเอิบอาบ ซาบซ่าน เต็มอิ่มด้วยนํ้าเย็นตลอดยอดถึงเหง้า ไม่มีส่วนไหนแห่งดอกบัวขาบ ดอกบัวหลวง หรือดอกบัวขาวที่นํ้าเย็นจะไม่ถูกต้อง ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นแล ย่อมทำกายนี้แหละให้ชุ่มชื่น ซาบซ่าน เต็มอิ่ม เบาสบาย ด้วยสุขอันปราศจากปีติ ไม่มีส่วนไหนแห่งสรรพางค์กายของเธอที่สุขอันปราศจากปีติจะไม่ถูกต้อง ดูก่อนมหาบพิตร นี้แหละคือสามัญญผลที่เห็นประจักษ์ ซึ่งทั้งดียิ่งกว่าทั้งสำคัญกว่าสามัญญผลที่เห็นประจักษ์ข้อก่อน ๆ
๔. จตุตถฌาน
{๑๓๐} [๒๓๒] ยังอีกข้อหนึ่ง มหาบพิตร ภิกษุบรรลุจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ ไม่มีสุข มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขา เพราะละสุขละทุกข์ได้และเพราะโสมนัสโทมนัสดับไปก่อนแล้วอยู่ นั่งเข้าฌานแผ่ไปทั่วกายนี้แลด้วยใจ อันบริสุทธิ์ผ่องแผ้ว ไม่มีส่วนไหนแห่งสรรพางค์กายของเธอที่ใจอันบริสุทธิ์ผ่องแผ้วจะไม่ถูกต้อง
[๒๓๓] ดูก่อนมหาบพิตร เปรียบเหมือนคนนั่งคลุมโปงด้วยผ้าขาวอยู่ ไม่มีส่วนไหนแห่งร่างกายของเขาที่ผ้าขาวจะคลุมไม่ถูก ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นแล นั่งเข้าฌานแผ่ไปทั่วกายนี้แลด้วยใจอันบริสุทธิ์ผ่องแผ้ว ไม่มีส่วนไหนแห่งสรรพางค์กายของเธอที่ใจอันบริสุทธิ์ผองแผ้วจะไม่ถูกต้อง ดูก่อนมหาบพิตร นี้แหละคือสามัญญผลที่เห็นประจักษ์ ซึ่งทั้งดียิ่งกว่าทั้งสำคัญกว่าสามัญญผลที่เห็นประจักษ์ข้อก่อน ๆ
๑. วิปัสสนาญาณ
{๑๓๑} [๒๓๔] ภิกษุนั้น เมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมโน้มน้อมจิตไปเพื่อญาณทัสสนะ เธอย่อมรู้ชัดอย่างนี้ว่า ‘กายของเรานี้แล มีรูปร่างประกอบขึ้นจากมหาภูตรูป ๔ เกิดแต่มารดาบิดา เติบโตขึ้นด้วยข้าวสุกและขนมสด ไม่เที่ยง ต้องอบต้องนวดฟั้น มีอันทำลายกระจัดกระจายไปเป็นธรรมดา และวิญญาณของเรานี้ก็อาศัยอยู่ในกายนี้ เนื่องอยู่ในกายนี้
[๒๓๕] เปรียบเหมือนแก้วไพฑูรย์ที่งดงามตามธรรมชาติ มีแปดเหลี่ยม ถูกเจียระไนดีแล้ว สุกใสแวววาวสมส่วนทุกอย่าง มีด้ายสีเขียว สีเหลือง สีแดง สีขาวหรือสีนวลร้อยอยู่ข้างในนั้น คนที่ตาดีหยิบแก้วไพฑูรย์นั้นวางไว้ในมือก็จะพิจารณาเห็นได้ว่า ‘แก้วไพฑูรย์นี้งามโชติช่วง มีแปดเหลี่ยม ถูกเจียระไนดีแล้ว สุกใสแวววาวสมส่วนทุกอย่าง มีด้ายสีเขียว สีเหลือง สีแดง สีขาวหรือสีนวลร้อยอยู่ข้างในนั้น’ ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นแล เมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมโน้มน้อมจิตไปเพื่อญาณทัสสนะ ธอย่อมรู้ชัดอย่างนี้ว่า ‘กายของเรานี้แลมีรูปร่าง
- ๑วิชชา ญาณ, ความรู้แจ้ง, ความรู้วิเศษ ๘ อย่าง คือ (๑) วิปัสสนาญาณ ความรู้แจ้งในวิปัสสนา หรือญาณทัสสนะ (๒) มโนมยิทธิญาณ ความรู้แจ้งด้วยฤทธิ์ทางใจ (๓) อิทธิวิธญาณ ความรู้แจ้งด้วยการแสดงฤทธิ์ต่าง ๆได้ (๔) ทิพพโสตธาตุญาณ ความรู้แจ้งด้วยหูทิพย์ (๕) เจโตปริยญาณ ความรู้แจ้งที่กำหนดใจผู้อื่นได้ (๖) ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ ความรู้แจ้งด้วยการระลึกชาติได้ (๗) ทิพพจักขุญาณ ความรู้แจ้งด้วยตาทิพย์ (๘) อาสวักขยญาณ ความรู้แจ้งที่ทำให้สิ้นอาสวะ
- ๒ญาณทัสสนะ ความรู้และความเห็นตรงตามเป็นจริง เรียกว่ามรรคญาณ ผลญาณ สัพพัญญุตญาณ ปัจจเวกขณญาณ หรือวิปัสสนาญาณก็ได้ (ที.สี.อ. ๑๙๘)
ประกอบขึ้นมาจากมหาภูตรูป ๔ เกิดแต่มารดาบิดา เติบโตขึ้นด้วยข้าวสุกและขนมสด ไม่เที่ยง ต้องอบต้องนวดฟั้น มีอันทำลายและกระจัดกระจายไปเป็นธรรมดา และวิญญาณของเรานี้ก็อาศัยอยู่ในกายนี้ เนื่องอยู่ในกายนี้’
ดูก่อนมหาบพิตร นี้แหละคือสามัญญผลที่เห็นประจักษ์ ซึ่งทั้งดียิ่งกว่าทั้งสำคัญกว่าสามัญญผลที่เห็นประจักษ์ข้อก่อน ๆ
๒. มโนมยิทธิญาณ
