พระสุตตันตปิฎก · ทีฆนิกาย
๑. พรหมชาลสูตร เล่ม ๙
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๑–๙๐ (ฉบับหลวง)มี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค พรหมชาลสูตร (ฉบับหลวง เล่ม ๙ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๙ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๑๑ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๙)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๙ หน้า ๑–๗๐
พระไตรปิฎกภาษาไทย
พระบาลีสุตตันตปิฎก
ทีฆนิกาย
สีลขันธ์วรรค
ฉบับเฉลิมพระเกียรติ
พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว
เนื่องในการจัดงานฉลองสิริราชสมบัติครบ ๖๐ ปี
พุทธศักราช ๒๕๔๙
มหาเถรสมาคม จัดพิมพ์
๙
ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น
๑. พรหมชาลสูตร
ว่าด้วยเครือข่ายแห่งพระสัพพัญญุตญาณอันประเสริฐ
เรื่องสุปปิยปริพาชกกับพรหมทัตตมาณพ
{๑} [๑] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้
สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จทางไกลอยู่ระหว่างพระนคร ราชคฤห์กับเมืองนาลันทาพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ประมาณ ๕๐๐ รูป แม้ สุปปิยปริพาชกก็เดินทางไกลอยู่ระหว่างพระนครราชคฤห์กับเมืองนาลันทา พร้อมด้วยพรหมทัตตมาณพผู้เป็นศิษย์นัยว่าในระหว่างทางนั้นสุปปิยปริพาชก
- ๑ประมวลพระพุทธพจน์หมวดพระสูตร คือ พระธรรมเทศนา คำบรรยายธรรมที่ตรัสยักเยื้องให้ เหมาะแก่บุคคลและโอกาส ตลอดจนบทประพันธ์ เรื่องเล่า และเรื่องราวทั้งหลายที่เป็นชั้น เดิมในพระพุทธศาสนา แบ่งเป็น ๕ นิกาย คือ (๑) ทีฆนิกาย พระไตรปิฎก เล่ม ๙ –๑๑ (๒) มัชฌิมนิกาย พระไตรปิฎก เล่ม ๑๒-๑๔ (๓) สังยุตตนิกาย พระไตรปิฎก เล่ม ๑๕-๑๙ (๔) อังคุตตรนิกาย พระไตรปิฎก เล่ม ๒๐ - ๒๔ (๕) ขุททกนิกาย พระไตรปิฎก เล่ม ๒๕-๓๓
- ๒ชุมนุมพระสูตรที่มีขนาดยาว จำนวน ๓๔ สูตร แบ่งเป็น ๓ วรรค ๓ เล่มหนังสือ คือ (๑) สีลขันธ์วรรค พระไตรปิฎกเล่ม ๙ นี้ (๒) มหาวรรค เล่ม ๑๐ (๓) ปาฏิกวรรค เล่ม ๑๑
- ๓หมวดว่าด้วยพระสูตรขนาดยาวซึ่งหลายสูตรกล่าวถึงศีล ๓ ระดับ มี ๑๓ สูตร
- ๔ข้าพเจ้า ในพระสูตรนี้และพระสูตรอื่น ๆ ในพระสุตตันตปิฎก เป็นคำของท่านพระอานนท์ ซึ่งกล่าวกลางที่ประชุมการกสงฆ์เมื่อคราวทำสังคายนาครั้งที่ ๑ (นัย ที.สี.อ. ๓๐-๓๑)
- ๕นักบวชนอกพระพุทธศาสนานุ่งห่มผ้าขาว เป็นศิษย์ของครูสญชัย เวลัฏฐบุตร (ที.สี.อ. ๓๕)
กล่าวติเตียนพระพุทธเจ้า ติเตียนพระธรรม ติเตียนพระสงฆ์โดยอเนกปริยาย ส่วนพรหมทัตตมาณพผู้เป็นศิษย์ของสุปปิยปริพาชกกล่าวชมพระพุทธเจ้า ชมพระธรรม ชมพระสงฆ์โดยอเนกปริยาย อาจารย์กับศิษย์ทั้งสองนั้น มีถ้อยคำขัดแย้งกันโดยตรงฉะนี้ ติดตามพระผู้มีพระภาคเจ้าและภิกษุสงฆ์ ไปข้างหลัง ๆ
[๒] ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จเข้าไปประทับแรมคืนใกล้ พระตำหนักหลวงในพระราชอุทยานอัมพลัฏฐิกา พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ แม้ สุปปิยปริพาชกก็ได้เข้าพักแรมคืนใกล้พระตำหนักหลวงในพระราชอุทยาน อัมพลัฏฐิกากับพรหมทัตตมาณพผู้เป็นศิษย์ นัยว่าแม้ ณ ที่นั้น สุปปิยปริพาชก ก็กล่าวติเตียนพระพุทธเจ้า ติเตียนพระธรรม ติเตียนพระสงฆ์โดยอเนกปริยาย ส่วนพรหมทัตตมาณพผู้เป็นศิษย์ของสุปปิยปริพาชก กล่าวชมพระพุทธเจ้า ชมพระธรรม ชมพระสงฆ์โดยอเนกปริยาย อาจารย์กับศิษย์ทั้งสองคนนั้น มีถ้อยคำขัดแย้งกันโดยตรงฉะนี้ ติดตามพระผู้มีพระภาคเจ้าและภิกษุสงฆ์ ไปข้างหลัง ๆ[๓] ครั้นรุ่งราตรี ภิกษุหลายรูปลุกขึ้นนั่งชุมนุมกันอยู่ที่ศาลานั่งพัก
ผ่อน มีเรื่องสนทนาเกิดขึ้นว่า “น่าอัศจรรย์นัก ท่านทั้งหลาย น่าแปลก ใจนัก ท่านทั้งหลาย ข้อที่พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้รู้เห็นเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้นทรงทราบความที่หมู่สัตว์มีอัธยาัศัยต่างกันเป็นอย่างดี ดังที่สุปปิยปริพาชกผู้นี้กล่าวติเตียนพระพุทธเจ้า ติเตียนพระธรรม ติเตียน พระสงฆ์โดยอเนกปริยาย ส่วนพรหมทัตตมาณพผู้เป็นศิษย์ของสุปปิยปริพาชก กล่าวชมพระพุทธเจ้า ชมพระธรรม ชมพระสงฆ์โดยอนกปริยาย อาจารย์ กับศิษย์ทั้งสองนี้มีถ้อยคำขัดแย้งกันโดยตรงฉะนี้ ติดตามพระผู้มีพระภาคเจ้า และภิกษุสงฆ์ไปข้างหลังๆ”[๔] ลำดับนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบคำสนทนาของภิกษุ เหล่านั้นแล้วจึงเสด็จไปยังศาลานั่งพักผ่อน ประทับบนอาสนะที่ปูลาดไว้
แล้วตรัสถามภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บัดนี้เธอทั้งหลายนั่ง ชุมนุมสนทนาเรื่องอะไรกัน และพวกเธอพูดเรื่องอะไรค้างไว้”
เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้ ภิกษุเหล่านั้นจึงไค้กราบทูลพระ ผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานพระวโรกาส เมื่อ พวกข้าพระองค์ลุกขึ้นในเวลาใกล้รุ่ง นั่งชุมนุมกันอยู่ที่ศาลานั่งพักผ่อน มีเรื่องสนทนาเกิดขึ้นว่า ‘น่าอัศจรรย์นัก ท่านทั้งหลาย น่าแปลกใจนัก ท่าน ทั้งหลาย ข้อที่พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้รู้เห็นเป็นพระอรหันตสัมมาส้มพุทธเจ้า
พระองค์นั้นทรงทราบความที่หมู่สัตว์มีอัธยาศัยต่างกันเป็นอย่างดี ดังที่ สุปปิยปริพาชกผู้นี้กล่าวติเตียนพระพุทธเจ้า ติเตียนพระธรรม ติเตียนพระสงฆ์โดยอเนกปริยาย ส่วนพรหมหัตตมาณพผู้เป็นศิษย์ของสุปปิยปริพาชกกล่าวชมพระพุทธเจ้า ชมพระธรรม ชมพระสงฆ์โดยอเนกปริยาย อาจารย์กับศิษย์ทั้งสองนี้มีถ้อยคำขัดแย้งกันโดยตรงฉะนี้ ติดตามพระผู้มี พระภาคเจ้าและภิกษุสงฆ์ไปข้างหลังๆ’
พระพุทธเจ้าข้า เรื่องนี้แลที่พวก ข้าพระองค์พูดค้างไว้ ก็พอดีพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จมาถึง”[๕] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถึงคนพวกอื่น จะพึงกล่าวติเตียนเรา ติเตียนพระธรรม หรือติเตียนพระสงฆ์ก็ตาม เธอทั้งหลายก็ไม่ควรอาฆาต ไม่ควรโทมนัสน้อยใจ ไม่ควรไม่พอใจในคนเหล่านั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คนพวกอื่นจะพึงกล่าวติเตียนเรา ติเตียนพระธรรม หรือ ติเตียนพระสงฆ์ก็ตาม ถ้าพวกเธอไปขุ่นเคืองหรือไม่พอใจในคนเหล่านั้น อันตรายก็จะพึงมีแก่เธอทั้งหลายเพราะเหตุนั้นเป็นแน่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คนพวกอื่นจะพึงกล่าวติเตียนเรา ติเตียนพระธรรม หรือติเตียนพระสงฆ์ ก็ตาม ถ้าเธอทั้งหลายไปขุ่นเคืองหรือไม่พอใจในคนเหล่านั้น เธอทั้งหลาย จะพึงรู้ได้หรือว่าคำที่คนพวกอื่นพูดนั้นถูกหรือผิด”
- ๑อันตราย ในที่นี้หมายถึงมีอุปสรรคต่อการบรรลุธรรมชั้นสูง เช่น ปฐมฌาน เป็นต้น (ที.สี.อ.๕๓)
ภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า “รู้ไม่ได้ พระพุทธเจ้าข้า”
พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในเรื่องที่คนพวก อื่นกล่าวติเตียนเรา ติเตียนพระธรรม หรือติเตียนพระสงฆ์นั้น เรื่องที่ไม่จริง เธอทั้งหลายควรสะสางให้เห็นโดยเป็นเรื่องที่ไม่จริงว่า ‘เรื่องนั้นไม่จริง เพราะเหตุนี้ เรื่องนั้นไม่แท้เพราะเหตุนี้ เรื่องนั้นก็ไม่มีในพวกเรา และ เรื่องนั้นจะหาไม่ได้ในพวกเราเลย’
[๖] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถึงคนพวกอื่นจะกล่าวชมเรา ชมพระธรรม หรือชมพระสงฆ์ก็ตาม เธอทั้งหลายก็ไม่ควรเบิกบานใจ ไม่ควรดีใจ ไม่ควร ปลาบปลื้มในคำชมนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คนพวกอื่นจะกล่าวชมเรา ชมพระธรรม หรือชมพระสงฆ์ก็ตาม ถ้าเธอทั้งหลายเบิกบานใจ ดีใจ ปลาบปลื้มในคำชมนั้น อันตรายก็จะพึงมีแก่เธอทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นเป็นแน่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในเรื่องที่คนพวกอื่นกล่าวชมเรา ชมพระธรรม หรือชมพระสงฆ์นั้น เรื่องที่เป็นจริง เธอทั้งหลายควรยืนยัันให้เห็นโดยเป็น เรื่องจริงว่า ‘เรื่องนั้นจริงเพราะเหตุนี้ เรื่องนั้นแท้เพราะเหตุนี้ เรื่องนั้นมีในเราทั้งหลายจริง และเรื่องนั้นจะหาได้ในเราทั้งหลาย’
{๒} [๗] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เมื่อปุถุชนกล่าวชมตถาคต คำที่เขา กล่าวชมนั้นยังเป็นเรื่องที่น้อยนัก ตํ่านัก เป็นเพียงแค่ศีล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การที่ปุถุชนกล่าวชมตถาคตด้วยเรื่องที่น้อยนัก ต่ำนัก เป็น เพียงแค่ศีลนั้นเป็นไฉน
- ๑จุลศีล ศีลอย่างเล็กน้อย หรือศีลระดับต้น มี ๒๖ ข้อ
- ๒ปุถุชน คนที่ยังมีกิเลสหนา สามารถก่อให้เกิดกิเลสได้นานัปการ หมายถึงคนธรรมดาทั่วไปซึ่ง ยังไม่เป็นอริยบุคคล มี ๒ ประเภท คือ อันธปุถุชน คนโง่เขลาที่ไม่สามารถพัฒนาตนให้เป็น อริยบุคคลได้ และกัลยาณปุถุชน คนที่สามารถพัฒนาตนให้เป็นอริยบุคคลได้ (นัย ที.สี.อ. ๕๘)
{๓} [๘] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อปุถุชนกล่าวชมตถาคต พึงกล่าวเช่น นี้ว่า
๑. พระสมณโคดมละการฆ่าสัตว์ เว้นขาดจากการฆ่าสัตว์ วางอาชญา วางศัสตรา มีความละอาย มีความเอ็นดู มีความกรุณา หวังประโยชน์แก่สัตว์ทั้งปวงอยู่๒. พระสมณโคดมละการลักทรัพย์ เว้นขาดจากการลักทรัพย์ รับแต่ของที่เขาให้ ต้องการแต่ของที่เขาให้ ไม่เป็นขโมย เป็นผู้สะอาดอยู่
- ๑ตถาคต คือพระนามอย่างหนึ่งของพระพุทธเจ้า เป็นคำที่พระพุทธเจ้าทรงเรียกหรือตรัสถึง พระองค์เอง มีความหมาย ๘ อย่าง คือ (๑) พระผู้เสด็จมาแล้วอย่างนั้น คือ เสด็จมาทรง บำเพ็ญพุทธจริยาเพื่อประโยชน์แก่ชาวโลกเป็นต้น เหมือนอย่างพระพุทธเจ้าองค์ก่อน ๆ อย่างไร ก็อย่างนั้น (๒) พระผู้เสด็จไปแล้วอย่างนั้น คือ ประสูติแล้วทรงมีคติเสด็จดำเนิน เป็นบุรพ นิมิตแห่งการสำเร็จเป็นพระพุทธเจ้าและการทำลายอวิชชา สละปวงกิเลสไปได้เด็ดขาดเหมือน อย่างพระพุทธเจ้าองค์ก่อน ๆ อย่างไรก็อย่างนั้น (๓) พระผู้เสด็จมาถึงตถลักษณะ คือ ทรงมี พระญาณหยั่งรู้ เข้าถึงลักษณะอันแท้จริงชองสรรพสิ่ง (๔) พระผู้ตรัสรู้ตถธรรมตามที่เป็นจริง คือ ตรัสรู้อริยสัจ ๔ และปฏิจจสมุปบาทอันเป็นธรรมที่จริงแท้แน่นอน (๕) พระผู้ทรงเห็น อย่างนั้น คือ ทรงรู้เท่าทันสรรพารมณ์ที่ปรากฏแก่หมู่สัตว์ทั้งเทพและมนุษย์ซึ่งได้ประสบ และพากันแสวงหา โดยทรงทราบถึงสภาพที่แท้จริง (๖) พระผู้ตรัสอย่างนั้น คือ มีพระวาจา ที่แท้จริง โดยพระดำรัสทั้งปวงที่ตรัสนับแต่ตรัสรู้จนถึงเสด็จดับขันธ์ปรินิพพานล้วนแต่เป็นจริง ถูกต้อง ไม่เป็นอย่างอื่น (๗) พระผู้ทำอย่างนั้น คือ ตรัสอย่างใด ทรงทำอย่างนั้น ทรงทำ อย่างใด ก็ตรัสอย่างนั้น (๘) พระผู้เป็นเจ้าหรือพระอภิภู คือ ทรงเป็นผู้ใหญ่ยิ่งเหนือกว่าสรรพ สัตว์ตลอดถึงพรหมโลกที่สูงสุด เป็นผู้เห็นถ่องแท้ ทรงพุทธานุภาพ เป็นเทพแห่งเทพ เป็น อินทร์เหนือพระอินทร์ เป็นพรหมเหนือประดาพรหม ไม่มีใครจะอาจวัดหรือจะทัดเทียม พระองค์ได้ด้วยศีล สมาธิ ปัญญา วิมุตติ และวิมุตติญาณทัสสนะ (นัย ที.สี.อ. ๕๙-๖๖)
- ๒คำว่า พระสมณโคดม เป็นคำที่คนทั่วไปหรือคนนอกพระพุทธศาสนาในสมัยนั้นนิยมใช้เรียก พระผู้มีพระภาคเจ้า โดยคำว่า สมณะ มีความหมายว่าผู้ระงับบาปได้เด็ดขาดแล้ว คำว่า โคดม หมายถึงชื่อพระโคตรวงศ์ (นัย ที.สี.อ. ๖๘)
- ๓คำว่า สัตว์ ในที่นี้โดยความหมายสูงสุด ได้แก่ สิ่งมีชีวิตทั้งหมด (ที.สี.อ. ๖๘)
- ๔คำว่า อาชญา ในที่นี้หมายถึงท่อนไม้หรือเครื่องทำร้ายร่างกายที่นอกจากศัสตรา (ที.สี.อ. ๖๘)
๓. พระสมณโคดมละกรรมเป็นข้าศึกแก่พรหมจรรย์ ประพฤติพรหมจรรย์ ประพฤติห่างไกล เว้นขาดจากเมถุนอันเป็นกิจของชาวบ้าน
{๔} [๙] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อปุถุชนกล่าวชมตถาคต พึงกล่าวเช่นนี้ว่า
๔. พระสมณโคดมละการพูดเท็จ เว้นขาดจากการพูดเท็จ พูดแต่คำสัตย์ ดำรงรักษาคำสัตย์ มีถ้อยคำเป็นหลักฐาน ควรเชื่อได้ ไม่พูดลวงโลก
๕. พระสมณโคดมละคำส่อเสียด เว้นขาดจากคำส่อเสียด ฟังความจากข้างนี้แล้วไม่ไปบอกข้างโน้นเพื่อให้คนพวกนี้แตกกัน หรือพึงความจากข้างโน้นแล้วไม่มาบอกข้างนี้เพื่อให้คนพวกโน้นแตกกัน สมานคนที่แตกกันแล้วบ้าง ส่งเสริมคนที่พร้อมเพรียงกันแล้วบ้าง ชื่นชม ยินดี เพลิดเพลินต่อคนที่สมัครสมานสามัคคีกัน กล่าวแต่คำที่ทำให้คนสามัคคีกัน๖. พระสมณโคดมละคำหยาบ เว้นขาดจากคำหยาบ กล่าวแต่คำที่ไม่มีโทษ ไพเราะหู ชวนให้รัก จับใจ เป็นคำของชาวเมือง คนส่วนมากรักใคร่พอใจ
- ๑ประพฤติพรหมจรรย์ หมายถึงดำเนินชีวิตอย่างประเสริฐ คำว่า พรหมจรรย์ มีความหมาย ๑๐ ประการ คือ ทาน การให้ เวยยาวัจจะ การขวนขวายช่วยเหลือ ปัญจสีละ ศีล ๕ อัปปมัญญา การประพฤติพรหมวิหารอย่างไม่มีขอบเขต เมถุนวิรัติ การงดเว้นจากการเสพเมถุนธรรม สทารสันโดษ ความยินดีเฉพาะคู่ครองของตน วิริยะ ความเพียร อุโปสถังคะ องค์อุโบสถ อริยมรรค ทางอันประเสริฐ และศาสนา คือไตรสิกขา (ที.สี.อ. ๑๖๐) ในที่นี้ หมายถึง เมถุนวิรัติ การครองชีวิตที่เว้นจากการเสพกามอย่างชาวบ้าน