{๑๓๒} [๒๓๖] ภิกษุนั้นเมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลสปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมโน้มน้อมจิตไปเพื่อเนรมิตรูปอันเกิดแต่ใจ คือ เนรมิตกายอื่นจากกายนี้ มีรูปเกิดแต่ใจ มีอวัยวะน้อยใหญ่ครบถ้วน มีอินทรีย์ไม่บกพร่อง
[๒๓๗] ดูก่อนมหาบพิตร เปรียบเหมือนคนชักไส้ออกจากหญ้าปล้อง เขาพึงรู้ชัดอย่างนี้ว่า ‘นี้เป็นหญ้าปล้อง นี้เป็นไส้ หญ้าปล้องก็อย่างหนึ่ง ไส้ก็อย่างหนึ่ง ก็แต่ไส้ถูกชักออกจากหญ้าปล้องนั้นเอง’ หรือเปรียบเหมือน คนชักดาบออกจากฝัก เขาพึงรู้ชัดอย่างนี้ว่า ‘นี้เป็นดาบ นี้เป็นฝัก ดาบก็อย่างหนึ่ง ฝักก็อย่างหนึ่ง ก็แต่ดาบถูกชักออกจากฝักนั้นเอง’ หรือเปรียบเหมือนคนดึงงูออกจากคราบ เขาพึงรู้ชัดอย่างนี้ว่า ‘นี้เป็นงู นี้เป็นคราบ งูก็อย่างหนึ่ง คราบก็อย่างหนึ่ง ก็แต่งูถูกดึงออกจากคราบนั้นเอง’ ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นแล เมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมโน้มน้อมจิตไปเพื่อเนรมิตรูปอันเกิดแต่ใจ คือ เนรมิตกายอื่นจากกายนี้ มีรูปเกิดแต่ใจ มีอวัยวะน้อยใหญ่ครบถ้วน มีอินทรีย์ไม่บกพร่องดูก่อนมหาบพิตร นี้แหละคือสามัญญผลที่เห็นประจักษ์ ซึ่งทั้งดียิ่งกว่าทั้งสำคัญกว่าสามัญญผลที่เห็นประจักษ์ข้อก่อน ๆ
๓. อิทธิวิธญาณ
{๑๓๓} [๒๓๘] ภิกษุนั้นเมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลสปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมโน้มน้อมจิตไปเพื่ออิทธิวิธี เธอบรรลุอิทธิวิธีหลายประการ คือ คนเดียวทำให้เป็นหลายคนก็ได้ หลายคนทำให้เป็นคนเดียวก็ได้ จะปรากฏตัวหรือหายตัว ทะลุฝา ทะลุกำแพง ทะลุภูเขาไปได้ไม่ติดขัดเหมือนไปในที่ว่างก็ได้ ผุดขึ้นดำลงในแผ่นดินเหมือนในนํ้าก็ได้ เดินบนนํ้าไม่แตกเหมือนเดินบนแผ่นดินก็ได้ นั่งขัดสมาธิเหาะไปในอากาศเหมือนสกุณปักษีก็ได้ ใช้ฝ่ามือลูบคลำดวงจันทร์ดวงอาทิตย์ซึ่งมีฤทธิ์มากมีอานุภาพมากก็ได้ ใช้อำนาจทางกายไปตลอดถึงพรหมโลกก็ได้
[๒๓๙] ดูก่อนมหาบพิตร เปรียบเหมือนช่างหม้อหรือลูกมือของช่างหม้อผู้ชำนาญเมื่อนวดดินแล้ว พึงทำภาชนะชนิดต่างๆ ตามที่ตนต้องการให้สำเร็จได้ หรือเปรียบเหมือนช่างงาหรือลูกมือของช่างงาผู้ชำนาญเมื่อแต่งงาดีแล้ว พึงทำเครื่องงาชนิดต่างๆตามที่ต้องการให้สำเร็จได้ หรือเปรียบเหมือนช่างทองหรือลูกมือของช่างทองผู้ชำนาญ เมื่อหลอมทองดีแล้ว พึงทำทองรูปพรรณชนิดต่างๆ ที่ต้องการให้สำเร็จได้ ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นแล เมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมโน้มน้อมจิตไปเพื่ออิทธิวิธี เธอบรรลุอิทธิวิธีหลายประการ คือ คนเดียวทำให้เป็นหลายคนก็ได้ หลายคนทำให้เป็นคนเดียวก็ได้ จะปรากฏตัวหรือหายตัว ทะลุฝา ทะลุกำแพง ทะลุภูเขาไปได้ไม่ติดขัดเหมือนไปในที่ว่างก็ได้ ผุดขึ้น ดำลงในแผ่นดินเหมือนในนํ้าก็ได้ เดินบนนํ้าไม่แตกเหมือนเดินบนแผ่นดินก็ได้ นั่งขัดสมาธิเหาะไปในอากาศเหมือนสกุณปักษีก็ได้ ใช้ฝ่ามือลูบคลำ ดวงจันทร์ดวงอาทิตย์ซึ่งมีฤทธิ์มากมีอานุภาพมากก็ได้ ใช้อำนาจทางกายไปตลอดถึงพรหมโลกก็ได้
ดูก่อนมหาบพิตร นี้แหละคือสามัญญผลที่เห็นประจักษ์ ซึ่งทั้งดียิ่งกว่าทั้งสำคัญกว่าสามัญญผลที่เห็นประจักษ์ข้อก่อน ๆ
๔. ทิพพโสตธาตุญาณ
{๑๓๔} [๒๔๐] ภิกษุนั้นเมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลสปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมโน้มน้อมจิตไปเพื่อทิพพโสตธาตุ เธอย่อมได้ยินเสียง ๒ ชนิด คือ เสียงทิพย์และเสียงมนุษย์ทั้งที่อยู่ไกลและใกล้ได้ด้วยทิพพโสตธาตุอันบริสุทธิ์ล่วง โสตวิสัยของมนุษย์
[๒๔๑] ดูก่อนมหาบพิตร เปรียบเหมือนคนเดินทางไกล ได้ยินเสียงกลองบ้าง เสียงตะโพนบ้าง เสียงสังข์บ้าง เสียงบัณเฑาะว์บ้าง เสียงเปิงมางบ้าง เขาพึงเข้าใจได้ว่า ‘นั่นเสียงกลอง นั่นเสียงตะโพน นั่นเสียงสังข์ นั่นเสียงบัณเฑาะว์ นั่นเสียงเปิงมางบ้าง ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นแล เมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมโน้มน้อมจิตไปเพื่อทิพพโสตธาตุ เธอย่อมได้ยินเสียง ๒ ชนิด คือ เสียงทิพย์และเสียงมนุษย์ ทั้งที่อยู่ไกลและใกล้ได้ด้วยทิพพโสตธาตุอันบริสุทธิ์ล่วงโสตวิสัยของมนุษย์ดูก่อนมหาบพิตร นี้แหละคือสามัญญผลที่เห็นประจักษ์ ซึ่งทั้งดียิ่งกว่าทั้งสำคัญกว่าสามัญญผลที่เห็นประจักษ์ข้อก่อน ๆ
๕. เจโตปริยญาณ
{๑๓๕} [๒๔๒] ภิกษุนั้นเมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมโน้มน้อมจิตไปเพื่อเจโตปริยญาณ เธอย่อมกำหนดรู้ใจของสัตว์อื่นของบุคคลอื่นได้ด้วยใจ คือ จิตมีราคะก็รู้ว่าจิตมีราคะ หรือจิตปราศจากราคะ ก็รู้ว่าจิตปราศจากราคะ จิตมีโทสะก็รู้ว่าจิตมีโทสะ หรือจิตปราศจากโทสะ
ก็รู้ว่าจิตปราศจากโทสะ จิตมีโมหะก็รู้ว่าจิตมีโมหะ หรือจิตปราศจากโมหะ ก็รู้ว่าจิตปราศจากโมหะ จิตหดหู่ก็รู้ว่าจิตหดหู่ หรือจิตฟุ้งซ่านก็รู้ว่าจิตฟุ้งซ่าน จิตเป็นมหัคคตะก็รู้ว่าจิตเป็นมหัคคตะ หรือจิตไม่เป็นมหัคคตะ ก็รู้ว่าจิตไม่เป็นมหัคคตะ จิตมีจิตอื่นยิ่งกว่าก็รู้ว่าจิตมีจิตอื่นยิ่งกว่า หรือจิตไม่มีจิตอื่นยิ่งกว่าก็รู้ว่าจิตไม่มีจิตอื่นยิ่งกว่า จิตเป็นสมาธิก็รู้ว่าจิตเป็นสมาธิ หรือจิตไม่เป็นสมาธิก็รู้ว่าจิตไม่เป็นสมาธิ จิตหลุดพ้นก็รู้ว่าจิตหลุดพ้น หรือจิตไม่หลุดพ้นก็รู้ว่าจิตไม่หลุดพ้น
[๒๔๓] ดูก่อนมหาบพิตร เปรียบเหมือนหญิงสาวหรือชายหนุ่มที่ชอบการแต่งตัว เมื่อส่องดูเงาหน้าของตนในกระจกที่หมดจดหรือในภาชนะนํ้าที่ใสสะอาด หน้ามีไฝฝ้าก็รู้ว่าหน้ามีไฝฝ้า หรือหน้าไม่มีไฝฝ้าก็รู้ว่าหน้าไม่มีไฝฝ้า ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นแล เมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมโน้มน้อมจิตไปเพื่อเจโตปริยญาณ เธอย่อมกำหนดรู้ใจของสัตว์อื่นของบุคคลอื่นได้ด้วยใจ คือ จิตมีราคะก็รู้ว่าจิตมีราคะ หรือจิตปราศจากราคะ ก็รู้ว่าจิตปราศจากราคะ จิตมีโทสะก็รู้ว่าจิตมีโทสะ หรือจิตปราศจากโทสะ ก็รู้ว่าจิตปราศจากโทสะ
จิตมีโมหะก็รู้ว่าจิตมีโมหะ หรือจิตปราศจากโมหะ ก็รู้ว่าจิตปราศจากโมหะ จิตหดหู่ก็รู้ว่าจิตหดหู่ หรือจิตฟุ้งซ่านก็รู้ว่าจิตฟุ้งซ่าน จิตเป็นมหัคคตะก็รู้ว่าจิตเป็นมหัคคตะ หรือจิตไม่เป็นมหัคคตะก็รู้ ว่าจิตไม่เป็นมหัคคตะ จิตมีจิตอื่นยิ่งกว่าก็รู้ว่าจิตมีจิตอื่นยิ่งกว่า หรือจิตไม่มีจิตอื่นยิ่งกว่าก็รู้ว่าจิตไม่มีจิตอื่นยิ่งกว่า จิตเป็นสมาธิก็รู้ว่าจิตเป็นสมาธิ หรือจิตไม่เป็นสมาธิก็รู้ว่าจิตไม่เป็นสมาธิ จิตหลุดพ้นก็รู้ว่าจิตหลุดพ้น หรือ จิตไม่หลุดพ้นก็รู้ว่าจิตไม่หลุดพ้นดูก่อนมหาบพิตร นี้แหละคือสามัญญผลที่เห็นประจักษ์ ซึ่งทั้งดียิ่งกว่าทั้งสำคัญกว่าสามัญญผลที่เห็นประจักษ์ข้อก่อน ๆ
- ๑จิตเป็นมหัคคตะ จิตที่ถึงภาวะแห่งความเป็นใหญ่ หมายถึงจิตของท่านผู้ได้ฌานสมาบัติ
๖. ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ
{๑๓๖} [๒๔๔] ภิกษุนั้นเมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมโน้มน้อมจิตไปเพื่อปุพเพนิวาสานุสสติญาณ เธอย่อมระลึกชาติก่อนได้เป็นอันมาก คือ ระลึกชาติได้หนึ่งชาติบ้าง สองชาติบ้าง สามชาติบ้าง สี่ชาติบ้าง ห้าชาติบ้าง สิบชาติบ้าง ยี่สิบชาติบ้าง สามสิบชาติบ้าง สี่สิบชาติบ้าง ห้าสิบชาติบ้าง ร้อยชาติบ้าง พันชาติบ้าง แสนชาติบ้าง ตลอดสังวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ตลอดวิวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ตลอดสังวัฏฏวิวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ว่า ‘ในภพโน้นเราได้มีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีผิวพรรณอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้น