- ๒คำว่า เมถุน หมายถึงกิจของคนคู่ การกระทำของคนทีเป็นคู่ ๆ ด้วยอำนาจความกำหนัด ยินดีต่อกัน ได้แก่ การร่วมสังวาส การร่วมประเวณี (ที.สี.อ. ๗๐)
- ๓หมายถึงมีความมั่นคงในคำพูด แม้จะถูกตัดศีรษะก็ไม่เปลี่ยนคำพูดเป็นสอง (ที.สี.อ. ๗๑)
- ๔หมายถึงเป็นคำเหมาะสม มีมาตรฐานเป็นที่ยอมรับของคนทั่วไป (นัย ที.สี.อ. ๓๓)
๗. พระสมณโคดมละคำเพ้อเจ้อ เว้นขาดจากคำเพ้อเจ้อ พูดถูกกาล พูดแต่คำที่เป็นจริง พูดอิงอรรถอิงธรรมอิงวินัย พูดแต่คำมีหลักฐาน มีที่อ้างอิง มีที่กำหนด ประกอบด้วยประโยชน์ ตามกาลอันควร{๕} [๑๐] ๘. พระสมณโคดมเว้นขาดจากการพรากพืชคามและภูตคาม
{๖} ๙. พระสมณโคดมฉันหนเดียว เว้นการฉันในราตรี งดจากการฉันในเวลาวิกาล
๑๐. พระสมณโคดมเว้นขาดจากการฟ้อนรำ ขับร้อง ประโคมดนตรี และดูการเล่นอันเป็นข้าศึกแก่กุศล
๑๑. พระสมณโคดมเว้นขาดจากการทัดทรง ประดับ และตบแต่งร่างกายด้วยดอกไม้ ของหอม และเครื่องประทินผิวอันเป็น ลักษณะแห่งการแต่งตัว๑๒. พระสมณโคดมเว้นขาดจากการนั่งนอนบนที่นั่งที่นอนอันสูงใหญ่
- ๑พืชคาม คือ พืชพันธุ์ที่แม้จะถูกพรากจากที่แล้วก็ยังจะเป็นคืองอกงามได้อีก มี ๕ ชนิด คือ (๑) พืชเกิดจากเหง้า ใช้เหง้าเพาะ เช่น ขมิ้น (๒) พืชเกิดจากลำต้น ตอนออกได้จากไม้ต้น ทั้งหลาย เช่น ไม้โพ (๓) พืชเกิดจากข้อลำ ใช้ข้อปลูก ได้แก่ไม้ลำ เช่น อ้อย ไม้ไผ่ (๔) พืชเกิดจากยอด ใช้ยอดปลูกก็เป็น ได้แก่ ผักต่าง ๆ มีผักชีล้อม ผักบุ้ง เป็นต้น (๕) พืช เกิดจากเมล็ด ใช้เมล็ดเพาะ ได้แก่ ถั่ว งา ข้าว เป็นต้น ภูตคาม คือ ของเขียวหรือพืชพันธุ์ อันขี้นอยู่กับที่ ทั้งสองนี้เป็นคำใช้คู่กัน (ที.สี.อ. ๗๔,๗๘)
- ๒เวลาวิกาล คือ เวลาที่ไม่เหมาะกับเรื่องใดเรื่องหนึ่ง ในที่นี้หมายถึงเวลาทั้งแต่เที่ยงวันไปจน ถึงอรุณขึ้นของวันใหม่ (พระองค์ทรงเว้นขาดจากการฉันในเวลาวิกาลตั้งแต่วันที่ทรงผนวช ณ ริมฝั่งแมน้ำอโนมา : ที.สี.อ. ๗๕)
- ๓คือขัดต่อหลักพระพุทธศาสนาที่เน้นให้คลายความกำหนัดยินดีในกามคุณ ๕ (นัย ที.สี.อ. ๗๕)
- ๔คำว่า รับ หมายรวมถึงทั้งรับเอง ให้ผู้อื่นรับ หรือยินดีเก็บฝากไว้ (ที.สี.อ. ๗๕)
{๗} ๑๔. พระสมณโคดมเว้นขาดจากการรับธัญญาหารดิบ
๑๕. พระสมณโคดมเว้นขาดจากการรับเนื้อดิบ
๑๖. พระสมณโคดมเว้นขาดจากการรับสตรีและกุมารี
๑๗. พระสมณโคดมเว้นขาดจากการรับทาสหญิงและทาสชาย
๑๘. พระสมณโคดมเว้นขาดจากการรับแพะและแกะ
๑๙. พระสมณโคดมเว้นขาดจากการรับไก่และสุกร
๒๐. พระสมณโคดมเว้นขาดจากการรับช้าง โค ม้า และลา
๒๑. พระสมณโคดมเว้นขาดจากการรับไร่นาและที่สวน
{๘} ๒๒. พระสมณโคดมเว้นขาดจากการเป็นตัวแทนและการสื่อสาร
๒๓. พระสมณโคดมเว้นขาดจากการซื้อการขาย
๒๔. พระสมณโคดมเว้นขาดจากการโกงด้วยตาชั่ง การโกงด้วยของปลอม และการโกงด้วยเครื่องตวงวัด๒๕. พระสมณโคดมเว้นขาดจากการตลบตะแลง การฉ้อโกง การล่อลวง และการปลอมแปลง๒๖. พระสมณโคดมเว้นขาดจากการตัด การฆ่า การจองจำ การตีชิง การปล้น และการข่มขู่
จบ จุลศีล
ยังอีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย เมื่อปุถุชนกล่าวชมตถาคต พึงกล่าว เช่นนี้ว่า
- ๑ธัญญาหารดิบ อาหารคือข้าวดิบ มี ๗ ชนิด คือ ข้าวสาลี ข้าวเปลือก ข้าวเหนียว หญ้ากับแก้ ข้าวละมาน ข้าวฟ่าง และลูกเดือย (ที.สี.อ. ๗๕)
- ๒หมายถึงตัดอวัยวะต่าง ๆ มีมือเป็นต้นของผู้อื่น (ที.สี.อ. ๗๗)
- ๓มัชฌิมศีล ศีลอย่างกลาง ศีลระดับกลาง ศีลที่สูงกว่าจุลศีล มี ๑๐ ข้อ
{๙} [๑๑] ๑. พระสมณ์โคดมเว้นขาดจากการพรากพืชคามและภูตคาม เช่น อย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังพรากพืชคามและภูตคามเห็นปานนี้อีก คือ พืชเกิดจากเหง้า พืชเกิด จากลำต้น พืชเกิดจากผล พืชเกิดจากยอด เป็นห้าทั้งพืชเกิดจากเมล็ด
{๑๐} [๑๒] ๒. พระสมณโคดมเว้นชาดจากการบริโภคของที่ทำการสะสมไว้ เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังบริโภคของที่ทำการสะสมไว้เห็นปานนี้อีก คือ สะสมข้าว สะสมน้ำ สะสมผ้า สะสมยานพาหนะ สะสมที่นอน สะสมเครื่องประทิน สะสมของหอม สะสมอามิส
{๑๑} [๑๓] ๓. พระสมณโคดมเว้นขาดจากการดูการเล่นอันเป็นข้าศึกแก่กุศล เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังขวนขวายดูการเล่นอันเป็นข้าศึกแก่กุศลเห็นปานนี้อีก คือ การฟ้อน การขับร้อง การประโคม มหรสพมีการรำเป็นต้น การเล่านิทาน การเล่นปรบมือ การเล่นปลุกผี การเล่นตีกลอง ฉากภาพบ้านเมืองที่สวยงาม การเล่นของคนจัณฑาล การเล่นไม้สูง การเล่นหน้าศพ การชนช้าง
- ๑สมณพราหมณ์ ในที่นี้หมายถึงนักบวชต่าง ๆ นอกพระพุทธศาสนา
- ๒คำว่า น้ำ ในที่นี้หมายถึงนํ้าปานะที่คั้นจากผลไม้ ๘ อย่าง หรือนํ้าอัฐบาน เช่น นํ้ามะม่วง เป็นต้น (ที.สี.อ. ๗๙)
- ๓สะสมยานพาหนะ ในที่นี้หมายเฉพาะยานพาหนะที่เหมาะแก่นักบวช ได้แก่ รองเท้า สำหรับ ภิกษุผู้เคร่งในมัชฌิมศีล มีรองเท้าสองคู่เท่านั้นเป็นยานพาหนะ คู่หนึ่งมีไว้เพื่อใช้เดินป่า อีกคู่หนึ่งมีไว้เพื่อป้องกันเท้าเปรอะเปื้อน (ที.สี.อ. ๗๙)
- ๔คำว่า อามิส ในที่นี้หมายถึงเครื่องอุปโภคบริโภคใช่สอยต่าง ๆ นอกจากที่กล่าวมา เช่น สะสม นํ้ามัน ข้าวสาร เป็นต้น ไว้เพื่อบริโภค (ที.สี.อ. ๘๐)
- ๕คือ การเล่นแข่งขันตีคลีเหล็ก (ที.สี.อ. ๘๑)
- ๖คือ การเล่นในงานนักขัตฤกษ์ของชาวชนบทแถบใต้ของอินเดียบางแห่ง โดยนำกระดูกญาติ ๆ ที่ตายซึ่งนิยมฝังเก็บไว้ออกมาชำระล้างและประดับประพรมด้วยเครื่องหอมต่าง ๆ แล้วนำตั้ง ไว้อีกที่หนึ่ง หลังจากนั้นก็ตั้งวงสุรากินดื่มไปพลางร้องไห้คร่ำครวญไปพลาง (นัย ที.สี.อ. ๘๑)
การแข่งม้า การชนกระบือ ชนโค ชนแพะ ชนแกะ ชนไก่ ประกวดนกกระทา รำกระบี่กระบอง มวยหมัด มวยปลํ้า การรบ การตรวจพล การจัดกระบวนทัพ กองทัพ
{๑๒} [๑๔] ๔. พระสมณโคดมเว้นขาดจากการขวนขวายเล่นการพนันอัน เป็นที่ตั้งแห่งความประมาท เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวก บริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้วยังขวนขวายเล่นการพนันอันเป็นที่ ตั้งแห่งความประมาทเห็นปานนี้อีก คือ เล่นหมากรุกแถวละแปดตา แถวละสิบตา เล่นหมากเก็บ เล่นดวด เล่นหมากไหว เล่นโยนบ่วง เล่นไม้หึ่ง เล่นกำทาย เล่นสะกา เล่นเป่าใบไม้ เล่นไถเล็ก ๆ เล่นหกคะเมน เล่นกังหัน เล่นตวงทราย เล่นรถเล็ก ๆ เล่นธนูเล็ก ๆ เล่นทายอักษร เล่นทายใจ เล่นเลียนคนพิการ
{๑๓} [๑๕] ๕. พระสมณโคดมเว้นขาดจากการนั่งนอนบนที่นั่งที่นอนอันสูงใหญ่ เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังนั่งนอนบนที่นั่งที่นอนอันสูงใหญ่เห็นปานนี้อีก คือ เตียงมีเท้าสูงเกินขนาด เตียงมีเท้าเป็นรูปสัตว์ร้าย พรมขนสัตว์ เครื่องลาดขนแกะวิจิตรด้วยลวดลาย เครื่องลาดขนแกะสีขาว เครื่องลาดมีลวดลายเป็น ช่อดอกไม้ เครื่องลาดที่ยัดนุ่น เครื่องลาดขนแกะวิจิตรด้วยรูปสัตว์ร้าย เช่นสิงโตและเสือ เครื่องลาดขนแกะมีขนสองด้าน เครื่องลาดขนแกะมีขนด้านเดียว เครื่องลาดทองและเงินแกมไหม เครื่องลาดไหมขลิบทองและเงิน เครื่องลาดขนแกะจุนางรำได้ ๑๖ คน เครื่องลาดหลังช้าง เครื่องลาดหลังม้า เครื่องลาดในรถ เครื่องลาดที่ทำด้วยหนังเสือ เครื่องลาดอย่างดี ทำด้วยหนังชะมด เครื่องลาดมีเพดาน เครื่องลาดมีหมอนสองข้าง
- ๑คือ การเล่นเดินแต้มตามเบี้ยที่ทอดได้ตามตาราง (นัย ที.สี.อ. ๘๒,)
- ๒คือ การเล่นตีไม้สั้นไม้ยาว (ที.สี.อ. ๘๒)
{๑๔} [๑๖] ๖. พระสมณโคดมเว้นขาดจากการประกอบการประดับตบแต่งร่างกายอันเป็นลักษณะแห่งการแต่งตัว เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังขวนขวายประดับตบแต่งร่างกายอันเป็นลักษณะแห่งการแต่งตัวเห็นปานนี้อีก คือ อบตัว ไคลอวัยวะ อาบนํ้าหอม นวด ส่องกระจก แต้มตา ทัดดอกไม้ ผัดหน้า ทาปาก ประดับข้อมือ สวมเกี้ยว ใช้ไม้ถือ ใช้กล้องยา ใช้ดาบ ใช้มีดสองคม ใช้ร่ม สวมรองเท้าอันสวยงาม ติดกรอบหน้า ปักปิ่น ใช้พัดและแส้หางจามรี นุ่งห่มผ้าขาว นุ่งห่มผ้าปล่อยชาย{๑๕} [๑๗] ๗. พระสมณโคดมเว้นขาดจากดิรัจฉานกถา เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว
ยังประกอบดิรัจฉานกถาเห็นปานนี้ คือ พูดคุยเรื่องพระราชา เรื่องโจร เรื่องมหาอำมาตย์ เรื่องกองทัพ เรื่องภัย เรื่องการรบ เรื่องข้าว เรื่องนํ้า เรื่องผ้า เรื่องที่นอน เรื่องดอกไม้ เรื่องของหอม เรื่องญาติ เรื่องยาน เรื่องบ้าน เรื่องนิคม เรื่องนคร เรื่องชนบท เรื่องสตรี เรื่องบุรุษ เรื่องคนกล้าหาญ เรื่องตรอก เรื่องท่านํ้า เรื่องคนที่ล่วงลับไปแล้ว เรื่องเบ็ดเตล็ด เรื่องโลก เรื่องทะเล เรื่องความเจริญและความเสื่อม{๑๖} [๑๘] ๘. พระสมณโคดมเว้นขาดจากการกล่าวถ้อยคำแก่งแย่งกัน เช่น อย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกฉันโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังกล่าวถ้อยคำแก่งแย่งกันเห็นปานนี้อีกว่า ‘ท่านไม่รู้ทั่วถึงธรรมวินัยนี้ ข้าพเจ้าสิรู้ทั่วถึง ท่านจักรู้ทั่วถึงธรรมวินัยนี้ได้อย่างไร ท่านปฏิบัติผิด ข้าพเจ้าสิปฏิบัติถูก ถ้อยคำของข้าพเจ้าเป็นประโยชน์ ของท่านไม่เป็น
- ๑ดิรัจฉานกถา คือ ถ้อยคำที่ขวางทางไปสู่สวรรค์ นิพพาน หมายถึงเรื่องราวที่ภิกษุไม่ควรนำมา พูดคุยกันในแง่ที่ไม่ก่อให้เกิดประโยชน์ เช่น พูดคุยเรื่องพระราชาในทำนองว่า พระราชา องค์นี้มีรูปงามอย่างนั้น องค์นั้นมีรูปงามอย่างนี้ เป็นต้น ซึ่งไม่เกี่ยวกับการพิจารณาสั่งสอน แนะนำทางธรรม อันทำให้คิดฟุ้งเฟ้อและพากันหลงเพลินเสียเวลา เสียกิจหน้าที่ที่พึงปฏิบัติ ตามธรรม (นัย ที.สี.อ. ๘๔)
ประโยชน์ คำที่ควรจะกล่าวก่อนท่านกลับกล่าวภายหลัง คำที่ควรจะกล่าวภายหลังท่านกลับกล่าวก่อน ข้อที่ท่านเคยช่ำชองมาบัดนี้ผันแปรไปแล้ว ข้าพเจ้าจับผิดวาทะของท่านได้แล้ว ข้าพเจ้าข่มท่านได้แล้ว ท่านจงถอนวาทะเสีย หรือมิฉะนั้นจงแก้ไขเสีย ถ้าสามารถ’
{๑๗} [๑๙] ๙. พระสมณโคดมเว้นขาดจากการรับเป็นตัวแทนและการสื่อสาร เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังขวนขวายการรับเป็นตัวแทนและการสื่อสารเห็นปานนี้อีก คือ รับ สื่อสารให้พระราชา มหาอำมาตย์ของพระราชา กษัตริย์ พราหมณ์ คฤหบดี และกุมารว่า ‘ท่านจงไปในที่นี้ ท่านจงไปในที่โน้น ท่านจงนำเอาสิ่งนี้ไป ท่านจงนำเอาสิ่งนี้ในที่โน้นมา’{๑๘} [๒๐] ๑๐. พระสมณโคดมเว้นขาดจากการพูดหลอกลวงและการพูดเลียบเคียง เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังพูดหลอกลวง พูดเลียบเคียง พูดหว่านล้อม พูดและเล็ม แสวงหาลาภด้วยลาภ
จบ มัชฌิมศีล
อีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย เมื่อปุถุชนกล่าวชมตถาคต พึงกล่าวเช่นนี้ว่า
{๑๙} [๒๑] ๑. พระสมณโคดมเว้นขาดจากการเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชา เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขา
- ๑มหาศีล คือ ศีลอย่างใหญ่ ศีลระดับสูงสุด มี ๗ ข้อ
- ๒ดิรัจฉานวิชา คือ ความรู้ที่ขวางทางไปสู่สวรรค์และนิพพาน เช่นในที่นี้ วิชาความรู้ในการเป็น หมอดูทำนายต่างๆ อันไม่ก่อให้เกิดประโยชน์ทั้งแก่ตนและผู้อื่น เพราะเมี่อเรียนหรือใช้ปฏิบัติ ตนเองก็หลงเพลินหมกมุ่นทั้งทำผู้อื่นให้ลุ่มหลงงมงาย เป็นอันปฏิเสธกรรม ไม่เป็นอันปฏิบัติกิจ หน้าที่และประกอบการตามเหตุผล
ให้ด้วยศรัทธาแล้วยังเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชาเห็นปานนี้ คือ ทำนายอวัยวะ ทำนายตำหนิ ทำนายลางดีลางร้าย ทำนายฝัน ทำนายลักษณะ ทำนายหนูกัดผ้า ทำพิธีบูชาไฟ ทำพิธีเบิกแว่นเวียนเทียน ทำพิธีซัดแกลบบูชาไฟ ทำพิธีซัดรำบูชาไฟ ทำพิธีซัดข้าวสารบูชาไฟ ทำพิธีเติมเนยบูชาไฟ ทำพิธีเติมนี้ามันบูชาไฟ ทำพิธีเสกเป่าบูชาไฟ ทำพลีกรรมด้วยโลหิต วิชาหมอดูอวัยวะ วิชาดูพื้นที่ วิชาการปกครอง วิชาปลุกเสก วิชาหมอผี วิชาลงเลขยันต์คุ้มกันบานเรือน วิชาหมองู วิชาหมอยาพิษ วิชาหมอแมงป่อง วิชารักษาแผลหนูกัด วิชาทำนายเสียงนก วิชาทำนายเสียงกา เป็นหมอทำนายอายุ เป็นหมอเสกกันลูกศร เป็นหมอทำนายเสียงสัตว์{๒๐}
[๒๒] ๒. พระสมณโคดมเว้นขาดจากการเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชา เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะ ที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชาเห็นปานนี้ คือ ทำนายลักษณะแก้วมณี ลักษณะไม้พลอง ลักษณะผ้า ลักษณะศัสตรา ลักษณะดาบ ลักษณะศร ลักษณะธนู ลักษณะอาวุธ ลักษณะสตรี ลักษณะบุรุษ ลักษณะกุมาร ลักษณะกุมารี ลักษณะทาสชาย ลักษณะทาสหญิง ลักษณะช้าง ลักษณะม้า ลักษณะกระบือ ลักษณะโคอุสภะ ลักษณะโค ลักษณะแพะ ลักษณะแกะ ลักษณะไก่ ลักษณะนกกระทา ลักษณะเหี้ย ลักษณะตุ่น ลักษณะเต่า ลักษณะมฤค{๒๑} [๒๓] ๓. พระสมณโคดมเว้นขาดจากการเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชา เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชาเห็นปานนี้ คือ ดูฤกษ์ยาตราทัพว่า ‘พระราชาจักเสด็จออก พระราชาจักไม่เสด็จออก