เสวยสุขทุกข์อย่างนั้นๆ มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากภพนั้นแล้วได้ไปเกิดในภพโน้น แม้ในภพโน้นนั้นเราก็ได้มีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีผิวพรรณอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุขทุกข์อย่างนั้น ๆ มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจาก ภพโน้นนั้นแล้วจึงได้มาเกิดในภพนี้’ เธอระลึกชาติก่อนได้เป็นอันมาก พร้อมทั้งอาการ(คือวรรณะเป็นต้น) พร้อมทั้งอุเทศ(คือชื่อและโคตร) ด้วยประการฉะนี้[๒๔๕] ดูก่อนมหาบพิตร เปรียบเหมือนคนจากหมู่บ้านตนไปยังหมู่บ้านอื่น แล้วจากหมู่บ้านแม้นั้นไปยังหมู่บ้านอื่นอีก จากหมู่บ้านนั้นกลับมายังหมู่บ้านของตนตามเดิม เขาพึงระลึกได้อย่างนี้ว่า ‘เราได้จากหมู่บ้านของเราไปยังหมู่บ้านโน้น ในหมู่บ้านนั้นเราได้ยืนอย่างนี้ ได้นั่งอย่างนี้ ได้พูดอย่างนี้ ได้นิ่งอย่างนี้ และเราได้จากหมู่บ้านนั้นไปยังหมู่บ้านโน้น แม้ในหมู่บ้านโน้น เราก็ได้ยืนอย่างนี้ ได้นั่งอย่างนี้ ได้พูดอย่างนี้ ได้นิ่งอย่างนี้ แล้วเราก็กลับจากหมู่บ้านนั้นมายังหมู่บ้านของตนตามเดิม’ ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นแล เมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมโน้มน้อมจิตไป
เพื่อปุพเพนิวาสานุสสติญาณ เธอย่อมระลึกถึงชาติก่อนได้เป็นอันมาก คือ ระลึกชาติได้หนึ่งชาติบ้าง สองชาติบ้าง สามชาติบ้าง สี่ชาติบ้าง ห้าชาติบ้าง สิบชาติบ้าง ยี่สิบชาติบ้าง สามสิบชาติบ้าง สี่สิบชาติบ้าง ห้าสิบชาติบ้าง ร้อยชาติบ้าง พันชาติบ้าง แสนชาติบ้าง ตลอดสังวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ตลอดวิวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ตลอดสังวัฏฏวิวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ว่า ‘ในภพโน้นเราได้มีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีผิวพรรณอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุขทุกข์อย่างนั้นๆ มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากภพนั้นแล้วได้ไปเกิดในภพโน้น แม้ในภพโน้นนั้นเรา ก็ได้มีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีผิวพรรณอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุขทุกข์อย่างนั้นๆ มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากภพโน้นนั้น แล้วจึงได้มาเกิดในภพนี้’ เธอระลึกชาติก่อนได้เป็นอันมากพร้อมทั้งอาการ พร้อมทั้งอุเทศด้วยประการฉะนี้ดูก่อนมหาบพิตร นี้แหละคือสามัญญผลที่เห็นประจักษ์ ซึ่งทั้งดียิ่งกว่าทั้งสำคัญกว่าสามัญญผลที่เห็นประจักษ์ข้อก่อน ๆ
๗. ทิพพจักขุญาณ
{๑๓๗} [๒๔๖] ภิกษุนั้นเมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมโน้มน้อมจิตไปเพื่อญาณเครื่องรู้จุติและอุบัติของสัตว์ทั้งหลาย เธอย่อมเห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังอุบัติ เลว ประณีต มีผิวพรรณดี มีผิวพรรณทรามได้ดี ตกยาก ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ล่วงจักษุวิสัยของมนุษย์ ย่อมรู้ชัดซึ่งหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรมได้ว่า ‘หมู่สัตว์เหล่านี้หนอประกอบด้วย กายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต ว่าร้ายพระอริยเจ้า เป็นมิจฉาทิฏฐิ ยึดถือ
- ๑เป็นผู้มีความเห็นผิดจากคลองธรรม (วิ.อ. ๑/๑๖๖) เช่น เห็นว่า บุญบาปไม่มีจริง เป็นต้น