- ๑วิชาหมอแมงป่อง คือ วิชาเยียวยาพิษที่เกิดจากแมงป่องต่อย (ที.สี.อ. ๘๘)
พระราชาภายในพระนครจักยกเข้าประชิด พระราชาภายนอกพระนครจักถอย พระราชาภายนอกพระนครจักยกเข้าประชิด พระราชาภายในพระนครจักถอย พระราชาภายในพระนครจักมีชัย พระราชาภายนอกพระนครจักปราชัย พระราชาภายนอกพระนครจักมีชัย พระราชาภายในพระนครจักปราชัย พระราชาพระองค์นี้จักมีชัย พระราชาพระองค์นี้ จักปราชัยเพราะเหตุนี้ๆ’
{๒๒} [๒๔] ๔. พระสมณโคดมเว้นขาดจากการเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วย ดิรัจฉานวิชา เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชาเห็นปานนี้ คือ พยากรณ์ว่า ‘จักมีจันทรคราส จักมีสุริยคราส จักมีนักษัตรคราส ดวงจันทร์ดวงอาทิตย์จักโคจรถูกทาง ดวงจันทร์ดวงอาทิตย์จักโคจรผิดทาง ดาวนักษัตรจักโคจรถูกทาง ดาวนักษัตรจักโคจรผิดทาง จักมีอุกกาบาต จักมีดาวหาง จักมีแผ่นดินไหว จักมีฟ้าร้อง ดวงจันทร์ดวงอาทิตย์และ ดาวนักษัตรจักขึ้น จักตก จักมัวหมอง จักกระจ่าง จันทราคราสจักมีผลเป็นอย่างนี้ สุริยคราสจักมีผลเป็นอย่างนี้ นักษัตรคราสจักมีผลเป็นอย่างนี้
ดวงจันทร์ดวงอาทิตย์โคจรถูกทางจักมีผลเป็นอย่างนี้ ดวงจันทร์ดวงอาทิตย์ โคจรผิดทางจักมีผลเป็นอย่างนี้ ดาวนักษัตรโคจรถูกทางจักมีผลเป็นอย่างนี้ ดาวนักษัตรโคจรผิดทางจักมีผลเป็นอย่างนี้ มีอุกกาบาตจักมีผลเป็นอย่างนี้ มีดาวหางจักมีผลเป็นอย่างนี้ แผ่นดินไหวจักมีผลเป็นอย่างนี้ ฟ้าร้องจักมีผลเป็นอย่างนี้ ดวงจันทร์ดวงอาทิตย์และดาวนักษัตรขึ้น ตก มัวหมอง กระจ่าง จักมีผลเป็นอย่างนี้’{๒๓} [๒๕] ๕. พระสมณโคดมเว้นขาดจากการเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วย ดิรัจฉานวิชา เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขา ให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชาเห็นปานนี้ คือ พยากรณ์ว่า ‘จักมีฝนดี จักมีฝนแล้ง จักมีภักษาหาได้ง่าย จักมีภักษา
หาได้ยาก จักมีความร่มเย็น จักมีภัย จักเกิดโรค จักมีความสำราญหา โรคมิได้’ หรือคำนวณฤกษ์ยาม คำนวณดวงชะตา จับยาม แต่งคำทำนาย และโลกายตศาสตร์
{๒๔} [๒๖] ๖. พระสมณโคดมเว้นขาดจากการเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วย ดิรัจฉานวิชา เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่ เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชาเห็นปานนี้ คือ ให้ฤกษ์อาวาหมงคล ฤกษ์วิวาหมงคล ดูฤกษ์เรียงหมอน ดูฤกษ์หย่าร้าง ดูฤกษ์เก็บทรัพย์ ดูฤกษ์จ่ายทรัพย์ ดูโชคดี ดูเคราะห์ร้าย ให้ยาผดุงครรภ์ ร่ายมนต์ทำให้ลิ้นแข็ง ทำให้คางแข็ง ทำให้มือสั่น ทำให้หูไม่ได้ยินเสียง เป็นหมอดูทางกระจกวิเศษ ใช้หญิงสาวเป็นร่างทรง ใช้หญิงประจำเทวาลัยเป็นร่างทรง บวงสรวงดวงอาทิตย์ บวงสรวงท้าวมหาพรหม ร่ายมนต์พ่นไฟ ทำพิธีเชิญขวัญ{๒๕} [๒๗] ๗.
พระสมณโคดมเว้นขาดจากการเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วย ดิรัจฉานวิชา เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่ เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชาเห็นปานนี้ คือ ทำพิธีบนบาน ทำพิธีแก้บน ร่ายมนต์ขับผี สอนมนต์ป้องกันบ้านเรือน ทำกะเทยให้เป็นชาย ทำชายให้เป็นกะเทย ทำพิธีปลูกเรือน ทำพิธีบวงสรวงพื้นที่ พ่นนํ้ามนต์ รดนํ้ามนต์ ทำพิธีบูชาไฟ ปรุงยาสำรอก ปรุงยาถ่าย ปรุงยาแก้โรคลมตีขึ้นเบื้องบน ปรุงยาแก้โรคลมตีลงเบื้องล่าง ปรุงยาแก้ปวดศีรษะ หุงนํ้ามันหยอดหู ปรุงยาหยอดตา ปรุงยานัตถุ์ ปรุงยาเย็น ป้ายยาตา ทำการผ่าตัด รักษาเด็ก ใส่ยา ชะแผล
- ๑โลกายตศาสฅร์ หรือวิตัณฑวาทศาสตร์ ศาสตร์ว่าด้วยโต้เถียงล่อหลอกหรือมีเลศนัย (ที.สี.อ. ๒๒๓) กล่าวคือ ศาสตร์ที่มีลักษณะเป็นกามสุขัลลิกานุโยคหรือวัตถุนิยม ซึ่งถีอว่าโลกนี้เกิด จากการรวมตัวกันของวัตถุธาตุ ๔ คือ ดิน นํ้า ไฟ ลม คนเราเกิดมาชาติเดียว ตายแล้วสูญ ไม่มีโลกหน้า จึงควรแสวงหากามสุขเสียแต่วันนี้ พรุ่งนี้เราอาจตาย เป็นต้น ในคัมภีร์ฎีกา กล่าวว่า หากคนเรายึดถือศาสตร์นี้ก็จะไม่มีจิตใจประกอบบุญกุศล (ที.สี.ฏี. ๓๕๗)
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ข้อที่ปุถุชนกล่าวชมตถาคต คำที่เขากล่าวชมนี้ นั้นยังเป็นเรื่องที่น้อยนัก ต่ำนัก เป็นเพียงแค่ศีล”
จบ มหาศีล
ปุพพันตกัปปิกะ
ความเห็นกำหนดขันธ์ส่วนอดีต ๑๘ ลัทธิ
{๒๖} [๒๘] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ยังมีธรรมอย่างอื่นอีกที่ลึกซึ้ง เห็นได้ยาก รู้ตามได้ยาก เป็นธรรมสงบ ประณีต หยั่งถึงไม่ได้ด้วยความตรึกละเอียด รู้ได้แต่บัณฑิต ซึ่งตถาคตทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเองได้แล้วยัง
- ๑ลัทธิความเห็นผิด ๖๒ ประการซึ่งจำแนกเป็นหลักใหญ่ได้ ๒ ประเภท คือ (๑) ปุพพนต กัปปิกวาทะ ลัทธิที่แสดงความเห็นโดยปรารภขันธ์ส่วนอดีต มี ๑๘ ลัทธิ (๒) อปรันต กัปปิกวาทะ ลัทธิที่แสดงความเห็นผิดโดยปรารภขันธ์ส่วนอนาคตและปัจจุบัน มี ๔๔ ลัทธิ
- ปุพพันตกัปปิกวาทะ ๑๘ จำแนกเป็นลัทธิหลักย่อยได้ ๕ ลัทธิ คือ
- (๑) สัสสตวาทะ เห็นว่าอัตตาและโลกเที่ยง มี ๔ ลัทธิ
- (๒)เอกัจจสัสสตวาทะ เห็นว่าเที่ยงเป็นบางอย่าง มี ๔ ลัทธิ
- (๓)อันตานันตวาทะ เห็นว่าโลกมีที่สุดและไม่มีที่สุด มี ๔ ลัทธิ
- (๔)อมราวิกเขปวาทะ ลัทธิที่พูดหลบเลี่ยงดิ้นได้ไม่ตายตัว มี ๔ ลัทธิ
- (๕)อธิจจสมุปปันนวาทะ เห็นว่าอัตตาและโลกเกิดขึ้นเองโดยปราศจากสาเหตุ มี ๒ ลัทธิ
- อปรันตกัปปิกวาทะ ๔๔ จำแนกเป็นลัทธิหลักย่อยได้ ๕ ลัทธิเช่นกัน คือ
- (๑) สัญญีวาทะเห็นว่าหลังจากตายแล้ว อัตตามีสัญญา มี ๑๖ ลัทธิ
- (๒) อสัญญีวาทะ เห็นว่าหลังจากตายแล้ว อัตตาไม่มีสัญญา มี ๘ ลัทธิ
- (๓) เนวสัญญีนาสัญญีวาทะ เห็นว่าหลังจากตายตัว อัตตามีสัญญาก็มิใช่
- ไม่มีสัญญาก็มิใช่ มี ๘ ลัทธิ
- (๔) อุจเฉทวาทะ เห็นว่าหลังจากตายแล้ว อัตตาขาดสูญ มี ๕ ลัทธิ
- (๕) ทิฏฐิธัมมนิพพานวาทะ เห็นว่ามีสภาวะบางอย่างเป็นนิพพานในปัจจุบัน มี ๕ ลัทธิ
- ๒คำว่า ธรรม มีความหมายหลายอย่าง ในที่นี้หมายถึงคุณธรรม คือธรรมที่เป็นคุณวิเศษของพระพุทธเจ้า ได้แก่พระสัพพัญญุตญาณ (ที.สี.อ. ๙๒-๙๓)
สอนผู้อื่นให้รู้แจ้งด้วย ที่เป็นเหตุให้คนเมื่อกล่าวชมตถาคตพึงกล่าวได้ถูกต้องตามความเป็นจริง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ธรรมที่ลึกซึ้ง เห็นได้ยาก รู้ตามได้ยาก เป็นธรรมสงบ ประณีต หยั่งถึงไม่ได้ด้วยความตรึก ละเอียด รู้ได้แต่บัณฑิต ซึ่งตถาคตทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเองได้แล้วยังสอนผู้อื่น ให้รู้แจ้งด้วย ที่เป็นเหตุให้คนเมื่อกล่าวชมตถาคตพึงกล่าวได้ถูกต้องตาม ความเป็นจริงนั้นมีอะไรบ้าง{๒๗} [๒๙] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มีสมณพราหมณ์พวกหนึ่งกำหนดขันธ์ ส่วนอดีต มีความเห็นคล้อยตามขันธ์ส่วนอดีต ปรารภขันธ์ส่วนอดีต ประกาศวาทะแสดงทิฏฐิต่างๆ ด้วยเหตุผล ๑๘ ประการ ก็สมณพราหมณ์ผู้เจริญ เหล่านั้นอาศัยอะไร ปรารภอะไร จึงกำหนดขันธ์ส่วนอดีต มีความเห็น คล้อยตามขันธ์ส่วนอดีต ปรารภขันธ์ส่วนอดีต ประกาศวาทะแสดงทิฏฐิต่างๆ ด้วยเหตุผล ๑๘ ประการ
สัสสตวาทะ ๔
เห็นวาอัตตาและโลกเที่ยง
[๓๐] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มีสมณพราหมณ์พวกหนึ่งเป็นพวกสัสสตวาท มีวาทะว่าเที่ยง จึงบัญญัติอัตตาและโลกว่าเที่ยงด้วยเหตุผล ๔ ประการ ก็
- ๑สมณพราหมณ์ ในที่นี้คือนักบวชนอกพระพุทธศาสนาที่มีชาติกำเนิดเป็นพราหมณ์ ซึ่งคนทั่วไปสมมติเรียกว่าเป็นทั้งสมณะและพราหมณ์ (ที.สี.อ. ๙๕)
- ๒คำว่า ขันธ์ แปลว่า กอง, พวก, หมวด, หมู่, ลำตัว ในที่นี้หมายถึงหมวดหนึ่ง ๆ ของรูปธรรมและนามธรรมทั้งหมดที่แบ่งออกเป็น ๕ กอง คือ (๑) รูปขันธ์ กองรูปอันได้แก่สิ่งที่เป็นร่าง พร้อมทั้งคุณและอาการ (๒) เวทนาขันธ์ กองเวทนาอันได้แก่ความรู้สึกสุข ทุกข์ หรือเฉย ๆ (๓) สัญญาขันธ์ กองสัญญาอันได้แก่ความสามารถกำหนดหมายจดจำอารมณ์ เช่น ขาว เขียว ดำ แดง เป็นต้นได้ (๔) สังขารขันธ์ กองสังขารอันได้แก่สภาพปรุงแต่งจิตให้คิดดี คิดชั่ว หรือ กลางๆ (๕) วิญญาณขันธ์ กองวิญญาณอันได้แก่ตัวจิตที่รับรู้ จดจำ ปรุงแต่งอารมณ์ทางอายตนะ ๖ มีการเห็น การได้ยิน เป็นต้น อนึ่ง ในพระสูตรนี้ อัตตาและโลก ก็คือ ขันธ์ ๕ นั่นเอง (ที.สี.อ. ๙๗)
สมณพราหมณ์ผู้เจริญเหล่านั้นอาศัยอะไร ปรารภอะไร จึงมีวาทะว่าเที่ยง บัญญัติอัตตาและโลกว่าเที่ยงด้วยเหตุผล ๔ ประการ
[๓๑] ๑. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์บางคนในโลกนี้ อาศัยความเพียรเครื่องเผากิเลส อาศัยความเพียรที่ตั้งมั่น อาศัยความหมั่นประกอบ อาศัยความไม่ประมาท อาศัยมนสิการโดยชอบ แล้วบรรลุเจโตสมาธิอันเป็นเหตุทำจิตให้ตั้งมั่น (บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลสที่ทำให้ ฟูขึ้น ปราศจากอุปกิเลส) จึงระลึกชาติก่อนได้เป็นอันมาก คือ ระลึกชาติได้หนึ่งชาติบ้าง สองชาติบ้าง สามชาติบ้าง สี่ชาติบ้าง ห้าชาติบ้าง สิบชาติบ้าง ยี่สิบชาติบ้าง สามสิบชาติบ้าง สี่สิบชาติบ้าง ห้าสิบชาติบ้าง ร้อยชาติบ้าง พันชาติบ้าง แสนชาติบ้าง หลายร้อยชาติบ้าง หลายพันชาติบ้าง หลายแสนชาติบ้าง ว่า ‘ในภพโน้นเราได้มีชื่ออย่างนั้น
มีโคตรอย่างนั้น มีผิวพรรณอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุขทุกข์อย่างนั้น ๆ มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากภพนั้นแล้ว ได้ไปเกิดในภพโน้น แม้ในภพโน้นนั้น เราก็ได้มีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีผิวพรรณอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุขทุกข์อย่างนั้นๆ มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากภพโน้นนั้นแล้วจึงได้มาเกิดในภพนี้’ เขาระลึกชาติก่อนได้เป็นอันมาก พร้อมทั้งอาการ(คือวรรณะเป็นต้น ) พร้อมทั้งอุเทศ(คือชื่อและโคตร) ด้วยประการฉะนี้เขาจึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘อัตตาและโลกเที่ยง เป็นหมัน ตั้งอยู่มั่นคงดุจยอดภูเขา ตั้งอยู่มั่นคงดุจเสาระเนียด ส่วนเหล่าสัตวนั้นย่อมแล่นไป ย่อมท่องเที่ยวไป ย่อมจุติ ย่อมเกิด แต่สิ่งที่เที่ยงเสมอย่อมมีอยู่แท้ ข้อนั้น
- ๑มนสิการโดยชอบ การทำไว้โนใจโดยถูกทาง ในที่นี้หมายถึงญาณ ความรู้ที่ทำให้ระลึกชาติได้ (ที.สี.อ. ๙๗)
- ๒เจโตสมาธิ สมาธิแห่งจิต หมายถึงสมาธิในรูปาวจรจตุตถฌาน (ที.สี.อ. ๙๗)
- ๓เสาระเนียด คือเสาค่าย เสาที่ปักรายล้อมเป็นดุจรั้ว ซึ่งมีความตั้งอยู่มั่นคง
เพราะเหตุไร เพราะเหตุว่าเราอาศัยความเพียรเครื่องเผากิเลส อาศัยความเพียรที่ตั้งมั่น อาศัยความหมั่นประกอบ อาศัยความไม่ประมาท อาศัยมนสิการโดยชอบ แล้วบรรลุเจโตสมาธิอันเป็นเหตุทำจิตให้ตั้งมั่น จึงระลึกชาติก่อนได้เป็นอันมาก คือ ระลึกชาติได้หนึ่งชาติบ้าง สองชาติบ้าง สามชาติบ้าง สี่ชาติบ้าง ห้าชาติบ้าง สิบชาติบ้าง ยี่สิบชาติบ้าง สามสิบชาติบ้าง สี่สิบชาติบ้าง ห้าสิบชาติบ้างร้อยชาติบ้าง พันชาติบ้าง แสนชาติบ้าง หลายร้อยชาติบ้าง หลายพันชาติบ้าง หลายแสนชาติบ้าง ว่า ‘ในภพโน้น
เราได้มีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีผิวพรรณอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุขทุกข์อย่างนั้นๆ มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากภพนั้น แล้ว ได้ไปเกิดในภพโน้น แม้ในภพโน้นนั้น เราก็ได้มีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีผิวพรรณอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุขทุกข์อย่างนั้น ๆ มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากภพโน้นนั้นแล้วจึงได้มาเกิดในภพนี้’ เราระลึกชาติก่อนได้เป็นอันมากพร้อมทั้งอาการ(คือวรรณะเป็นต้น) พร้อมทั้งอุเทศ(คือชื่อและโคตร) ด้วยประการฉะนี้ ด้วยการได้บรรลุคุณวิเศษนี้ เราจึงเอาการที่อัตตาและโลกเที่ยง เป็นหมัน ตั้งอยู่มั่นคงดุจยอดภูเขา ตั้งอยู่มั่นคงดุจเสาระเนียด ส่วนเหล่าสัตว์นั้นย่อมแล่นไป ย่อมท่องเที่ยวไป ย่อมจุติ ย่อมเกิด แต่สิ่งที่เที่ยงเสมอย่อมมีอยู่แท้’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นเหตุผลประการที่ ๑ ซึ่งสมณพราหมณ์พวกหนึ่งอาศัยแล้ว ปรารภแล้ว จึงมีวาทะว่าเที่ยง บัญญัติอัตตาและโลกว่าเที่ยง