การกระทำด้วยอำนาจมิจฉาทิฏฐิ หมู่สัตว์เหล่านั้นหลังจากตายไป จึงเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก’ หรือว่า ‘หมู่สัตว์เหล่านี้ประกอบด้วย กายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต ไม่ว่าร้ายพระอริยเจ้า เป็นสัมมาทิฏฐิ ยึดถือการกระทำด้วยอำนาจสัมมาทิฏฐิ หมู่สัตว์เหล่านั้นหลังจากตายไป จึงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์’ เธอย่อมเห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังอุบัติ เลว ประณีต มีผิวพรรณดี มีผิวพรรณทราม ได้ดี ตกยาก ด้วยทิพยจักษุ อันบริสุทธิ์ล่วงจักษุวิสัยของมนุษย์ ย่อมรู้ชัดซึ่งหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรมได้ ด้วยประการฉะนี้
[๒๔๗] ดูก่อนมหาบพิตร เปรียบเหมือนปราสาทตั้งอยู่ที่ทางสามแยก กลางพระนคร คนตาดียืนอยู่บนปราสาทนั้นพิงมองเห็นผู้คนที่กำลังเข้าสู่เรือนบ้าง กำลังออกจากเรือนบ้าง กำลังสัญจรไปมาอยู่ในถนนบ้าง นั่งอยู่ที่สามแยกท่ามกลางพระนครบ้างได้ เขาพึงรู้ว่า ‘คนเหล่านี้เข้าไปสู่เรือนอยู่ คนเหล่านี้ออกจากเรือนอยู่ คนเหล่านี้สัญจรไปมาอยู่ในถนน คนเหล่านี้นั่งอยู่ที่สามแยกท่ามกลางพระนคร’ ฉันใด ภิกษุนั้นก็ฉันนั้นแล เมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมโน้มน้อมจิตไปเพื่อญาณเครื่องรู้จุติและอุบัติของสัตว์ทั้งหลาย เธอย่อมเห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังอุบัติ เลว ประณีต มีผิวพรรณดี มีผิวพรรณทราม ได้ดี ตกยาก ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ล่วงจักษุวิสัยของมนุษย์ ย่อมรู้ชัดซึ่งหมู่สัตว์ผู้เป็นไป
- ๑อบาย ทุคติ วินิบาต นรก คำว่า อบาย หมายถึงภาวะหรือที่อันปราศจากความเจริญ ทุคติ หมายถึงภาวะหรือที่ซึ่งมีแต่ความทุกข์ วินิบาต หมายถึงภาวะหรือที่ซึ่งสัตว์มีแต่ความพินาศ มีอวัยวะบกพร่อง นรก หมายถึงภาวะหรือที่อันไม่มีความสุขความเจริญ มีแต่ความเร่าร้อนกระวนกระวาย ในอรรถกถาอธิบายว่า สามคำแรกเป็นไวพจน์ (คำใช้แทน) ของคำว่า นรก และอธิบายอีกนัยหนึ่งว่า อบายหมายถึงกำเนิดสัตว์ดิรัจฉาน ทุคติคือแดนเปรต วินิบาตได้แก่พวกอสุรกาย นรกก็คือนรกขุมต่าง ๆ เช่น อเวจีมหานรก เป็นต้น (วิ.อ. ๑/๑๖๗)
ตามกรรมได้ว่า ‘หมู่สัตว์เหล่านี้หนอประกอบด้วยกายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต ว่าร้ายพระอริยเจ้า เป็นมิจฉาทิฏฐิ ยึดถือการกระทำด้วยอำนาจมิจฉาทิฏฐิ หมู่สัตว์เหล่านั้นหลังจากตายไป จึงเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก’ หรือว่า ‘หมู่สัตว์เหล่านี้ประกอบด้วยกายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต ไม่ว่าร้ายพระอริยเจ้า เป็นสัมมาทิฏฐิ ยึดถือการกระทำด้วย อำนาจสัมมาทิฏฐิ หมู่สัตว์เหล่านั้นหลังจากตายไป จึงเข้าถึงสุคติโลก สวรรค์’ เธอย่อมเห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังอุบัติ เลว ประณีต มีผิวพรรณดี มีผิวพรรณทราม ได้ดี ตกยาก ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ล่วง จักษุวิสัยของมนุษย์ ย่อมรู้ชัดซึ่งหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรมได้ดูก่อนมหาบพิตร นี้แหละคือสามัญญผลที่เห็นประจักษ์ ซึ่งทั้งดียิ่งกว่าสำคัญยิ่งกว่าสามัญญผลที่เห็นประจักษ์ข้อก่อนๆ
๘. อาสวักขยญาณ
{๑๓๘} [๒๔๘] ภิกษุนั้นเมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมโน้มน้อมจิตไปเพื่ออาสวักขยญาณ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์ นี้ทุกขสมุทัย นี้ทุกขนิโรธ นี้ทุกขนิโรธคามินิปฏิปทา เหล่านี้อาสวะ นี้อาสวสมุทัย นี้อาสวนี้โรธ นี้อาสวนิโรธคามินิปฏิปทา’ เมื่อเธอรู้เห็น
- ๑ทุกขสมุทัย เหตุให้ทุกข์เกิด ได้แก่ตัณหา ทุกขนิโรธ ความดับทุกข์ ได้แก่นิพพาน ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา ข้อปฏิบัติให้กึงความดับทุกข์ ได้แก่อริยมรรค (ที.สี.อ. ๒๐๒)