{๒๘} [๓๒] ๒. ในเหตุผลประการที่ ๒ สมณพราหมณ์ผู้เจริญอาศัยอะไร ปรารภอะไร จึงเป็นสัสสตวาทะมีวาทะว่าเที่ยง บัญญัติอัตตาและโลกว่าเที่ยง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์บางคนในโลกนี้อาศัย ความเพียรเครื่องเผากิเลส อาศัยความเพียรที่ตั้งมั่น อาศัยความหมั่นประกอบ อาศัยความไม่ประมาท อาศัยมนสิการโดยชอบ แล้วบรรลุ
เจโตสมาธิอันเป็นเหตุทำจิตให้ตั้งมั่น ระลึกชาติก่อนได้เป็นอันมาก คือ ระลึกชาติได้สังวัฏฏวิวัฏฏกัปหนึ่งบ้าง สองบ้าง สามบ้าง สี่บ้าง ห้าบ้าง สิบบ้าง ว่า ‘ในกัปโน้นเราได้มีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีผิวพรรณอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุขทุกข์อย่างนั้นๆ มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากกัปนั้นแล้ว ได้ไปเกิดในกัปโน้น แม้ในกัปโน้นนั้น เราก็ได้มีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีผิวพรรณอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุขทุกข์อย่างนั้นๆ มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากกัปโน้นนั้น แล้วจึงได้มาเกิดในกัปนี้’ เขาระลึกชาติก่อนได้เป็นอันมากพร้อมทั้งอาการพร้อมทั้งอุเทศด้วยประการฉะนี้
เขาจึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘อัตตาและโลกเที่ยง เป็นหมัน ตั้งอยู่มั่นคงดุจยอดภูเขา ตั้งอยู่มั่นคงดุจเสาระเนียด ส่วนเหล่าสัตว์นั้นย่อมแล่นไป ย่อมท่องเที่ยวไป ย่อมจุติ ย่อมเกิด แต่สิ่งที่เที่ยงเสมอย่อมมีอยู่แท้ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะเหตุว่าเราอาศัยความเพียรเครื่องเผากิเลส อาศัยความ
- ๑สังวัฏฏวิวิฏฏกัป คำว่า กัป ในที่นี้หมายถึงกำหนดระยะเวลาที่ยาวนานมาก หรือกำหนด ระยะเวลาที่โลกคือสกลจักรวาลประลัยครั้งหนึ่งนับเป็นกัปหนึ่ง ซึ่งจัดแบ่งเป็น ๔ ช่วงระยะ หรือ ๔ อสงไขยกัป (ช่วงระยะเวลาที่นานจนนับไม่ได้) คือ (๑) สังวัฏฏกัป กัปฝ่ายเสื่อม ช่วง ระยะเวลาที่โลกคือสกลจักรวาลกำลังประลัยเสื่อมพินาศเพราะเหตุ ๓ อย่าง คือ นํ้า ไฟ และลม อย่างใดอย่างหนึ่ง ซึ่งกินระยะเวลานานนับเป็น ๑ อสงไขย (๒) สังวัฎฏัฎฐายีกัป กัปที่ดำรงความเสื่อมอยู่ ช่วงระยะเวลาที่โลกจักรวาลผ่านพ้นช่วงประลัยและมืดมิดอยู่นานแสนนานนับ เป็น ๑ อสงไขย (๓) วิวัฏฏกัป กัปฝ่ายเจริญ ช่วงระยะเวลาที่โลกจักรวาลกำลังวิวัฒน์ตัว ก้าวสู่ความเจริญด้วยสรรพสิ่งเหมือนช่วงก่อนประลัย ซึ่งก็ใช้เวลานานมากจนนับเป็น ๑ อสงไขย (๔) วิวัฎฏัฎฐายีกัป กัปที่ดำรงความเจริญอยู่ ช่วงระยะเวลาที่โลกมีวิวัฒนาการอย่างสมบูรณ์เต็มที่จน สรรพสัตว์สามารถอาศัยอยู่ได้ซึ่งก็วิวัฒนาการอยู่อย่างยืนนานมากจนนับเป็น ๑ อสงไขย โลกปัจจุบันจัดอยู่ในอสงไขยกัปนี้ เมื่อหมุนเวียนจนครบ ๔ อสงไขยกัป นับเป็น ๑ มหากัป (ดูรายละเอียดในคัมภีร์วิสุทธิมรรค) อนึ่ง เกี่ยวกับเรื่องมหากัปนี้ ในอรรถกถาได้เปรียบให้ เข้าใจความนานของระยะเวลาด้วยอุปมาว่า มีสระนั้าใหญ่แห่งหนึ่งมีน้ำเต็มเป็ยม บุคคลใช้ ปลายใบหญ้าคาจุ่มลงไปนำหยดนํ้าออกมา ๑๐๐ ปีต่อ ๑ ครั้ง ทำจนนํ้าในสระนั้นแห้ง กระทำเช่นนี้ไปจนครบ ๗ รอบ นั่นคือระยะเวลา ๑ มหากัป (ที.สี.อ. ๑๔๘)
เพียรที่ตั้งมั่น อาศัยความหมั่นประกอบ อาศัยความไม่ประมาท อาศัยมนสิการโดยชอบ แล้วบรรลุเจโตสมาธิอันเป็นเหตุทำจิตให้ตั้งมั่น ระลึกถึงชาติก่อนได้เป็นอันมาก คือ ระลึกชาติก่อนได้สังวัฏฏวิวัฏฏกัปหนึ่งบ้าง สองบ้าง สามบ้าง สี่บ้าง ห้าบ้าง สิบบ้าง ว่า ‘ในกัปโน้นเราได้มีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีผิวพรรณอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุขทุกข์อย่างนั้นๆ มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากกัปนั้นแล้ว ได้ไปเกิดในกัปโน้น แม้ในกัปโน้นนั้น เราก็ได้มีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีผิวพรรณอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุขทุกข์อย่างนั้นๆ มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากกัปโน้นนั้นแล้วจึงได้มาเกิดในกัปนี้’ เราระลึกชาติก่อนได้เป็นอันมากพร้อมทั้งอาการพร้อมทั้งอุเทศ ด้วยประการฉะนี้ ด้วยการได้บรรลุคุณวิเศษนี้ เราจึงรู้อาการที่อัตตาและโลกเที่ยง เป็นหมัน ตั้งอยู่มั่นคงดุจยอดภูเขา ตั้งอยู่มั่นคงดุจเสาระเนียด ส่วนเหล่าสัตว์นั้น ย่อมแล่นไป ย่อมท่องเที่ยวไป ย่อมจุติ ย่อมเกิด แต่สิ่งที่เที่ยงเสมอย่อม มีอยู่แท้’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นเหตุผลประการที่ ๒ ซึ่งสมณพราหมณ์ พวกหนึ่งอาศัยแล้ว ปรารภแล้ว จึงมีวาทะว่าเที่ยง บัญญัติอัตตาและโลกว่าเที่ยง
{๒๙} [๓๓] ๓. ในเหตุผลประการที่ ๓ สมณพราหมณ์ผู้เจริญอาศัยอะไร ปรารภอะไร จึงเป็นสัสสตวาทะมีวาทะว่าเที่ยง บัญญัติอัตตาและโลกว่าเที่ยง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์บางคนในโลกนี้อาศัย ความเพียรเป็นเครื่องเผาเกิเลส อาศัยความเพียรที่ตั้งมั่น อาศัยความ หมั่นประกอบ อาศัยความไม่ประมาท อาศัยมนสิการโดยชอบ แล้วบรรลุเจโตสมาธิอันเป็นเหตุทำจิตให้ตั้งมั่น จึงระลึกชาติก่อนได้เป็นอันมาก คือ ระลึกชาติได้สิบสังวัฏฏวิวัฏฏกัปบ้าง ยี่สิบบ้าง สามสิบบ้าง สี่สิบบ้าง ว่า ‘ในกัปโน้นเราได้มีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีผิวพรรณอย่างนั้น
มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุขทุกข์อย่างนั้นๆ มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากกัปนั้นแล้ว ได้ไปเกิดในกัปโน้น แม้ในกัปโน้นนั้น เราก็ได้มีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีผิวพรรณอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุขทุกข์อย่างนั้นๆ มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากกัปโน้นนั้นแล้ว จึงได้มาเกิดในกัปนี้’ เขาระลึกชาติก่อนได้เป็นอันมากพร้อมทั้งอาการพร้อมทั้งอุเทศด้วยประการฉะนี้
เขากล่าวอย่างนี้ว่า ‘อัตตาและโลกเที่ยง เป็นหมัน ตั้งอยู่มั่นคงดุจยอดภูเขา ตั้งอยู่มั่นคงดุจเสาระเนียด ส่วนเหล่าสัตว์นั้นย่อมแล่นไป ย่อมท่องเที่ยวไป ย่อมจุติ ย่อมเกิด แต่สิ่งที่เที่ยงเสมอย่อมมีอยู่แท้ ข้อนั้น เพราะเหตุไร เพราะเหตุว่าเราอาศััยความเพียรเป็นเครื่องเผากิเลส อาศัยความเพียรที่ตั้งมั่น อาศัยความหมั่นประกอบ อาศัยความไม่ประมาท อาศัยมนสิการโดยชอบ แล้วบรรลุเจโตสมาธิอันเป็นเหตุทำจิตให้ตั้งมั่น ระลึกชาติก่อนได้เป็นอันมาก คือ ระลึกชาติได้สิบสังวัฏฏวิวัฏฏกัปบ้าง ยี่สิบบ้าง สามสิบบ้าง สี่สิบบ้าง ว่า ‘ในกัปโน้น เรามีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีผิวพรรณอย่างนั้น
มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุขเสวยทุกข์อย่างนั้นๆ มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากกัปนั้นแล้วได้ไปเกิดในกัปโน้น แม้ในกัปนั้นเราก็มีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีผิวพรรณอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุขเสวยทุกข์อย่างนั้นๆ มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากกัปนั้นแล้วได้มาเกิดในกัปนี้’ เราระลึกชาติก่อนได้เป็นอันมาก พร้อมทั้งอาการพร้อมทั้งอุเทศด้วยประการฉะนี้ ด้วยการได้บรรลุคุณวิเศษนี้ เราจึงรู้อาการที่อัตตาและโลกเที่ยง เป็นหมัน ตั้งอยู่มั่นคงดุจยอดภูเขา ตั้งอยู่มั่นคงดุจเสาระเนียด ส่วนเหล่าสัตว์นั้นย่อมแล่นไป ย่อมทองเที่ยวไป ย่อมจุติ ย่อมเกิด แต่สิ่งที่เที่ยงเสมอย่อมมีอยู่แท้’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นเหตุผลประการที่ ๓ ซึ่งสมณพราหมณ์พวกหนึ่งอาศัยแล้ว ปรารภแล้ว จึงมีวาทะว่าเที่ยง บัญญัติอัตตาและโลกว่าเที่ยง
{๓๐} [๓๔] ๔. ในเหตุผลประการที่ ๔ สมณพราหมณ์ผู้เจริญอาศัยอะไร ปรารภอะไร จึงเป็นสัสสตวาทะมีวาทะว่าเที่ยง บัญญัติอัตตาและโลกว่าเที่ยง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์บางคนในโลกนี้เป็นนักตรรกะ เป็นนักพิจารณา กล่าวแสดงปฏิภาณของตนตามที่ตรึกได้ตามที่ พิจารณาได้อย่างนี้ว่า ‘อัตตาและโลกเที่ยง เป็นหมัน ตั้งอยู่มั่นคงดุจยอดภูเขา ตั้งอยู่มั่นคงดุจเสาระเนียด ส่วนเหล่าสัตว์นั้นย่อมแล่นไป ย่อมท่องเที่ยวไป ย่อมจุติ ย่อมเกิด แต่สิ่งที่เที่ยงเสมอย่อมมีอยู่แท้’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นเหตุผลประการที่ ๔ ซึ่งสมณพราหมณ์ พวกหนึ่งอาศัยแล้ว ปรารภแล้ว จึงมีวาทะว่าเที่ยง บัญญัติอัตตาและโลกว่าเที่ยง
[๓๕] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณพราหมณ์เหล่านั้นมีวาทะว่าเที่ยง จึง บัญญัติอัตตาและโลกว่าเที่ยงด้วยเหตุผล ๔ ประการนี้แล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็บรรดาสมณะหรือพราหมณ์ผู้มีวาทะว่าโลกเที่ยง ที่บัญญัติอัตตาและโลกว่าเที่ยง เหล่านั้นทั้งหมดก็บัญญัติด้วยเหตุผล ๔ ประการนี้เท่านั้น หรือ ด้วยเหตุผลอย่างใดอย่างหนึ่งใน ๔ ประการนี้ ไม่มีนอกจากนี้ไป
[๓๖] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรื่องนี้ตถาคตรู้ชัดว่า ‘เหตุผลแห่งทิฏฐิ เหล่านี้อันบุคคลถือไว้อย่างนั้น ยึดไว้อย่างนั้นแล้ว ย่อมมีคติอย่างนั้น มีภพหน้าอย่างนั้น’ และตถาคตย่อมรู้เหตุผลนั้นชัด ทั้งยังรู้ชัดยิ่งไปกว่านั้น เมื่อรู้ชัดเรื่องนั้น จึงไม่ยึดมั่น เมื่อไม่ยึดมั่น จึงรู้ความดับได้เฉพาะตน
- ๑นักตรรกะ (ตักกี) ผู้คาดคะเนโดยใช้เหตุผลสรุปตัดสินเอา มี ๔ ประเภท คือ (๑) อนุสสติกะ ผู้คาดคะเนตามข้อมูลที่รับรู้จากผู้อื่น เช่น ฟังเรื่องเวสสันดรชาดกแล้วอนุมานเอาว่า ถ้าพระเวสสันดรคือพระพุทธเจ้า อัตตาก็เที่ยง เป็นต้น (๒) ชาติสสระ ผู้คาดคะเนโดยการระลึกชาติ คือระลึกชาติได้ ๒-๓ ชาติ ก็อนุมานเอาว่าอัตตาเที่ยง (๓) ลาภิตักกิกะ ผู้คาดคะเนจากการ รับรู้ด้วยประสบการณ์ภายในของตน คือตนเคยได้รับสุขทุกข์อย่างไร ก็อนุมานเอาว่าอัตตาเที่ยง (๔) สุทธตักกิกะ ผู้คาดคะเนโดยใช้เหตุผลล้วน ๆ คืออนุมานเอาว่า เพราะสิ่งนี้มี จึงมีสิ่งนี้ (ที.สี.อ. ๙๙)
รู้ความเกิดขึ้น ความดับไป คุณ และโทษของเวทนาทั้งหลาย กับอุบายเป็นเครื่องออกไปจากเวทนาเหล่านั้นตามความเป็นจริง ตถาคตจึงหลุดพ้นได้แล้วเพราะไม่ถือมั่น
[๓๗] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมเหล่านี้แลที่ลึกซึ้ง เห็นได้ยาก รู้ตามได้ยาก เป็นธรรมสงบ ประณีต หยั่งถึงไม่ได้ด้วยความตรึก ละเอียด รู้ได้แต่บัณฑิต ซึ่งตถาคตทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเองได้แล้วยังสอนผู้อื่น ให้รู้แจ้งด้วย ที่เป็นเหตุให้คนเมื่อกล่าวชมตถาคต พึงกล่าวได้ถูกต้องตามความเป็นจริง”
เอกัจจสัสสตวาทะ ๔
เห็นว่าเที่ยงเป็นบางอย่าง
{๓๑} [๓๘] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มีสมณพราหมณ์พวกหนึ่งเป็นพวกเอกัจจสัสสติกวาท มีวาทะว่าบางอย่างเที่ยง บางอย่างไม่เที่ยง บัญญัติอัตตาและโลกว่าบางอย่างเที่ยงบางอย่างไม่เที่ยงด้วยเหตุผล ๔ ประการ ก็สมณพราหมณ์ผู้เจริญพวกนั้น อาศัยอะไร ปรารภอะไร จึงมีวาทะว่า บางอย่างเที่ยง บางอย่างไม่เที่ยง บัญญัติอัตตาและโลกว่าบางอย่างเที่ยง บางอย่างไม่เที่ยงด้วยเหตุผล ๔ ประการ
- ๑คำว่า ภาณวาร แปลว่า วาระแห่งการสวด หมายถึงการจัดแบ่งข้อความพระบาลีไว้เป็น หมวดหนึ่ง ๆ สำหรับสวดหรือสาธยายเป็นคราว ๆ หรือเป็นตอน ๆ ๑ ภาณวาร หรือ ปฐมภาณวาร ภาณวารที่ ๑ ก็คือวาระแห่งการสวด ๑ จบ หรือวาระแห่งการสวดจบที่ ๑ ท่านอธิบายไว้ว่า ๑ ภาณวารมีจำนวนอักษร ๘1๐๐๐ อักษร (ภาณวาโรติ มโต เอโก สฺวฏฺฐกฺขรสหสฺสโก : ที.สี.ฏี. (อภินว.) ๑/๙๗)
[๓๙] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มีสมัยเป็นบางครั้งบางคราว ที่ระยะกาลผ่านไปนานๆ เข้า โลกนี้จะพินาศ เมื่อโลกกำลังจะพินาศอยู่ เหล่าสัตว์ โดยมากย่อมเกิดในชั้นอาภัสสรพรหม สัตว์เหล่านั้นนึกอะไรก็สำเร็จได้ดังปรารถนา มีปีติเป็นอาหาร มีรัศมีซ่านออกจากกายตนเอง สัญจรไปในอากาศได้ อยู่ในวิมานอันสวยงาม สถิตอยู่ในภพนั้นนานแสนนาน[๔๐] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มีสมัยบางครั้งบางคราว ที่ระยะกาลผ่านไปนานๆ เข้า โลกนี้จะกลับเจริญขึ้น เมื่อโลกกำลังเจริญอยู่ วิมานของพรหมปรากฏว่าว่างเปล่า
ครั้งนั้น สัตว์ผู้หนึ่งจุติจากชั้นอาภัสสรพรหม เพราะสิ้นอายุหรือเพราะสิ้นบุญมาเกิดในวิมานพรหมที่ว่างเปล่า แม้สัตว์ผู้นั้นก็นึกอะไรสำเร็จได้ดังปรารถนา มีปีติเป็นอาหาร มีรัศมีซ่านออกจากกายตนเอง สัญจรไปในอากาศได้ อยู่ในวิมานอันสวยงาม สถิตอยู่ในภพ นั้นนานแสนนาน[๔๑] เพราะสัตว์ผู้นั้นอยู่ในวิมานนั้นแต่ผู้เดียวเป็นเวลานาน จึงเกิิดความเบื่อหน่ายความดิ้นรนขึ้นว่า ‘โอหนอ แม้สัตว์เหล่าอื่นพึงมาเป็น อย่างนี้บ้าง’ ต่อมาสัตว์เหล่าอื่นก็จุติจากชั้นอาภัสสรพรหมเพราะสิ้นอายุ หรือเพราะสิ้นบุญมาเถิดในวิมานพรหม เป็นสหายของสัตว์ผู้นั้น แม้สัตว์พวกนั้นก็นึกอะไรสำเร็จได้ดังปรารถนา มีปีติเป็นอาหาร มีรัศมีซ่านออกจากกายตนเอง สัญจรไปในอากาศได้ อยู่ในวิมานอันสวยงาม สถิตอยู่ ในภพนั้นนานแสนนาน[๔๒] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาสัตว์เหล่านั้น สัตว์ที่เกิดูก่อนมีความ คิดอย่างนี้ว่า ‘เราเป็นพรหม เป็นมหาพรหม เป็นผู้ยิ่งใหญ่ ไม่มีใครข่มได้
- ๑ชื่อพรหมโลกชั้นที่ ๖ ในบรรดา ๑๖ ชั้น มีความหมายว่าพรหมผู้มีรัศมีแผ่ซ่านเปล่งปลั่ง
- ๒มีปีติเป็นอาหาร หมายถึงอิ่มอาหารทิพย์ ไม่ต้องรับประทานอาหารแบบมนุษย์ก็ดำรงอยู่ได้ เพราะมีความอิ่มใจด้วยอำนาจฌานที่บำเพ็ญมา (ที.สี.อ. ๑๐๑)
เป็นผู้เห็นถ่องแท้ เป็นผู้กุมอำนาจ เป็นอิสระ เป็นผู้สร้าง เป็นผู้เนรมิต เป็นผู้ประเสริฐ เป็นผู้บงการ เป็นผู้ทรงอำนาจ เป็นบิดาของหมู่สัตว์ผู้เกิดแล้วและกำลังเกิด สัตว์เหล่านี้เราเนรมิตขึ้นมา ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะเหตุว่าเราได้มีความคิดอย่างนี้ก่อนว่า ‘โอหนอ แม้สัตว์เหล่าอื่น ก็พึงมาเป็นอย่างนี้บ้าง’ ความตั้งใจของเราเป็นเช่นนี้ และสัตว์เหล่านี้ก็ได้ มาเป็นอย่างนี้แล้วแม้พวกสัตว์ที่เกิดภายหลังก็มีความคิดเห็นอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญนี้ แลเป็นพรหม เป็นมหาพรหม เป็นผู้ยิ่งใหญ่ ไม่มีใครข่มได้ เป็นผู้เห็นถ่องแท้ เป็นผู้กุมอำนาจ เป็นอิสระ เป็นผู้สร้าง เป็นผู้เนรมิต เป็นผู้ประเสริฐ เป็นผู้บงการ เป็นผู้ทรงอำนาจ เป็นบิดาของหมู่สัตว์ผู้เกิดแล้ว และกำลังเกิด พวกเราเป็นผู้ที่พระพรหมผู้เจริญนี้เนรมิตขึ้นมา ข้อนั้น เพราะเหตุไร เพราะเหตุว่าพวกเราได้เห็นพระพรหมผู้เจริญนี้เกิดในที่นี้ก่อน ส่วนพวกเราเกิดภายหลัง’[๔๓] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาสัตว์เหล่านั้น สัตว์ที่เกิดูก่อนมีอายุยืนกว่า มีผิวพรรณงามกว่า มีศักดิ์มากกว่า ส่วนสัตว์ที่เกิดภายหลัง มีอายุน้อยกว่า มีผิวพรรณทรามกว่า มีศักดิ์น้อยกว่า
[๔๔] ๑. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ข้อที่สัตว์ผู้หนึ่งจุติจากชั้นนั้นแล้วมา เป็นอย่างนี้ เป็นฐานะที่มีได้ เมื่อมาเป็นอย่างนี้แล้ว สัตว์นั้นออกจาก เรือนไปบวชเป็นบรรพชิต เมื่อออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตแล้วอาศัย ความเพียรเป็นเครื่องเผากิเลส อาศัยความเพียรที่ตั้งมั่น อาศัยความหมั่นประกอบ อาศัยความไม่ประมาท อาศัยมนสิการโดยชอบ แล้วบรรลุ เจโตสมาธิอันเป็นเหตุทำจิตให้ตั้งมั่น ระลึกชาติก่อนนั้นได้ หลังจากนั้นไประลึกไม่ได้เขาจึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘พระพรหมที่เป็นมหาพรหม เป็นผู้ยิ่งใหญ่ ไม่มีใครข่มได้ เป็นผู้เห็นถ่องแท้ เป็นผู้กุมอำนาจ เป็นอิสระ เป็นผู้สร้าง
เป็นผู้เนรมิต เป็นผู้ประเสริฐ เป็นผู้บงการ เป็นผู้ทรงอำนาจ เป็นบิดาของหมู่สัตว์ผู้เกิดแล้วและกำลังเกิด เป็นผู้ทื่เนรมิตพวกเราขึ้นมานั้นเป็นผู้เที่ยงแท้ ยั่งยืน คงทน ไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักดำรงอยู่เที่ยงแท้เสมอไป เช่นนั้นทีเดียว ส่วนพวกเราที่พระพรหมผู้เจริญนั้นเนรมิตขึ้นมากลับเป็นผู้ไม่เที่ยงแท้ ไม่ยั่งยืน มีอายุน้อย ยังต้องจุติเป็นธรรมดา จึงมาเป็นอย่างนี้
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นเหตุผลประการที่ ๑ ซึ่งสมณพราหมณ์ พวกหนึ่งอาศัยแล้ว ปรารภแล้ว จึงมีวาทะว่าบางอย่างเที่ยง บางอย่างไม่เที่ยง บัญญัติอัตตาและโลกว่าบางอย่างเที่ยง บางอย่างไม่เที่ยง
{๓๒} [๔๕] ๒. ในเหตุผลประการที่ ๒ สมณพราหมณ์ผู้เจริญอาศัยอะไร ปรารภอะไร จึงมีวาทะว่าบางอย่างเที่ยงบางอย่างไม่เที่ยง บัญญัติอัตตา และโลกว่าบางอย่างเที่ยงบางอย่างไม่เที่ยง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มีเทวดาอยู่พวกหนึ่งชื่อว่าขิฑฑาปโทสิกะ เทวดาพวกนั้นพากันหมกมุ่นอยู่แต่ใน ความรื่นรมย์คือการสรวลเสและการเล่นหัวจนเกินเวลา เมื่อพวกนั้นพากัน หมกมุ่นอยู่แต่ในความรื่นรมย์คือการสรวลเสและการเล่นหัวจนเกินเวลา สติจึงหลงลืม เพราะสติหลงลืม เทวดาพวกนั้นจึงจุติจากชั้นนั้น[๔๖] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ข้อที่สัตว์ผู้หนึ่งจะจุติจากชั้นนั้นแล้วมา เป็นอย่างนี้ เป็นฐานะที่มีได้ เมื่อมาเป็นอย่างนี้แล้ว สัตว์นั้นออกจากเรือน ไปบวชเป็นบรรพชิต เมื่อออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตแล้วอาศัยความเพียรเป็นเครื่องเผากิเลส อาศัยความเพียรที่ตั้งมั่น อาศัยความหมั่นประกอบ อาศัยความไม่ประมาท อาศัยมนสิการโดยชอบ แล้วบรรลุเจโตสมาธิอันเป็น เหตุทำจิตให้ตั้งมั่น ระลึกชาติก่อนนั้นได้ หลังจากนั้นไประลึกไม่ได้เขาจึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘พวกเทวดาผู้เจริญซึ่งมิใช่เหล่าขิฑฑาปโทสิกะ ย่อมไม่หมกมุ่นอยู่แต่ในความรื่นรมย์คือการสรวลเสและการเล่นหัวจนเกินเวลา
- ๑ขิฑฑาปโทสิกะ มีความหมายว่าผู้เสียหายพินาศเพราะความรื่นรมย์สนุกสนาน (ที.สี.อ. ๑๐๔)
เมื่อพวกนั้นไม่พากันหมกมุ่นอยู่แต่ในความรื่นรมย์คือการสรวลเสและการ เล่นหัวจนเกินเวลา สติจึงไม่หลงลืม เพราะสติไม่หลงลืม เทวดาเหล่านั้นจึง ไม่จุติจากชั้นนั้น เป็นผู้เที่ยงแท้ ยั่งยืน คงทน มีอันไม่แปรผันเป็นธรรมดา จัก ดำรงอยู่เที่ยงแท้เสมอไปเช่นนั้นทีเดียว ส่วนพวกเราเป็นเหล่าขิฑฑาปโทสิกะ หมกมุ่นอยู่แต่ในความรื่นรมย์คือการสรวลเสและการเล่นหัวจนเกินเวลา เมื่อหมกมุ่นอยู่แต่ในความรื่นรมย์คือการสรวลเสและการเล่นหัวจนเกินเวลา สติจึงหลงลืม เพราะสติหลงลืม พวกเราจึงพากันจุติจากชั้นนั้น เป็นผู้ไม่เที่ยงแท้ ไม่ยั่งยืน มีอายุน้อย ยังต้องจุติเป็นธรรมดา จึงมาเป็นอย่างนี้’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นเหตุผลประการที่ ๒ ซึ่งสมณพราหมณ์พวกหนึ่งอาศัยแล้ว ปรารภแล้วจึงมีวาทะว่าบางอย่างเที่ยง บางอย่างไม่เที่ยง บัญญัติอัตตาและโลกว่าบางอย่างเที่ยง บางอย่างไม่เที่ยง
{๓๓} [๔๗] ๓. ในเหตุผลประการที่ ๓ สมณพราหมณ์ผู้เจริญอาศัยอะไร ปรารภอะไร จึงมีวาทะว่าบางอย่างเที่ยง บางอย่างไม่เที่ยง บัญญัติอัตตา และโลกว่าบางอย่างเที่ยงบางอย่างไม่เที่ยง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มีเทวดา พวกหนึ่งชื่อว่ามโนปโทสิกะ เทวดาพวกนั้นมัวเพ่งจับผิดกันและกันเกินควร เมื่อมัวเพ่งจับผิดกันและกันเกินควร จึงคิดมุ่งร้ายกันและกัน เมื่อต่างคิดมุ่งร้ายกันและกัน จึงเหนื่อยกายเหนื่อยใจ เทวดาพวกนั้นจึงจุติจากชั้นนั้น
[๔๘] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ข้อที่สัตว์ผู้หนึ่งจะจุติจากชั้นนั้นแล้วมาเป็นอย่างนี้ เป็นฐานะที่มีได้ เมื่อมาเป็นอย่างนี้แล้ว สัตว์นั้นออกจากเรือนไป บวชเป็นบรรพชิต เมื่อออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตแล้วอาศัยความเพียร เป็นเครื่องเผากิเลส อาศัยความเพียรที่ตั้งมั่น อาศัยความหมั่นประกอบ อาศัยความไม่ประมาท อาศัยมนสิการโดยชอบ แล้วบรรลุเจโตสมาธิ อันเป็นเหตุทำจิตให้ตั้งมั่น ระลึกชาติก่อนนั้นได้ หลังจากนั้นไประลึกไม่ได้
- ๑มโนปโทสิกะ มีความหมายว่าผู้เสียหายพินาศเพราะความคิดมุ่งร้ายกัน (ที.สี.อ. ๑๐๕)
เขาจึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘พวกเทวดาผู้เจริญซึ่งมิใช่เหล่ามโนปโทสิกะ ย่อมไม่มัวเพ่งจับผิดกันและกันเกินควร เมื่อเทวดาพวกนั้นไม่มัวเพ่งจับผิด กันและกันเกินควร ก็ไม่คิดมุ่งร้ายกันและกัน เมื่อต่างไม่คิดมุ่งร้ายกันและ กันแล้วก็ไม่เหนื่อยกายเหนื่อยใจ เทวดาเหล่านั้นจึงไม่จุติจากชั้นนั้นเป็นผู้เที่ยงแท้ ยั่งยืน คงทน มีอันไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักดำรงอยู่เที่ยงแท้ เสมอไปเช่นนั้นทีเดียว ส่วนพวกเราเป็นเหล่ามโนปโทสิกะมัวเพ่งจับผิดกันและกันเกินควร เมื่อมัวเพ่งจับผิดกันและกันเกินควร จึงคิดมุ่งร้ายกันและกัน เมื่อต่างคิดมุ่งร้ายกันและกัน จึงเหนื่อยกายเหนื่อยใจ พวกเราจึง จุติจากชั้นนั้น เป็นผู้ไม่เที่ยง ไม่ยั่งยืน มีอายุน้อย ยังต้องจุติเป็นธรรมดา จึงมาเป็นอย่างนี้’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นเหตุผลประการที่ ๓ ซึ่งสมณพราหมณ์พวกหนึ่งอาศัยแล้ว ปรารภแล้ว จึงมีวาทะว่าบางอย่างเที่ยง บางอย่างไม่เที่ยง บัญญัติอัตตาและโลกว่าบางอย่างเที่ยง บางอย่างไม่เที่ยง
{๓๔} [๔๙] ๔. ในเหตุผลประการที่ ๔ สมณพราหมณ์ผู้เจริญอาศัยอะไร ปรารภอะไร จึงมีวาทะว่าบางอย่างเที่ยง บางอย่างไม่เที่ยง บัญญัติอัตตา และโลกว่าบางอย่างเที่ยง บางอย่างไม่เที่ยง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณะ หรือพราหมณ์บางคนในโลกนี้เป็นนักตรรกะ เป็นนักพิจารณา กล่าวแสดง ปฏิภาณของตนตามที่ตรึกได้ตามที่พิจารณาได้อย่างนี้ว่า ‘สิ่งที่เรียกว่าจักษุก็ดี โสตะก็ดี ฆานะก็ดี ชิวหาก็ดี กายก็ดี นี้ได้ชื่อว่าอัตตา เป็นของไม่เที่ยงแท้ ไม่ยั่งยืน ไม่คงทน มีอันแปรผันเป็นธรรมดา ส่วนสิ่งที่เรียกว่า จิต มโน หรือวิญญาณ นี้ชื่อว่าอัตตา เป็นของเที่ยงแท้ ยั่งยืน คงทน มีอันไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักตั้งอยู่เที่ยงแท้เสมอไปเช่นนั้นทีเดียว’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นเหตุผลประการที่ ๔ ซึ่งสมณพราหมณ์ พวกหนึ่งอาศัยแล้ว ปรารภแล้ว จึงมีวาทะว่าบางอย่างเที่ยง บางอย่างไม่เที่ยง บัญญัติอัตตาและโลกว่าบางอย่างเที่ยง บางอย่างไม่เที่ยง
[๕๐] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณพราหมณ์เหล่านั้นเป็นผู้มีวาทะว่าบางอย่างเที่ยง บางอย่างไม่เที่ยง จึงบัญญัติอัตตาและโลกว่าบางอย่างเที่ยง บางอย่างไม่เที่ยงด้วยเหตุผล ๔ ประการนี้แล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็บรรดาสมณะหรือพราหมณ์ผู้มีวาทะว่าบางอย่างเที่ยง บางอย่างไม่เที่ยง ที่บัญญัติอัตตาและโลกว่าบางอย่างเที่ยง บางอย่างไม่เที่ยง เหล่านั้น ทั้งหมดก็บัญญัติด้วยเหตุผล ๔ ประการนี้เท่านั้น หรือด้วยเหตุผลอย่างใด อย่างหนึ่งใน ๔ ประการนี้ ไม่มีนอกจากนี้ไป[๕๑] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรื่องนี้ตถาคตรู้ชัดว่า ‘เหตุผลแห่งทิฏฐิ เหล่านี้อันบุคคลถือไว้อย่างนั้นยึดไว้อย่างนั้นแล้ว ย่อมมีคติอย่างนั้น
มีภพหน้าอย่างนั้น’ และตถาคตย่อมรู้เหตุผลนั้นชัด ทั้งยังรู้ชัดยิ่งไปกว่านั้น เมื่อรู้ชัดเรื่องนั้น จึงไม่ยึดมั่น เมื่อไม่ยึดมั่น จึงรู้ความดับได้เฉพาะตน รู้ความเกิดขึ้น ความดับไป คุณ และโทษของเวทนาทั้งหลาย กับอุบายเป็นเครื่อง ออกไปจากเวทนาเหล่านั้นตามความเป็นจริง ตถาคตจึงหลุดพ้นได้แล้วเพราะไม่ถือมั่น[๕๒] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมเหล่านี้แลที่ลึกซึ้ง เห็นได้ยาก รู้ตามได้ยาก เป็นธรรมสงบ ประณีต หยั่งถึงไม่ได้ด้วยความตรึก ละเอียด รู้ได้แต่บัณฑิต ซึ่งตถาคตทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเองได้แล้วยังสอนผู้อื่น ให้รู้แจ้งด้วย ที่เป็นเหตุให้คนเมื่อกล่าวชมตถาคต พึงกล่าวได้ถูกต้องตามความเป็นจริง”
อันตานันตวาทะ ๔
เห็นว่าโลกมีที่สุดและไม่มีที่สุด
{๓๕} [๕๓] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มีสมณพราหมณ์พวกหนึ่งเป็นพวก อันตานันติกวาท มีวาทะว่าโลกมีที่สุดและไม่มีที่สุุด จึงบัญญัติว่าโลกมีที่สุด และไม่มีที่สุดด้วยเหตุผล ๔ ประการ ก็สมณพราหมณ์ผู้เจริญเหล่านั้นอาศัย
อะไร ปรารภอะไร จึงมีวาทะว่าโลกมีที่สุดและไม่มีท่ี่สุด บัญญัติว่าโลกมีที่สุดและไม่มีที่สุดด้วยเหตุผล ๔ ประการ
[๕๔] ๑. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์บางคนในโลกนี้ อาศัยความเพียรเป็นเครื่องเผากิเลส อาศัยความเพียรที่ตั้งมั่น อาศัยความหมั่นประกอบ อาศัยความไม่ประมาท อาศัยมนสิการโดยชอบ แล้ว บรรลุเจโตสมาธิอันเป็นเหตุทำจิตให้ตั้งมั่น จึงมีความสำคัญว่าโลกมีที่สุด
เขาจึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘โลกนี้มีที่สุด มีลักษณะกลม ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่าเราอาศัยความเพียรเป็นเคร่ืองเผากิเลส อาศัยความเพียร ที่ตั้งมั่น อาศัยความหมั่นประกอบ อาศัยความไม่ประมาท อาศัยมนสิการโดยชอบ แล้วบรรลุเจโตสมาธิอันเป็นเหตุทำจิตให้ตั้งมั่น จึงมีความสำคัญว่าโลกมีที่สุด ด้วยการได้บรรลุคุณวิเศษนี้ เราจึงรู้อาการที่โลกนี้มีที่สุด มีลักษณะกลม’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นเหตุผลประการที่ ๑ ซึ่งสมณพราหมณ์พวกหนึ่งอาศัยแล้ว ปรารภแล้ว จึงมีวาทะว่าโลกมีที่สุดและไม่มีที่สุดบัญญัติว่า โลกมีที่สุดและไม่มีที่สุด