- ๒อาสวสมุทัย เหตุให้อาสวะเกิด อาสวนิโรธ ความดับอาสวะ อาสวนิโรธคามินีปฏิปทา ข้อปฏิบัติให้กึงความดับอาสวะ คำว่า อาสวะ หมายกึงกิเลสที่ไหลซึมซ่านไปย้อมใจเมื่อประสบอารมณ์ต่าง ๆ, สภาวะที่หมักดองสันดานหรือที่มอมพื้นจิตให้ขุ่นมัวเศร้าหมอง มี ๓ คือ (๑) กามาสวะ อาสวะคือกาม (๒) ภวาสวะ อาสวะคือภพ (๓) อวิชชาสวะ อาสวะคืออวิชชา ในคัมภีร์วิภังค์แห่งพระอภิธรรมปิฎกเพิ่ม ทิฏฐิาสวะ อาสวะคือทิฏฐิ เข้ามาเป็น ๔
อย่างนี้ จิตย่อมหลุดพ้นแม้จากกามาสวะ แม้จากภวาสวะ แม้จากอวิชชาสวะ เมื่อจิตหลุดพ้นแล้ว ก็มีญาณหยั่งรู้ว่าหลุดพ้นแล้ว รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ กิจอื่น เพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’
[๒๔๙] ดูก่อนมหาบพิตร เปรียบเหมือนสระนํ้าบนยอดเขาใสสะอาด ไม่ขุ่นมัว คนตาดียืนอยู่บนขอบสระนั้น ก็พึงมองเห็นหอยโข่งและหอยกาบบ้าง ก้อนกรวดและกระเบื้องบ้าง ฝูงปลาที่กำลังว่ายอยู่บ้างหยุดอยู่บ้าง ในสระนั้นได้ เขาพึงรู้แจ้งอย่างนี้ว่า ‘สระนํ้านี้ใสสะอาด ในสระนํ้านี้มีหอยโข่งและหอยกาบบ้าง มีก้อนกรวดและกระเบื้องบ้าง มีฝูงปลากำลังว่ายอยู่บ้าง หยุดอยู่บ้าง’ ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นแล เมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมโน้มน้อมจิตไปเพื่ออาสวักขยญาณ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์ นี้ทุกขสมุทัย นี้ทุกขนิโรธ นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา เหล่านี้อาสวะ นี้อาสวสมุทัย นี้อาสวนิโรธ นี้อาสวนิโรธคามินิปฏิปทา’ เมื่อเธอรู้เห็นอย่างนี้ จิตย่อมหลุดพ้นแม้จากกามาสวะ แม้จากภวาสวะ แม้
- ๑ชาติสิ้นแล้ว คำว่า ชาติ ในที่นี้หมายถึงรูปกายของสัตว์ที่เกิดอยู่ในภพที่มีขันธ์ ๑ (คืออสัญญีสัตว์) มีขันธ์ ๔ (คืออรูปพรหม) และมีขันธ์ ๕ (คือสัตว์ที่เกิดในอบายภูมิ มนุษย์ เทพ รูปพรหม) ไม่ได้หมายถึงชาติก่อน ชาติหน้า ชาติปัจจุบัน (ที.สี.อ. ๒๐๒-๒๐๓)
- ๒พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว คำว่า พรหมจรรย์ ในที่นี้หมายถึงมรรค คือสำเร็จมรรคผล เป็นพระอรหันตขีณาสพแล้ว (ที.สี..อ. ๑/๑๖๙)
- ๓กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว คำว่า กิจ ในที่นี้หมายถึงกิจในอริยสัจ ๔ คือ (๑) ปริญญากิจ กิจคือการกำหนดรู้ทุกข์ (๒) ปหานกิจ กิจคือการละเหตุเกิดแห่งทุกข์ (๓) สัจฉกิริยากิจ กิจคือการทำให้แจ้งซึ่งความดับทุกข์ (๔) ภาวนากิจ กิจคือการอบรมอริยมรรคมีองค์ ๘ ให้เจริญ ซึ่งกิจทั้ง ๔ นี้แต่ละอย่างประกอบในมรรค ๔ จึงรวมเป็นกิจ ๑๖ อย่าง (ที.สี.อ. ๒๐๓)
- ๔กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก หมายถึงไม่มีกิจหรือหน้าที่ในการบำเพ็ญมรรคญาณเพื่อความหมดสิ้นแห่งกิเลสอีกต่อไป เพราะการบรรลุอรหัตตผลถือว่าเป็นจุดสิ้นสุดแห่งทุกข์และเป็นจุดหมายสูงสุดในพระพุทธคาสนา (ที.สี.อ. ๒๐๓)
จากอวิชชาสวะ เมื่อจิตหลุดพ้นแล้ว ก็มีญาณหยั่งรู้ว่า หลุดพ้นแล้ว รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’
ดูก่อนมหาบพิตร นี้แหละคือสามัญญผลที่เห็นประจักษ์ ซึ่งทั้งดียิ่งกว่าทั้งสำคัญยิ่งกว่าสามัญญผลที่เห็นประจักษ์ข้อก่อนๆ ดูก่อนมหาบพิตร ก็สามัญญผลที่เห็นประจักษ์ข้ออื่น ซึ่งทั้งดียิ่งกว่าทั้งฺสำคัญยิ่งกว่าสามัญญผลที่เห็นประจักษ์ข้อนี้ไม่มีเลย”
พระเจ้าอชาตศัตรูประกาศพระองค์เป็นอุบาสก
{๑๓๙} [๒๕๐] เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว พระเจ้าแผ่นดินมคธ พระนามว่าอชาตคัตรูเวเทห็บุตรได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระภาษิตของพระองค์แจ่มแจ้งนัก พระภาษิตของพระองค์ไพเราะนัก พระพุทธเจ้าข้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประกาศธรรมโดยอเนกปริยาย เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่คว่ำ เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือส่องประทีปในที่มืดด้วยตั้งใจว่า ‘คนมีตาดีจักเห็นรูปได้’ ดังนี้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หม่อมฉันนี้ขอถึงพระผู้มีพระภาคเจ้า พร้อมทั้งพระธรรม และพระภิกบุสงฆ์ว่าเป็นสรณะ ขอพระผู้มื่พระภาคเจ้า