{๓๖} [๕๕] ๒. ในเหตุผลประการที่ ๒ สมณพราหมณ์ผู้เจริญอาศัยอะไร ปรารภอะไร จึงมีวาทะว่าโลกมีที่สุดและไม่มีที่่สุด บัญญัติว่าโลกมีที่สุดและไม่มีที่สุด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์บางคนในโลกนี้อาศัย ความเพียรเป็นเครื่องเผากิเลส อาศัยความเพียรที่ตั้งมั่น อาศัยความหมั่นประกอบ อาศัยความไม่ประมาท อาศัยมนสิการโดยชอบ แล้วบรรลุเจโตสมาธิอันเป็นเหตุทำจิตให้ตั้งมั่น จึงมีความสำคัญว่าโลกไม่มีที่สุด
- ๑คำว่า ที่สุด ในที่นี้หมายถึงขอบเขตของโลกทั่วทั้งรอบด้าน ไม่ว่าจะเป็นเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง ซึ่งเป็นเหตุให้เกิดข้อโต้้แย้งกันว่าโลกมีขอบเขตจำกัด หรือไม่มีขอบเขตจำกัด (ที.สี.อ. ๑๐๖)
เขาจึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘โลกนี้ไม่มีที่สุด หาที่สุดไม่ได้ คำพูดของสมณพราหมณ์ที่กล่าวว่า ‘โลกนี้มีที่สุด มีลักษณะกลม’ นั้นเป็นเท็จเพราะ โลกนี้ไม่มีที่สุด หาที่สุดไม่ได้ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะเหตุว่าเราอาศัยความเพียรเป็นเครื่องเผากิเลส อาศัยความเพียรที่ตั้งมั่น อาศัยความหมั่นประกอบ อาศัยความไม่ประมาท อาศัยมนสิการโดยชอบ แล้วบรรลุ เจโตสมาธิอันเป็นเหตุทำให้จิตตั้งมั่น จึงมีความสำคัญว่าโลกไม่มีที่สุด ด้วยการได้บรรลุคุณวิเศษนี้ เราจึงรู้อาการที่โลกนี้ไม่มีที่สุด หาที่สุดไม่ได้’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นเหตุผลประการที่ ๒ ซึ่งสมณพราหมณ์พวกหนึ่งอาศัยแล้ว ปรารภแล้ว จึงมีวาทะว่าโลกมีที่สุดและไม่มีที่สุด บัญญัติว่าโลกมีที่สุดและไม่มีที่สุด
{๓๗} [๕๖] ๓. ในเหตุผลประการที่ ๓ สมณพราหมณ์ผู้เจริญอาศัยอะไร ปรารภอะไร จึงมีวาทะว่าโลกมีที่สุดและไม่มีท่ีสุด บัญญัติว่าโลกมีที่สุด และไม่มีที่สุด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์บางคนในโลกนี้ อาศัยความเพียรเป็นเครื่องเผากิเลส อาศัยความเพียรที่ตั้งมั่น อาศัยความหมั่นประกอบ อาศัยความไม่ประมาท อาศัยมนสิการโดยชอบ แล้วบรรลุเจโตสมาธิอันเป็นเหตุทำจิตให้ตั้งมั่น จึงมีความสำคัญโลกว่าด้านบน ด้านล่างมีที่สุด ด้านขวางไม่มีที่สุดเขาจึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘โลกนี้มีที่สุดและไม่มีที่สุด คำกล่าวของสมณพราหมณ์ที่กล่าวว่า ‘โลกนี้มีที่สุด มีลักษณะกลม’ นั้นเป็นเท็จ ถึงคำกล่าวของสมณพราหมณ์ที่กล่าวว่า ‘โลกนี้ไม่มีที่สุด หาที่สุดมิได้’ นั้นก็เป็นเท็จ ความจริงโลกนี้มีที่สุดและไม่มีที่สุด ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะเหตุว่าเราอาศัยความเพียรเป็นเครื่องเผากิเลส อาศัยความเพียรที่ตั้งมั่น อาศัยความหมั่นประกอบ อาศัยความไม่ประมาท อาศัยมนสิการโดยชอบ แล้วบรรลุเจโตสมาธิอันเป็นเหตุทำจิตให้ตั้งมั่น จึงมีความสำคัญโลกว่า ด้านบนด้านล่างมีที่สุด ด้านขวางไม่มีที่สุด ด้วยการได้บรรลุคุณวิเศษนี้ เราจึงรู้อาการที่โลกนี้มีที่สุดและไม่มีที่สุด’
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นเหตุผลประการที่ ๓ ซึ่งสมณพราหมณ์ พวกหนึ่งอาศัยแล้ว ปรารภแล้ว จึงมีวาทะว่าโลกมีที่สุดและไม่มีที่สุด บัญญัติว่าโลกมีที่สุดและไม่มีที่สุด
{๓๘} [๕๗] ๔. ในเหตุผลประการที่ ๔ สมณพราหมณ์ผู้เจริญอาศัยอะไร ปรารภอะไร จึงมีวาทะว่าโลกมีที่สุดและไม่มีที่สุด บัญญัติว่าโลกมีที่สุด และไม่มีที่สุด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์บางคนในโลกนี้ เป็นนักตรรกะ เป็นนักพิจารณา จึงกล่าวแสดงปฏิภาณของตนตามที่ตรึก ได้ตามที่พิจารณได้อย่างนี้ว่า ‘โลกนี้จะว่ามีที่สุดก็ไม่ใช่ ไม่มีที่สุดก็ไม่ใช่ คำกล่าวของสมณพราหมณ์ที่กล่าวว่า ‘โลกนี้มีที่สุด มีลักษณะกลม’ นั้น เป็นเท็จ ถึงคำกล่าวของสมณพราหมณ์ที่กล่าวว่า ‘โลกนี้ไม่มีที่สุด หาที่สุด ไม่ได้’ รวมทั้งคำกล่าวของสมณพราหมณ์ที่กล่าวว่า ‘โลกนี้มีที่สุดและไม่มีที่สุด’ นั้นก็เป็นเท็จ แท้จริงโลกนี้จะว่ามีที่สุดก็ไม่ใช่ ไม่มีที่สุดก็ไม่ใช่’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นเหตุผลประการที่ ๔ ซึ่งสมณพราหมณ์พวกหนึ่งอาศัยแล้ว ปรารภแล้ว จึงมีวาทะว่าโลกมีที่สุดและไม่มีที่สุด บัญญัติว่าโลกมีที่สุดและไม่มีที่สุด
[๕๘] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มีสมณพราหมณ์เหล่านั้นเป็นผู้มีวาทะว่า โลกมีที่สุดและไม่มีที่สุด จึงบัญญัติอัตตาและโลกว่าโลกมีที่สุดและไม่มีที่สุด ด้วยเหตุผล ๔ ประการนี้แล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็บรรดาสมณะหรือ พราหมณ์ผู้มีวาทะว่าโลกมีที่สุดและไม่มีที่สุด ที่บัญญัติอัตตาและโลกว่ามีที่สุดและไม่มีที่สุด เหล่านั้นทั้งหมดก็บัญญัติด้วยเหตุผล ๔ ประการนี้เท่านั้น หรือด้วยเหตุผลอย่างใดอย่างหนึ่งใน ๔ ประการนี้ ไม่มีนอกจากนี้ไป
[๕๙] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรื่องนี้ตถาคตรู้ชัดว่า เหตุผลแห่งทิฏฐิ เหล่านี้อันบุคคลถือไว้อย่างนั้นยึดไว้อย่างนั้นแล้ว ย่อมมีคติอย่างนั้น มีภพหน้าอย่างนั้น’ และตถาคตย่อมรู้เหตุผลนั้นชัด ทั้งยังรู้ชัดยิ่งไปกว่านั้น
เมื่อรู้ชัดเรื่องนั้น จึงไม่ยึดมั่น เมื่อไม่ยึดมั่น จึงรู้ความดับได้เฉพาะตน รู้ความเกิดขึ้น ความดับไป คุณ และโทษของเวทนาทั้งหลาย กับอุบาย เป็นเครื่องออกไปจากเวทนาเหล่านั้นตามความเป็นจริง ตถาคตจึงหลุดพ้น ได้แล้วเพราะไม่ถือมั่น
[๖๐] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมเหล่านี้แลที่ลึกซึ้ง เห็นได้ยาก รู้ตามได้ยาก เป็นธรรมสงบ ประณีต หยั่งถึงไม่ได้ด้วยความตรึก ละเอียด รู้ได้แต่บัณฑิต ซึ่งตถาคตทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเองได้แล้วยังสอนผู้อื่น ให้รู้แจ้งด้วย ที่เป็นเหตุให้คนเมื่อกล่าวชมตถาคต พึงกล่าวได้ถูกต้องตามความเป็นจริง”
อมราวิกเขปวาทะ ๔
{๓๙} [๖๑] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณพราหมณ์อีกพวกหนึ่งเป็นพวก อมราวิกเขปิกวาท มีวาทะดิ้นได้ไม่ตายตัว เมื่อถูกถามปัญหาในข้อนั้น ๆ เข้า ย่อมกล่าววาจาที่ดิ้นได้ไม่ตายตัวด้วยเหตุผล ๔ ประการ ก็สมณพราหมณ์ ผู้เจริญพวกนั้นอาศัยอะไร ปรารภอะไร จึงมีวาทะดิ้นได้ไม่ตายตัว เมื่อถูกถามปัญหาในข้อนั้นๆ เข้า ย่อมกล่าววาจาดิ้นได้ไม่ตายตัวด้วยเหตุผล ๔ ประการ[๖๒] ๑. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณีบางคนในโลกนี้ ไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘สิ่งนี้เป็นกุศล สิ่งนี้เป็นอกุศล’ เขามีความ เห็นอย่างนี้ว่า ‘เราเองก็ไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงว่าสิ่งนี้เป็นกุศล สิ่งนี้เป็นอกุศล ถ้าเราจะตอบไปว่าสิ่งนี้เป็นกุศล หรือว่าสิ่งนี้เป็นอกุศล คำตอบ
- ๑ดิ้นได้ไม่ฅายตัว คือ มีความเห็นหลบเลี่ยงแฉลบไปมาไม่แน่นอนว่าเป็นอย่างนั้นหรือไม่ใช่ อย่างนั้น เป็นความเห็นที่ลื่นไหลจับได้ยากเหมือนปลาไหล (ที.สี.อ. ๑๐๖)
ของเรานั้นก็จะเป็นเท็จ คำเท็จของเรานั้นก็จะเป็นความเดือดร้อนแก่เรา ความเดือดร้อนนั้นก็จะเป็นอันตรายแก่เรา’ ดังนั้น เขาจึงตอบไปว่า ‘สิ่งนี้ เป็นกุศลหามิได้ สิ่งนี้เป็นอกุศลหามิได้’ เพราะกลัวว่าจะกล่าวเท็จ เพราะรังเกียจว่าจะกล่าวเท็จ เมื่อถูกถามปัญหาในข้อนั้นๆ เข้า จึงกล่าววาจาดิ้นได้ไม่ตายตัวว่า ‘ความเห็นของเรามีว่า อย่างนี้ก็มิใช่ อย่างนั้นก็มิใช่ อย่างอื่นก็มิใช่ จะว่าไม่ใช่ก็มิใช่ จะว่ามิใช่ไม่ใช่ก็มิใช่’
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นเหตุผลประการที่ ๑ ซึ่งสมณพราหมณ์พวกหนึ่งอาศัยแล้ว ปรารภแล้ว จึงมีวาทะที่ดิ้นได้ไม่ตายตัว เมื่อถูกถาม ปัญหาในข้อนั้นๆ เข้า ย่อมกล่าววาจาดิ้นได้ไม่ตายตัว
{๔๐} [๖๓] ๒. ในเหตุผลประการที่ ๒ สมณพราหมณ์ผู้เจริญอาศัยอะไร ปรารภอะไร จึงมีวาทะดิ้นได้ไม่ตายตัว เมื่อถูกถามปัญหาในข้อนั้นๆ เข้า ย่อมกล่าววาจาดิ้นได้ไม่ตายตัว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณพราหมณ์บางคน ในโลกนี้ไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘สิ่งนี้เป็นกุศล นี้เป็นอกุศล’ เขามีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราเองก็ไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงว่าสิ่งนี้เป็นกุศล สิ่งนี้เป็นอกุศล ก็ถ้าเราเมื่อไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงว่าสิ่งนี้เป็นกุศล สิ่งนี้เป็นอกุศลอยู่ จะตอบไปว่าสิ่งนี้เป็นกุศล สิ่งนี้เป็นอกุศล ฉันทะความพอใจ ราคะความยินดี โทสะความโกรธเคือง หรือปฏิฆะความขัดใจในข้อนั้นก็พึงมีแก่เราได้ ฉันทะ ราคะ โทสะ หรือปฏิฆะของเรานั้นก็จะทำให้เรายึดมั่น ความยึดมั่นของเรานั้นก็จะเป็นความเดือดร้อนแก่เรา ความเดือดร้อนนั้นก็ จะเป็นอันตรายแก่เรา’ ดังนั้น เขาจึงตอบไปว่า ‘สิ่งนี้เป็นกุศลหามิได้ สิ่งนี้เป็นอกุศลหามิได้’ เพราะกลัวว่าจะยึดมั่น เพราะรังเกียจว่าจะยึดมั่น เมื่อถูกถามปัญหาในข้อนั้นๆ เข้า จึงกล่าววาจาดิ้นได้ไม่ตายตัวว่า ‘ความเห็นของเรามีว่า อย่างนี้ก็มิใช่ อย่างนั้นก็มิใช่ อย่างอื่นก็มิใช่ จะว่าไม่ใช่ ก็มิใช่ จะว่ามิใช่ไม่ใช่ก็มิใช่’
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นเหตุผลประการที่ ๒ ซึ่งสมณพราหมณ์พวกหนึ่งอาศัยแล้ว ปรารภแล้ว จึงมีวาทะดิ้นได้ไม่ตายตัว เมื่อถูกถาม ปัญหาในข้อนั้นๆ เข้า ย่อมกล่าววาจาดิ้นได้ไม่ตายตัว
{๔๑} [๖๔] ๓. ในเหตุผลประการที่ ๓ สมณพราหมณ์ผู้เจริญอาศัยอะไร ปรารภอะไร จึงมีวาทะดิ้นได้ไม่ตายตัว เมื่อถูกถามปัญหาในข้อนั้นๆ เข้า ย่อมกล่าววาจาดิ้นได้ไม่ตายตัว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์ บางคนในโลกนี้ไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘สิ่งนี้เป็นกุศล สิ่งนี้เป็นอกุศล’ เขามีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘เราเองก็ไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงว่าสิ่งนี้เป็นกุศล สิ่งนี้เป็นอกุศล ก็ถ้าเราไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงว่าสิ่งนี้เป็นกุศล สิ่งนี้เป็น อกุศลอยู่ จะตอบไปว่าสิ่งนี้เป็นกุศล สิ่งนี้เป็นอกุศล เหล่าสมณพราหมณ์ ที่เป็นบัณฑิต มีปัญญาละเอียด ชำนาญการโต้วาทะ เป็นดุจพรานธนูก็มีอยู่
สมณพราหมณ์เหล่านั้นดูเหมือนจะเที่ยวทำลายทิฏฐิด้วยปัญญา พวกเขาจะพึงซักไซ้ไล่เลียงทดสอบเราในข้อนั้น เราก็จะโต้ตอบพวกเขาไม่ได้ การที่โต้ตอบเขาไม่ได้นั้นก็จะทำให้เราเดือดร้อน ความเดือดร้อนนั้นก็จะเป็นอันตรายแก่เรา’ ดังนั้น เขาจึงตอบไปว่า ‘สิ่งนี้เป็นกุศลหามิได้ สิ่งนี้เป็นอกุศลหามิได้’ เพราะกลัวว่าจะถูกซักไซ้ เพราะรังเกียจว่าจะถูกซักไซ้ เมื่อถูกถามปัญหาในข้อนั้นๆ เข้า จึงกล่าววาจาดิ้นได้ไม่ตายตัวว่า ‘ความเห็นของเรามีว่า อย่างนี้ก็มิใช่ อย่างนั้นก็มิใช่ อย่างอื่นก็มิใช่ จะว่าไม่ใช่ก็มิใช่ จะว่ามิใช่ไม่ใช่ก็มิใช่’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นเหตุผลประการที่ ๓ ซึ่งสมณพราหมณ์พวกหนึ่งอาศัยแล้ว ปรารภแล้ว จึงมีวาทะดิ้นได้ไม่ตายตัว เมื่อถูกถาม ปัญหาในข้อนั้นๆ เข้า ย่อมกล่าววาจาดิ้นได้ไม่ตายตัว
{๔๒} [๖๕] ๔. อนึ่ง ในเหตุผลประการที่ ๔ สมณพราหมณ์ผู้เจริญอาศัยอะไร ปรารภอะไร จึงมีวาทะดิ้นได้ไม่ตายตัว เมื่อถูกถามปัญหาในข้อนั้นๆ เข้า ย่อมกล่าววาจาดิ้นได้ไม่ตายตัว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์
บางคนในโลกนี้เป็นคนเขลางมงาย เพราะเขลางมงาย เมื่อถูกถามปัญหา ในข้อนั้นๆ เข้า เขาจึงกล่าววาจาดิ้นได้ไม่ตายตัวว่า ‘ถ้าท่านถามเราอย่าง นี้ว่าโลกหน้ามีจริงหรือ ถ้าเรามีความเห็นว่าโลกหน้ามีจริง เราก็จะตอบว่า โลกหน้ามีจริง แต่ความเห็นของเรามีว่า ‘อย่างนี้ก็มิใช่ อย่างนั้นก็มิใช่ อย่างอื่นก็มิใช่ จะว่าไม่ใช่ก็มิใช่ จะว่ามิใช่ไม่ใช่ก็มิใช่’ ถ้าท่านถามเราว่า โลกหน้าไม่มีจริงหรือ ถ้าเรามีความเห็นว่าไม่มีจริง เราก็จะตอบว่าไม่มีจริง ... ถ้าท่านถามเราว่าโลกหน้าทั้งมีจริงและไม่มีจริงหรือ ถ้าเรามีความเห็น ว่าทั้งมีจริงและไม่มีจริง เราก็จะตอบว่าทั้งมีจริงและไม่มีจริง ... ถ้าท่านถาม เราว่าโลกหน้าจะว่ามีก็มิใช่ไม่มีก็มิใช่หรือ ถ้าเรามีความเห็นว่าโลกหน้าจะ ว่ามีก็มิใช่ไม่มีก็มิใช่ เราก็จะตอบว่าจะว่ามีก็มิใช่ไม่มีก็มิใช่...
ถ้าท่านถามเราว่าสัตว์ผู้ผุดเกิดขึ้นมีจริงหรือ ถ้าเรามีความเห็นว่ามีจริง เราก็จะตอบว่ามีจริง ... ถ้าท่านถามเราว่าสัตว์ผู้ผุดเกิดขึ้นไม่มีจริงหรือ ถ้าเรามีความเห็นว่าไม่มีจริง เราก็จะตอบว่าไม่มี... ถ้าท่านถามเราว่าสัตว์ ผู้ผุดเกิดขึ้นทั้งมีจริงและไม่มีจริงหรือ ถ้าเรามีความเห็นว่าทั้งมีจริงและไม่มีจริง เราก็จะตอบว่าทั้งมีจริงและไม่มีจริง ... ถ้าท่านถามเราว่าสัตว์ผู้ผุด เกิดขึ้นจะว่ามีก็มิใช่ไม่มีก็มิใช่หรือ ถ้าเรามีความเห็นว่าจะว่ามีก็มิใช่ไม่มี ก็มิใช่ เราก็จะตอบว่ามีก็มิใช่ไม่มีก็มิใช่...
ถ้าท่านถามเราว่าผลวิบากแห่งกรรมที่ทำดีทำชั่วมีจริงหรือ ถ้าเรามีความเห็นว่ามีจริง เราก็จะตอบว่ามีจริง ... ถ้าท่านถามเราว่าผลวิบากแห่ง กรรมที่ทำดีทำชั่วไม่มีจริงหรือ ถ้าเรามีความเห็นว่าไม่มีจริง เราก็จะตอบ ว่าไม่มีจริง ... ถ้าท่านถามเราว่าผลวิบากแห่งกรรมที่ทำดีทำชั่วทั้งมีจริง ทั้งไม่มีจริงหรือ ถ้าเรามีความเห็นว่าทั้งมีจริงและไม่มีจริง เราก็จะตอบว่า
- ๑โอปปาติกสัตว์ หมายถึงผู้ผุดเกิดขึ้นมาและโตเต็มตัวในทันใด ตายไปก็ไม่มีเชื้อหรือซากปรากฏ เช่น เทวดาและสัตว์นรก
ทั้งมีจริงและไม่มีจริง ... ถ้าท่านถามเราว่าผลวิบากแห่งกรรมที่ทำดีทำชั่ว จะว่ามีจริงก็มิใช่ไม่มีจริงก็มิใช่หรือ ถ้าเรามีความเห็นว่าจะว่ามีจริงก็มิใช่ ไม่มีจริงก็มิใช่ เราก็จะตอบว่าจะว่ามีจริงก็มิใช่ไม่มีจริงก็มิใช่ ...
ถ้าท่านถามเราว่าสัตว์หลังจากตายแล้วเกิดอีกหรือ ถ้าเรามีความเห็นว่าเกิดอีก เราก็จะตอบว่าเกิดอีก ... ถ้าท่านถามเราว่าสัตว์หลังจาก ตายแล้วไม่เกิดอีกหรือ ถ้าเรามีความเห็นว่ามีทั้งเกิดอีกและไม่เกิดอีก เราก็จะพึงตอบว่ามีทั้งเกิดอีกและไม่เกิดอีก ... ถ้าท่านถามเราว่าสัตว์หลังจาก ตายแล้วจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ไม่เกิดอีกก็มิใช่หรือ ถ้าเรามีความเห็นว่าจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ ไม่เกิดอีกก็มิใช่ เราก็จะตอบว่าเกิดอีกก็มิใช่ ไม่เกิดอีกก็มิใช่ แต่ความเห็นของเรามีว่า ‘อย่างนี้ก็มิใช่ อย่างนั้นก็มิใช่ อย่างอื่นก็มิใช่ จะว่าไม่ใช่ก็มิใช่ จะว่ามิใช่ไม่ใช่ก็มิใช่’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นเหตุผลประการที่ ๔ ซึ่งสมณพราหมณ์ พวกหนึ่งอาศัยแล้ว ปรารภแล้ว จึงมีวาทะดิ้นได้ไม่ตายตัว เมื่อถูกถาม ปัญหาในข้อนั้นๆ เข้า ย่อมกล่าววาจาดิ้นได้ไม่ตายตัว
[๖๖] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณพราหมณ์เหล่านั้นเป็นผู้มีวาทะดิ้นได้ไม่ตายตัว เมื่อถูกถามปัญหาในข้อนั้นๆ เข้า ย่อมกล่าววาจาดิ้นได้ไม่ตายตัวด้วยเหตุผล ๔ ประการนี้แล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็บรรดาสมณะ หรือพราหมณ์ผู้มีวาทะดิ้นได้ไม่ตายตัว เมื่อถูกถามปัญหาในข้อนั้นๆเข้า ย่อมกล่าววาจาดิ้นได้ไม่ตายตัวด้วยเหตุผล ๔ ประการนี้เท่านั้น หรือด้วยเหตุผลอย่างใดอย่างหนึ่งใน ๔ ประการนี้ ไม่มีนอกจากนี้ไป
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรื่องนี้ตถาคตรู้ชัดว่า เหตุผลแห่งทิฏฐิเหล่านี้ อันบุคคลถือไว้อย่างนั้นยึดไว้อย่างนั้นแล้ว ย่อมมีคติอย่างนั้น มีภพหน้าอย่างนั้น’ และตถาคตย่อมรู้เหตุผลนั้นชัด ทั้งยังรู้ชัดยิ่งไปกว่านั้น เมื่อรู้ชัดเรื่องนั้น จึงไม่ยึดมั่น เมื่อไม่ยึดมั่น จึงรู้ความดับได้เฉพาะตน รู้ความ
เกิดขึ้น ความดับไป คุณ และโทษของเวทนาทั้งหลาย กับอุบายเป็นเครื่องออกไปจากเวทนาเหล่านั้นตามความเป็นจริง ตถาคตจึงหลุดพ้นได้แล้วเพราะไม่ถือมั่น
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมเหล่านี้แลที่ลึกซึ้ง เห็นได้ยาก รู้ตามได้ยาก เป็นธรรมสงบ ประณีต หยั่งถึงไม่ได้ด้วยความตรึก ละเอียด รู้ได้แต่บัณฑิต ซึ่งตถาคตทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเองได้แล้วยังสอนผู้อื่นให้รู้แจ้งด้วย ที่เป็นเหตุให้คนเมื่อกล่าวชมตถาคต พึงกล่าวได้ถูกต้องตามความเป็นจริง”
อธิจจสมุปปันนวาทะ ๒
เห็นว่าอัตตาและโลกเกิดขึ้นโดยปราศจากสาเหตุ
{๔๓} [๖๗] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มีสมณพราหมณ์พวกหนึ่งเป็นพวก อธิจจสมุปปันนิกวาท มีวาทะว่าอัตตาและโลกเกิดขึ้นโดยปราศจากสาเหตุ ย่อมบัญญัติอัตตาและโลกว่าเกิดขึ้นโดยปราศจากสาเหตุด้วยเหตุผล ๒ ประการ ก็สมณพราหมณ์ผู้เจริญเหล่านั้นอาศัยอะไร ปรารภอะไร จึงมีวาทะว่าอัตตาและโลกเกิดขึ้นโดยปราศจากสาเหตุ บัญญัติอัตตาและโลก ว่าเกิดขึ้นโดยปราศจากสาเหตุด้วยเหตุผล ๒ ประการ[๖๘] ๑. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มีพวกเทวดาชื่อว่าอสัญญีสัตว์อยู่ ก็แลเทวดาเหล่านั้นย่อมจุติจากชั้นนั้นเพราะมีสัญญาเกิดขึ้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ข้อที่สัตว์ผู้หนึ่งจุติจากชั้นนั้นแล้วจะมาเป็นอย่างนี้ เป็นฐานะที่มีได้ สัตว์นั้นเมื่อมาเป็นอย่างนี้แล้วได้ออกจากเรือนไปบวชเป็นบรรพชิต เมื่อออกจากเรือนไปบวชเป็นบรรพชิตแล้วอาศัยความเพียรเป็นเครื่องเผากิเลส อาศัยความเพียรที่ตั้งมั่น อาศัยความหมั่นประกอบ อาศัยความไม่ประมาท
- ๑อสัญญีสัตว์ สัตว์จำพวกเทพไม่มีสัญญา ไม่เสวยเวทนา มีเพียงรูปขันธ์เท่านั้น (ที.สี.อ.๑๐๘)
อาศัยมนสิการโดยชอบ แล้วบรรลุเจโตสมาธิอันเป็นเหตุทำจิตให้ตั้งมั่น ย่อมระลึกถึงความเกิดขึ้นแห่งสัญญาได้ หลังจากนั้นไประลึกไม่ได้ เขาจึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘อัตตาและโลกเกิดขึ้นโดยปราศจากสาเหตุ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะเหตุว่าเมื่อก่อนเราไม่ได้มีแล้ว เดี๋ยวนี้เรานั้นก็ไม่มี จึงน้อมไปเพื่อความเป็นผู้สงบ’
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นเหตุผลประการที่ ๑ ซึ่งสมณพราหมณ์ พวกหนึ่งอาศัยแล้ว ปรารภแล้ว จึงมีวาทะว่าอัตตาและโลกเกิดขึ้นโดยปราศจากสาเหตุ บัญญัติอัตตาและโลกว่าเกิดขึ้นโดยปราศจากสาเหตุ
{๔๔} [๖๙] ๒. ในเหตุผลประการที่ ๒ สมณพราหมณ์ผู้เจริญอาศัยอะไร ปรารภอะไร จึงมีวาทะว่าอัตตาและโลกเกิดขึ้นโดยปราศจากสาเหตุ บัญญัติอัตตาและโลกว่าเกิดขึ้นโดยปราศจากสาเหตุ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์บางคนในโลกนี้เป็นนักตรรกะ เป็นนักพิจารณา เขากล่าวแสดงปฏิภาณของตนตามที่ตรึกได้ตามที่พิจารณาได้อย่างนี้ว่าอัตตา และโลกเกิดขึ้นโดยปราศจากสาเหตุดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นเหตุผลประการที่ ๒ ซึ่งสมณพราหมณ์พวกหนึ่งอาศัยแล้ว ปรารภแล้ว จึงมีวาทะว่าอัตตาและโลกเกิดขึ้น โดยปราศจากสาเหตุ บัญญัติอัตตาและโลกว่าเกิดขึ้นโดยปราศจากสาเหตุ
[๗๐] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณพราหมณ์ผู้มีวาทะว่าอัตตาและโลก เกิดขึ้นโดยปราศจากสาเหตุ ย่อมบัญญัติอัตตาและโลกว่าเกิดขึ้นโดย ปราศจากสาเหตุด้วยเหตุผล ๒ ประการนี้แล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็บรรดา สมณะหรือพราหมณ์ผู้มีวาทะว่าอัตตาและโลกเกิดขึ้นโดยปราศจากสาเหตุ ที่บัญญัติว่าอัตตาและโลกเกิดขึ้นโดยปราศจากสาเหตุ ก็บัญญัติด้วยเหตุผล ๒ ประการนี้เท่านั้น หรือด้วยเหตุผลอย่างใดอย่างหนึ่งใน ๒ อย่างนี้ ไม่มีนอกจากนี้ไป
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรื่องนี้ตถาคตรู้ชัดว่า เหตุผลแห่งทิฏฐิเหล่านี้ อันบุคคลถือไว้อย่างนั้นยึดไว้อย่างนั้นแล้ว ย่อมมีคติอย่างนั้น มีภพหน้าอย่างนั้น’ และตถาคตย่อมรู้เหตุผลนั้นชัด ทั้งยังรู้ชัดยิ่งไปกว่านั้น เมื่อรู้ชัดเรื่องนั้น จึงไม่ยึดมั่น เมื่อไม่ยึดมั่น จึงรู้ความดับได้เฉพาะตน รู้ความเกิดขึ้น ความดับไป คุณ และโทษของเวทนาทั้งหลาย กับอุบายเป็น เครื่องออกไปจากเวทนาเหล่านั้นตามความเป็นจริง ตถาคตจึงหลุดพ้นได้ แล้วเพราะไม่ถือมั่นดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมเหล่านี้แลที่ลึกซึ้ง เห็นได้ยาก รู้ตามได้ยาก เป็นธรรมสงบ ประณีต หยั่งถึงไม่ได้ด้วยความตรึก ละเอียด รู้ได้แต่บัณฑิต ซึ่งตถาคตทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเองได้แล้วยังสอนผู้อื่นให้รู้แจ้งด้วย ที่ เป็นเหตุให้คนเมื่อกล่าวชมตถาคต พึงกล่าวได้ถูกต้องตามความเป็นจริง”
[๗๑] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณพราหมณ์เหล่านั้นกำหนดขันธ์ส่วนอดีต มีความเห็นคล้อยตามขันธ์ส่วนอดีต ปรารภขันธ์ส่วนอดีต กล่าวคำ แสดงทิฏฐิต่างๆด้วยเหตุผล ๑๘ ประการ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็บรรดา สมณพราหมณ์ผู้กำหนดขันธ์ส่วนอดีต มีความเห็นคล้อยตามขันธ์ส่วนอดีต ปรารภขันธ์ส่วนอดีต กล่าวคำแสดงทิฏฐิต่างๆ เหล่านั้นทั้งหมดก็กล่าว ยืนยันด้วยเหตุผล ๑๘ ประการนี้เท่านั้น หรือด้วยเหตุผลอย่างใดอย่างหนึ่ง ใน ๑๘ ประการนี้ ไม่มีนอกจากนี้ไป[๗๒] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรื่องนี้ตถาคตรู้ชัดว่า เหตุผลแห่งทิฏฐิ เหล่านี้อันบุคคลถือไว้อย่างนั้นยึดไว้อย่างนั้นแล้ว ย่อมมีคติอย่างนั้น มีภพหน้าอย่างนั้น’ และตถาคตย่อมรู้เหตุผลนั้นชัด ทั้งยังรู้ชัดยิ่งไปกว่านั้น เมื่อรู้ชัดเรื่องนั้น จึงไม่ยึดมั่น เมื่อไม่ยึดมั่น จึงรู้ความดับได้เฉพาะตน รู้ความเกิดขึ้น ความดับไป คุณ และโทษของเวทนาทั้งหลาย กับอุบายเป็น เครื่องออกไปจากเวทนาเหล่านั้นตามความเป็นจริง ตถาคตจึงหลุดพ้นได้ แล้วเพราะไม่ถือมั่น
[๗๓] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมเหล่านี้แลที่ลึกซึ้ง เห็นได้ยาก รู้ตามได้ยาก เป็นธรรมสงบ ประณีต หยั่งถึงไม่ได้ด้วยความตรึก ละเอียด รู้ได้แต่บัณฑิต ซึ่งตถาคตทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเองได้แล้วยังสอนผู้อื่น ให้รู้แจ้งด้วย ที่เป็นเหตุให้คนเมื่อกล่าวชมตถาคต พึงกล่าวได้ถูกต้องตามความเป็นจริง”
อปรันตกัปปิกะ
ความเห็นกำหนดขันธ์ส่วนอนาคต ๔๔ ลัทธิ
{๔๕} [๗๔] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มีสมณพราหมณ์พวกหนึ่งกำหนดขันธ์ ส่วนอนาคต มีความเห็นคล้อยตามขันธ์ส่วนอนาคต ปรารภขันธ์ส่วนอนาคต กล่าวคำแสดงทิฏฐิต่างๆ ด้วยเหตุผล ๔๔ ประการ ก็สมณพราหมณ์ผู้เจริญเหล่านั้นอาศัยอะไร ปรารภอะไร จึงกำหนดขันธ์ส่วนอนาคต มีความเห็นคล้อยตามขันธ์ส่วนอนาคต ปรารภขันธ์ส่วนอนาคต กล่าวคำ แสดงทิฏฐิต่างๆ ด้วยเหตุผล ๔๔ ประการ
สัญญีวาทะ ๑๖
เห็นว่าอัตตาหลังจากตายแล้วมีสัญญา
{๔๖} [๗๕] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มีสมณพราหมณ์พวกหนึ่งเป็นพวกสัญญีวาท มีวาทะว่าอัตตาหลังจากตายแล้วมีสัญญา ย่อมบัญญัติว่าอัตตาหลัง จากตายแล้วมีสัญญาด้วยเหตุผล ๑๖ ประการ ก็สมณพราหมณ์ผู้เจริญ เหล่านั้นอาศัยอะไร ปรารภอะไร จึงมีวาทะว่าอัตตาหลังจากตายแล้วมีสัญญา ย่อมบัญญัติว่าอัตตาหลังจากตายแล้วมีสัญญาด้วยเหตุผล ๑๖ ประการ[๗๖] สมณพราหมณ์เหล่านั้นย่อมบัญญัติว่า
๑) อัตตาที่มีรูป ยั่งยืน หลังจากตายแล้วมีสัญญา
๒) อัตตาที่ไม่มีรูป ยั่งยืน หลังจากตายแล้วมีสัญญา
๓) อัตตาทั้งที่มีรูป ทั้งที่ไม่มีรูป ยั่งยืน หลังจากตายแล้ว มีสัญญา
๔) อัตตาทั้งที่มีรูปก็มิใช่ ที่ไม่มีรูปก็มิใช่ ยั่งยืน หลังจากตาย แล้วมีสัญญา๕) อัตตาที่มีที่สุด ยั่งยืน หลังจากตายแล้วมีสัญญา
๖) อัตตาที่ไม่มีที่สุด ยั่งยืน หลังจากตายแล้วมีสัญญา
๗) อัตตาทั้งที่มีที่สุด ทั้งที่ไม่มีที่สุด ยั่งยืน หลังจากตายแล้ว มีสัญญา
๘) อัตตาทั้งที่มีที่สุดก็มิใช่ ทั้งที่ไม่มีที่สุดก็มิใช่ ยั่งยืน หลังจาก ตายแล้วมีสัญญา๙) อัตราที่มีสัญญาอย่างเดียวกัน ยั่งยืน หลังจากตายแล้ว มีสัญญา
๑๐) อัตราที่มีสัญญาต่างกัน ยั่งยืน หลังจากตายแล้ว มีสัญญา
๑๑) อัตราที่มีสัญญาเล็กน้อย ยั่งยืน หลังจากตายแล้ว มีสัญญา
๑๒) อัตราที่มีสัญญาหาประมาณมิได้ ยั่งยืน หลังจากตายแล้วมีสัญญา
๑๓) อัตราที่มีสุขอย่างเดียว ยั่งยืน หลังจากตายแล้ว มีสัญญา
๑๔) อัตราที่มีทุกข์อย่างเดียว ยั่งยืน หลังจากตายแล้ว มีสัญญา
๑๕) อัตราที่มีทั้งสุขทั้งทุกข์ ยั่งยืน หลังจากตายแล้วมีสัญญา
๑๖) อัตตาที่มีทุกข์ก็มิใช่ มีสุขก็มิใช่ ยั่งยืน หลังจากตายแล้ว มีสัญญา