- ๑อุบาสก หมายถึงคฤหัสถ์ผู้ชายที่แสดงตนขอนับถือพระพุทธศาสนาโดยประกาศถึงพระรัตนตรัยเป็นสรณะ ในอรรถกถาได้กล่าวถึงลักษณะของอุบาสกไว้ คือ ต้องรักษาศีล ๕ มีอาชีพสุจริตโดยเว้นมิจฉาชีพ ๕ คือ ค้าอาวุธ ค้าสัตว์ ค้าเนี้อ ค้าสุรา และค้ายาพิษ และต้องประกอบด้วยคุณสมบัติสำคัญ ๕ ประการ คือ มีศรัทธา มีศีล ไม่เชื่อโชคลาง เชื่อกรรม และบำเพ็ญบุญเฉพาะในพระพุทธศาสนา (ที.สี.อ. ๒๑๑)
- ๒ว่าเป็นสรณะ คำว่า สรณะ หมายถึงสภาพที่กำจัด ขจัดปัดเป่าทุกข์ภัยและความสะดุ้งให้พินาศไป เป็นชื่อแห่งพระรัตนตรัย โดยพระพุทธเจ้าชื่อว่าเป็นสรณะ เพราะทรงขจัดภัยแก่สรรพสัตว์ด้วยการให้ตั้งอยู่ในสิ่งที่เป็นประโยชน์และปัองกันมิให้ตกอยู่ในสิ่งอันไม่เป็นประโยชน์ พระธรรมชื่อว่าเป็นสรณะ เพราะทำผู้ปฏิบัติให้ข้ามพ้นทุกขกันดารโนภพและให้ประสบความ แช่มชื่นใจอันเกิดจากการปฏิบัติ พระสงฆ์ชื่อว่าเป็นสรณะ เพราะทำผู้อุปถัมภ์บำรุงให้ได้ประสบผลอันไพบูลย์ (ที.สี.อ. ๒๐๗)
โปรดทรงจำหม่อมฉันไว้ว่าเป็นอุบาสกผู้ถึงสรณะตลอดชีวิตจำเดิมแต่วันนี้เป็นต้นไป โทษผิดได้ตกถึงหม่อมฉันตามความโง่เขลาเบาปัญญาและอกุศล ที่ได้ปลงพระชนม์ชีพพระราชบิดาผู้ดำรงธรรม ผู้ทรงเป็นพระธรรมราช เพราะเหตุที่อยากจะเป็นใหญ่ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพระกรุณารับโทษ ผิดนั้นของหม่อมฉันโดยความเป็นโทษเพื่อความสำรวมต่อไปด้วยเถิด”[๒๕๑] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า “เชิญเถิด มหาบพิตร โทษผิดได้ตกถึงมหาบพิตรตามความโง่เขลาเบาปัญญาและอกุศล ที่ได้ปลงพระชนม์ชีพพระราชบิดาผู้ดำรงธรรม ผู้ทรงเป็นพระธรรมราช เพราะเหตุที่อยากจะเป็นใหญ่ เพราะมหาบพิตรได้เห็นโทษผิดโดยความเป็นโทษแล้ว ทำคืนตามธรรมอยู่ อาตมภาพขอรับทราบโทษนั้นของมหาบพิตรไว้ ก็การที่บุคคลเห็นโทษโดยเป็นโทษจริงแล้วทำคืนตามธรรม ถึงความสำรวมต่อไป นี้เป็นความเจริญในอริยวินัยแล”{๑๔๐} [๒๕๒] เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว พระเจ้าแผ่นดินมคธ พระนามว่าอชาตศัตรูเวเทหิบุตร ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าเช่นนั้น หม่อมฉันขอทูลลาไปในบัดนี้ หม่อมฉันมีกิจมาก มีกรณียะมาก”
พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ขอมหาบพิตรทรงทราบกาลอันควร บัดนี้เถิด”
ครั้งนั้นแล พระเจ้าแผ่นดินมคธพระนามว่าอชาตศัตรูเวเทห็บุตรทรงยินดีชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว เสด็จลุกจากอาสนะ ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า ทรงกระทำประทักษิณแล้วเสด็จกลับ
- ๑อริยวินัย คือ หลักการของพระอริยเจ้า หลักคำสอนของพระผู้มีพระภาคเจ้า หรือพระพุทธศาสนา (ที.สี.อ. ๒๑๓)
[๒๕๓] ลำดับนั้น เมื่อท้าวเธอเสด็จไปไม่นาน พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสกะภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระราชาพระองค์นี้ถูกขุดเสียแล้ว พระราชาพระองค์นี้ถูกขจัดเสียแล้ว หากท้าวเธอไม่ปลงพระชนม์ชีพพระบิดาผู้ดำรงธรรมผู้ทรงเป็นธรรมราชาแล้วไซร้ ธรรมจักษุที่ปราศจากธุลีปราศจากมลทินจักเกิดขึ้นแก่ท้าวเธอ ณ ที่ประทับนี้ทีเดียว”พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสคำเป็นไวยากรณภาษิตนี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นชื่นชมยินดีพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วแล
จบ สามัญญผลสูตรที่ ๒
- ๑ถูกขุดแล้ว หมายถึงทำลายตนเองให้เสื่อมจากที่พึ่งคือกุศลธรรมในพระพุทธศาสนา (ที.สี.อ. ๒๑๔)
- ๒ธรรมจักษุ ดวงตาเห็นธรรมทั้งหลาย หรือดวงตาเกิดธรรม ในที่อื่น ๆ มีความหมายครอบคลุม อริยมรรคทั้ง ๓ คือ โสดาปัตติมรรค สกทาคามิมรรค และอนาคามิมรรค แต่ในที่นี้หมายเฉพาะโสดาปัตติมรรค ในอรรถกถาได้อธิบายความตอนนี้เพิ่มเติมว่า (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า) “ถ้าพระเจ้าอชาตศัตรูมิได้ปลงพระชนม์พระเจ้าพิมพิสารผู้เป็นพระราชบิดา เมื่อจบสามัญญผลสูตรนี้ก็จักได้ดวงตาเห็นธรรมคือสำเร็จเป็นพระโสดาบัน เพราะคบมิตรชั่วคือพระเทวทัต จึงทำให้เสียหายต่อการบรรลุธรรมเช่นนี้ แต่เนื่องจากพระเจ้าอชาตศัตรูนี้เข้ามาหาเราตถาคตแล้วขอถึงพระรัตนตรัยพร้อมทั้งสำนึกผิด จึงคล้ายกับว่าพ้นจากโทษผิดเพียงเท่าดอกไม้กำมือหนึ่ง (ลดโทษลงได้นิดหน่อย) เพราะศาสนธรรมของเรามีคุณกว้างใหญ่ โดยตกนรกเพียงชั้นโลหกุมภี (แทนที่จะตกนรกอเวจีเพราะทำปิตุฆาตกรรม) จมดิ่งลงไปเบื้องล่างของนรก โลหกุมภีนั้นจนถึงพื้นล่างสุดใช้เวลา ๓๐,๐๐๐ ปี และลอยขึ้นเบื้องบนจนถึงชั้นบนสุดใช้เวลา ๓๐,๐๐๐ ปีเช่นกันแล้วจึงจักพ้นจากนรกนั้นได้” หากถามว่า “เพราะสดับพระสูตรนี้ พระเจ้าอชาตศัตรูได้รับอานิสงส์อย่างไรบ้าง” ตอบว่า ‘ได้รับอานิสงส์อย่างใหญ่หลวงทีเดียว กล่าวคือ นับแต่ปลงพระชนม์พระราชบิดา พระเจ้าอชาตศัตรูนี้ก็บรรทมไม่หลับทั้งกลางวันและกลางคืน แต่ หลังจากเข้าเฝ้าพระพุทธเจ้าสดับพระสูตรนี้ก็บรรทมหลับได้ตามปกติ ต่อมาได้ทรงให้การอุปถัมภ์พระพุทธศาสนาอย่างยิ่ง กล่าวกันว่า จะหาพระราชาผู้ประกอบด้วยศรัทธาเยี่ยงปุถุชนทำมหาสักการะต่อพระรัตนตรัยเช่นพระเจ้าอชาตศัตรูนี้ไม่ได้อีกแล้ว และในอนาคตกาลพระเจ้าอาชาตศัตรูนี้จักสำเร็จเป็นพระปัจเจกพุทธเจ้านามว่า ชีวิตวิเสสะ (ที.สี.อ. ๒๑๔)
๓. อัมพัฏฐสูตร
ว่าด้วยข้อโต้ตอบเรื่องวรรณะกับอัมพัฏฐมาณพ
{๑๔๑} [๒๕๔] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้
สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จจาริกไปในแคว้นโกศล พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ประมาณ ๕๐๐ รูป ได้เสด็จถึงหมู่บ้านพราหมณ์ของชาวโกศลชื่ออิจฉานังคลคาม ได้ยินว่า สมัยนั้นพระองค์ประทับอยู่ ณ ราวป่าอิจฉานังคลวัน ใกล้อิจฉานังคลคาม
เรื่องพราหมณ์โปกขรสาติ
{๑๔๒} [๒๕๕] ก็สมัยนั้น พราหมณ์โปกขรสาติปกครองนครอุกกัฏฐะ ซึ่งคับคั่งด้วยผู้คนและสัตว์เลี้ยง อุดมสมบูรณ์ด้วยหญ้า ไม้ นํ้า และธัญญาหาร ซึ่งเป็นพระราชทรัพย์ที่พระเจ้าปเสนทิโกศลพระราชทานปูนบำเหน็จให้เป็นของขวัญพิเศษ
- ๑เสด็จจาริก เสด็จเดินทางไกล การเสด็จจาริกของพระพุทธเจ้ามี ๒ คือ (๑) ตุริตจาริก การเสด็จจาริกโดยรีบด่วน เมื่อทรงเห็นบุคคลที่จะตรัสรู้ก็รีบเสด็จไปโปรด เช่น ทรงย่นระยะทางเสด็จไปโปรดพระมหากัสสปะและพระองคุลีมาล เป็นต้น (๒) อตุริตจาริก การเสด็จจาริกโดยไม่รีบด่วน ได้แก่ การเสด็จไปตามลำดับบ้าน นิคม และชนบทต่าง ๆ เพื่อทรงแสดงธรรมโปรดมหาชนหรือบุคคลใดบุคคลหนึ่งโดยปกติ เช่น ในพระสูตรนี้ (นัย ที.สี.อ. ๒๑๕-๒๑๘)
- ๒แคว้นโกสล ชื่อแคว้นหนึ่งในบรรดา ๑๖ แคว้นใหญ่แห่งชมพูทวีป เป็นแคว้นที่มีอำนาจมากในสมัยพุทธกาล กษัตริย์ผู้ปกครองแคว้นมีพระนามว่า ปเสนทิโกศล มีนครหลวงชื่อว่า สาวัตถี ในอรรถกถากล่าวว่า “ชื่อว่าโกศล เพราะประชาชนพบหน้าหรือเดินสวนทางกัน นิยม ทักทายกันว่า ‘กจฺจิ โภ กุสลํ, กจฺจิ โภ กุสลํ เป็นกุศลดีหรือท่าน” (ที.สี.อ. ๒๑๕)
- ๓พราหมณ์โปกขรสาติ เป็นพราหมณ์โดยกำเนิด จบไตรเพท เป็นบัณฑิต มีรูปร่างโดยทั่วไปงดงามมาก มีผิวกายขาวสะอาดเหมือนบัวขาว จึงได้นามว่าโปกขรสาติ (นัย ที.สี.อ. ๒๑๙)
- ๔ของขวัญพิเศษ พรหมไทย ของให้ที่ประเสริฐสุด หมายถึงที่ดินหรือบ้านแมีองที่พระราชทานเป็นบำเหน็จ โดยพระราชทานให้ขาด ไม่ริบเอาคืนในภายหลัง (ที.สี.อ. ๒๒๑)
จบ ๒. สามัญญผลสูตร