[๗๗] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณพราหมณ์ผู้มีวาทะว่าอัตตาหลังจาก ตายแล้วมีสัญญาเหล่านั้นย่อมบัญญัติว่า อัตตาหลังจากตายแล้วมีสัญญา ด้วยเหตุผล ๑๖ ประการนี้แล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็บรรดาสมณพราหมณ์ ผู้มีวาทะว่าอัตตาหลังจากตายแล้วมีสัญญา ที่บัญญัติว่าอัตตาหลังจากตาย แล้วมีสัญญา เหล่านั้นทั้งหมดก็บัญญัติด้วยเหตุผล ๑๖ ประการนี้เท่านั้น หรือด้วยเหตุผลอย่างใดอย่างหนึ่งใน ๑๖ ประการนี้ ไม่มีนอกจากนี้ไปดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรื่องนี้ตถาคตรู้ชัดว่า เหตุผลแห่งทิฏฐิเหล่านี้ อันบุคคลถือไว้อย่างนั้นยึดไว้อย่างนั้นแล้ว ย่อมมีคติอย่างนั้น มีภพหน้า อย่างนั้น’ และตถาคตย่อมรู้เหตุผลนั้นชัด
ทั้งยังรู้ชัดยิ่งไปกว่านั้น เมื่อรู้ชัดเรื่องนั้น จงไม่ยึดมั่น เมื่อไม่ยึดมั่น จึงรู้ความดับได้เฉพาะตน รู้ความเกิดขึ้น ความดับไป คุณ และโทษของเวทนาทั้งหลาย กับอุบายเป็น เครื่องออกไปจากเวทนาเหล่านั้นตามความเป็นจริง ตถาคตจึงหลุดพ้นได้แล้ว เพราะไม่ถือมั่นดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมเหล่านี้แลที่ลึกซึ้ง เห็นได้ยาก รู้ตามได้ยาก เป็นธรรมสงบ ประณีต หยั่งถึงไม่ได้ด้วยความตรึก ละเอียด รู้ได้แต่บัณฑิต ซึ่งตถาคตทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเองได้แล้วยังสอนผู้อื่นให้รู้แจ้งด้วย ที่ เป็นเหตุให้คนเมื่อกล่าวชมตถาคต พึงกล่าวได้ถูกต้องตามความเป็นจริง”
จบ ทุติยภาณวาร
อสัญญีวาทะ ๘
เห็นว่าอัตตาหลังจากตายแล้วไม่มีสัญญา
{๔๗} [๗๘] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มีสมณพราหมณ์พวกหนึ่งเป็นพวกอสัญญีวาท มีวาทะว่าอัตตาหลังจากตายแล้วไม่มีสัญญา ย่อมบัญญัติว่าอัตตา หลังจากตายแล้วไม่มีสัญญาด้วยเหตุผล ๘ ประการ ก็สมณพราหมณ์
ผู้เจริญเหล่านั้นอาศัยอะไร ปรารภอะไร จึงมีวาทะว่าอัตตาหลังจากตาย แล้วไม่มีสัญญา ย่อมบัญญัติว่าอัตตาหลังจากตายแล้วไม่มีสัญญา ด้วยเหตุผล ๘ ประการ[๗๙] สมณพราหมณ์เหล่านั้นย่อมบัญญัติว่า
๑) อัตตาที่มีรูป ยั่งยืน หลังจากตายแล้วไม่มีสัญญา
๒) อัตตาที่ไม่มีรูป ยั่งยืน หลังจากตายแล้วไม่มีสัญญา
๓) อัตตาทั้งที่มีรูปทั้งที่ไม่มีรูป ยั่งยืน หลังจากตายแล้ว ไม่มีสัญญา
๔) อัตตาทั้งที่มีรูปก็มิใช่ ทั้งที่ไม่มีรูปก็มิใช่ ยั่งยืน หลังจาก ตายแล้วไม่มีสัญญา
๕) อัตตาที่มีที่สุด ยั่งยืน หลังจากตายแล้วไม่มีสัญญา
๖) อัตตา,ที่ไม่มีที่สุด ยั่งยืน หลังจากตายแล้วไม่มีสัญญา
๗) อัตตาทั้งที่มีที่สุด ทั้งที่ไม่มีที่สุด ยั่งยืน หลังจากตายแล้ว ไม่มีสัญญา
๘) อัตตาทั้งที่มีที่สุดก็มิใช่ ทั้งที่ไม่มีที่สุดก็มิใช่ ยั่งยืน หลังจากตายแล้วไม่มีสัญญา
[๘๐] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณพราหมณ์ผู้มีวาทะว่าอัตตาหลังจาก ตายแล้วไม่มีสัญญา ย่อมบัญญัติว่าอัตตาหลังจากตายแล้วไม่มีสัญญาด้วย เหตุผล ๘ ประการนี้แล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็บรรดาสมณพราหมณ์ผู้มีวาทะว่าอัตตาหลังจากตายแล้วไม่มีสัญญา ที่บัญญัติว่าอัตตาหลังจากตายแล้วไม่มีสัญญา เหล่านั้นทั้งหมดก็บัญญัติด้วยเหตุผล ๘ ประการนี้เท่านั้น หรือด้วยเหตุผลอย่างใดอย่างหนึ่งใน ๘ ประการนี้ ไม่มีนอกจากนี้ไปดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรื่องนี้ตถาคตรู้ชัดว่า เหตุผลแห่งทิฏฐิเหล่านี้ อันบุคคลถือไว้อย่างนั้นยึดไว้อย่างนั้นแล้ว ย่อมมีคติอย่างนั้น มีภพหน้าอย่างนั้น’ และตถาคตย่อมรู้เหตุผลนั้นชัด ทั้งยังรู้ชัดยิ่งไปกว่านั้น เมื่อรู้
ชัดเรื่องนั้น จึงไม่ยึดมั่น เมื่อไม่ยึดมั่น จึงรู้ความดับได้เฉพาะตน รู้ความเกิดขึ้น ความดับไป คุณ และโทษของเวทนาทั้งหลาย กับอุบาย เป็นเครื่องออกไปจากเวทนาเหล่านั้นตามความเป็นจริง ตถาคตจึงหลุดพ้น ได้แล้วเพราะไม่ถือมั่น
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมเหล่านี้แลที่ลึกซึ้ง เห็นได้ยาก รู้ตามได้ยาก เป็นธรรมสงบ ประณีต หยั่งถึงไม่ได้ด้วยความตรึก ละเอียด รู้ได้แต่บัณฑิต ซึ่งตถาคตทำให้แจ้งด้วยปัญญากันยิ่งเองได้แล้วยังสอนผู้อื่นให้รู้แจ้งด้วย ที่ เป็นเหตุให้คนเมื่อกล่าวชมตถาคต พึงกล่าวได้ถูกต้องตามความเป็นจริง”
เนวสัญญีนาสัญญีวาทะ ๘
เห็นว่าอัตตามีสัญญาก็มิใช่ ไม่มีสัญญาก็มิใช่
[๘๑[<*> “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มีสมณพราหมณ์พวกหนึ่งเป็นพวกเนวสัญญีนาสัญญีวาท มีวาทะว่าอัตตาหลังจากตายแล้วมีสัญญาก็มิใช่ ไม่มีสัญญาก็มิใช่ ย่อมบัญญัติว่าอัตตาหลังจากตายแล้วมีสัญญาก็มิใช่ ไม่มีสัญญาก็มิใช่ด้วยเหตุผล ๘ ประการ ก็สมณพราหมณ์เหล่านั้นอาศัยอะไร ปรารภอะไร จึงมีวาทะว่าอัตตาหลังจากตายแล้วมีสัญญาก็มิใช่ ไม่มีสัญญาก็มิใช่ ย่อมบัญญัติว่าอัตตาหลังจากตายแล้วมีสัญญาก็มิใช่ ไม่มีสัญญาก็มิใช่ ด้วยเหตุผล ๘ ประการ[๘๒] สมณพราหมณ์เหล่านั้นย่อมบัญญัติว่า
๑) อัตตาที่มีรูป ยั่งยืน หลังจากตายแล้วมีสัญญาก็มิใช่ ไม่มีสัญญาก็มิใช่
๒) อัตตาที่ไม่มีรูป ยั่งยืน หลังจากตายแล้วมีสัญญาก็มิใช่ ไม่มีสัญญาก็มิใช่
๓) อัตตาทั้งที่มีรูป ยั่งยืน หลังจากตายแล้วมีสัญญาก็มิใช่ ไม่มีสัญญาก็มิใช่
๔) อัตตาทั้งที่มีรูปก็มิใช่ ทั้งที่ไม่มีรูปก็มิใช่ ยั่งยืน หลังจากตายแล้วมีสัญญาก็มิใช่ ไม่มีสัญญาก็มิใช่
๕) อัตตาที่มีที่สุด ยั่งยืน หลังจากตายแล้วมีสัญญาก็มิใช่ ไม่มีสัญญาก็มิใช่
๖) อัตตาที่ไม่มีที่สุด ยั่งยืน หลังจากตายแล้วมีสัญญาก็มิใช่ ไม่มีสัญญาก็มิใช่
๗) อัตตาทั้งที่มีที่สุด ทั้งที่ไม่มีที่สุด ยั่งยืน หลังจากตายแล้ว มีสัญญาก็มิใช่ ไม่มีสัญญาก็มิใช่
๘) อัตตาทั้งที่มีที่สุดก็มิใช่ ทั้งที่ไม่มีที่สุดก็มิใช่ ยั่งยืน หลังจาก ตายแล้วมีสัญญาก็มิใช่ ไม่มีสัญญาก็มิใช่
{๔๘} [๘๓] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณพราหมณ์ผู้มีวาทะว่าอัตตาหลังจาก ตายแล้วมีสัญญาก็มิใช่ ไม่มีสัญญาก็มิใช่เหล่านั้น ย่อมบัญญัติว่าอัตตา หลังจากตายแล้วมีสัญญาก็มิใช่ ไม่มีสัญญาก็มิใช่ด้วยเหตุผล ๘ ประการนี้แล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็บรรดาสมณพราหมณ์ผู้มีวาทะว่าอัตตาหลังจาก ตายแล้วมีสัญญาก็มิใช่ ไม่มีสัญญาก็มิใช่ ที่บัญญัติว่าอัตตาหลังจากตาย แล้วมีสัญญาก็มิใช่ ไม่มีสัญญาก็มิใช่ เหล่านั้นทั้งหมดก็บัญญัติด้วยเหตุผล ๘ ประการนี้เท่านั้น หรือด้วยเหตุผลอย่างใดอย่างหนึ่งใน ๘ ประการนี้ ไม่มีนอกจากนี้ไปดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรื่องนี้ตถาคตรู้ชัดว่า เหตุผลแห่งทิฎฐิเหล่านี้ อันบุคคลถือไว้อย่างนั้นยึดไว้อย่างนั้นแล้ว ย่อมมีคติอย่างนั้น มีภพหน้าอย่างนั้น’ และตถาคตย่อมรู้เหตุผลนั้นชัด ทั้งยังรู้ชัดยิ่งไปกว่านั้น เมื่อรู้ชัดเรื่องนั้น จึงไม่ยึดมั่น เมื่อไม่ยึดมั่น จึงรู้ความดับได้เฉพาะตน รู้ความเกิดขึ้น ความดับไป คุณ และโทษของเวทนาทั้งหลาย กับอุบาย เป็นเครื่องออกไปจากเวทนาเหล่านั้นตามความเป็นจริง ตถาคตจึงหลุดพ้น ได้แล้วเพราะไม่ถือมั่น
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมเหล่านี้แลที่ลึกซึ้ง เห็นได้ยาก รู้ตามได้ยาก เป็นธรรมสงบ ประณีต หยั่งถึงไม่ได้ด้วยความตรึก ละเอียด รู้ได้แต่บัณฑิต ซึ่งตถาคตทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเองได้แล้วยังสอนผู้อื่นให้รู้แจ้งด้วย ที่เป็นเหตุให้คนเมื่อกล่าวชมตถาคต พึงกล่าวได้ถูกต้องตามความเป็นจริง”
อุจเฉทวาทะ ๗
เห็นวาอัตตาขาดสูญ
{๔๙} [๘๔] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มีสมณพราหมณ์พวกหนึ่งเป็นพวกอุจเฉทวาท มีวาทะว่าขาดสูญ ย่อมบัญญัติความขาดสูญ ความพินาศ ความไม่เกิดอีกของสัตว์ที่มีอยู่ด้วยเหตุผล ๗ ประการ ก็สมณพราหมณ์ผู้เจริญเหล่านั้นอาศัยอะไร ปรารภอะไร จึงมีวาทะว่าอัตตาขาดสูญ ย่อมบัญญัติความขาดสูญ ความพินาศ ความไม่เกิดอีกของสัตว์ที่มีอยู่ด้วย เหตุผล ๗ ประการ[๘๕] ๑. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์บางคนในโลกนี้ มีวาทะอย่างนี้ มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ เพราะอัตตานี้มีรูปสำเร็จด้วยมหาภูตรูป ๔ เกิดมาจากมารดาบิดา หลังจากตายแล้ว อัตตานั้นแลย่อมขาดสูญ ย่อมพินาศ ย่อมไม่เกิดอีก ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล อัตตานี้จึงเป็นอันขาดสูญอย่างเด็ดขาด’ สมณพราหมณ์พวกหนึ่งย่อมบัญญัติความ ขาดสูญ ความพินาศ ความไม่เกิดอีกของสัตว์ที่มีอยู่อย่างนี้[๘๖] ๒. สมณะหรือพราหมณ์อื่นกล่าวกะสมณะหรือพราหมณ์ผู้นั้นอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ อัตตาที่ท่านกล่าวถึงนั้นมีอยู่จริง ข้าพเจ้ามิได้ กล่าวว่าไม่มี แต่ว่าอัตตานี้ใช่ว่าจะขาดสูญอย่างเด็ดขาดด้วยเหตุเพียงเท่านี้ก็หาไม่ ท่านผู้เจริญ ยังมีอัตตาอย่างอื่นที่เป็นทิพย์ มีรูปเป็นกามาพจร
- ๑มีรูปเป็นกามาพจร หมายถึงเป็นเทวดาอยู่ในชั้นกามาวจร ๖ ชั้น คือ จาตุมหาราชิกา ดาวดึงส์ ยามา ดุสิต นิมมานรดี และปรนิมมิตวสวัตดี (ที.สี.อ. ๑๐๖)
บริโภคข้าวเป็นอาหาร อัตตานั้นท่านยังไม่รู้ ท่านยังไม่เห็น แต่ข้าพเจ้ารู้ ข้าพเจ้าเห็น ท่านผู้เจริญ หลังจากตายแล้ว อัตตานั้นแลย่อมขาดสูญ ย่อมพินาศ ย่อมไม่เกิดอีก ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล อัตตานี้จึงเป็นอันขาด สูญอย่างเด็ดขาด’ สมณพราหมณ์พวกหนึ่งย่อมบัญญัติความขาดสูญ ความพินาศ ความไม่เกิดอีกของสัตว์ที่มีอยู่อย่างนี้
[๘๗] ๓. สมณะหรือพราหมณ์อื่นกล่าวกะสมณะหรือพราหมณ์ผู้นั้น อย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ อัตตาที่ท่านกล่าวถึงนั้นมีอยู่จริง ข้าพเจ้ามิได้กล่าวว่าไม่มี แต่ว่าอัตตานี้ใช่ว่าจะขาดสูญอย่างเด็ดขาดด้วยเหตุเพียงเท่านี้ก็หาไม่ ท่านผู้เจริญ ยังมีอัตตาอย่างอื่นอีกที่เป็นทิพย์ มีรูป สำเร็จด้วยใจ มีอวัยวะใหญ่น้อยครบถ้วน มีอินทรีย์ไม่บกพร่อง อัตตานั้นท่านยังไม่รู้ ท่านยังไม่เห็น แต่ข้าพเจ้ารู้ ข้าพเจ้าเห็น ท่านผู้เจริญ หลังจากตายแล้ว อัตตานั้นแลย่อมขาดสูญ ย่อมพินาศ ย่อมไม่เกิดอีก ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล อัตตานี้จึงเป็นอันขาดสูญอย่างเด็ดขาด’ สมณพราหมณ์พวกหนึ่งย่อมบัญญัติความขาดสูญ
ความพินาศ ความไม่เกิดอีกของสัตว์ที่มีอยู่อย่างนี้[๘๘] ๔. สมณะหรือพราหมณ์อื่นกล่าวกะสมณะหรือพราหมณ์ผู้นั้นอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ อัตตาที่ท่านกล่าวถึงนั้นมีอยู่จริง ข้าพเจ้ามิได้ กล่าวว่าไม่มี แต่ว่าอัตตานี้ใช่ว่าจะขาดสูญอย่างเด็ดขาดด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ก็หาไม่ ท่านผู้เจริญ ยังมีอัตตาอย่างอื่นที่เข้าถึงชั้นอากาสานัญจายตนะ โดยมนสิการว่า ‘อนนฺโต อากาโส อากาศไม่มีที่สุด’ เพราะล่วงรูปสัญญา เพราะดับปฏิฆสัญญา เพราะไม่ใส่ใจในสัญญาต่างๆ โดยประการทั้งปวงอยู่ อัตตานั้นท่านยังไม่รู้ ท่านยังไม่เห็น แต่ข้าพเจ้ารู้ ข้าพเจ้าเห็น ท่านผู้เจริญ หลังจากตายแล้ว อัตตานั้นแลย่อมขาดสูญ ย่อมพินาศ ย่อมไม่
- ๑อากาสานัญจายตนะ เป็ืนชื่ออรูปพรหมชั้นที่ ๑ ในบรรดาอรูปพรหม ๔ เป็นชั้นที่เข้าถึง ภาวะมีอากาศไม่มีที่สุด
เกิดอีก ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล อัตตานี้จึงเป็นอันขาดสูญอย่างเด็ดขาด’ สมณพราหมณ์พวกหนึ่งย่อมบัญญัติความขาดสูญ ความพินาศ ความไม่เกิดอีกของสัตว์ที่มีอยู่อย่างนี้
[๘๙] ๕. สมณะหรือพราหมณ์อื่นกล่าวกะสมณะหรือพราหมณ์ผู้นั้น อย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ อัตตาที่ท่านกล่าวถึงนั้นมีอยู่จริง ข้าพเจ้ามิได้กล่าวว่าไม่มี แต่ว่าอัตตานี้ใช่ว่าจะขาดสูญอย่างเด็ดขาดด้วยเหตุเพียงเท่านี้ก็หาไม่ ท่านผู้เจริญ ยังมีอัตตาอย่างอื่นที่เข้าถึงชั้นวิญญาณัญจายตนะ โดยมนสิการว่า ‘อนนฺตํ วิญฺญาณํ วิญญาณไม่มีที่สุด’ เพราะก้าวล่วง อากาสานัญจายตนะได้โดยประการทั้งปวงอยู่ อัตตานั้นท่านยังไม่รู้ ท่านยังไม่เห็น แต่ข้าพเจ้ารู้ ข้าพเจ้าเห็น ท่านผู้เจริญ หลังจากตายแล้ว อัตตานั้นแลย่อมขาดสูญ ย่อมพินาศ ย่อมไม่เกิดอีก ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล อัตตานี้จึงเป็นอันขาดสูญอย่างเด็ดขาด’
สมณพราหมณ์พวกหนึ่งย่อมบัญญัติความขาดสูญ ความพินาศ ความไม่เกิดอีกของสัตว์ที่มีอยู่อย่างนี้[๙๐] ๖. สมณะหรือพราหมณ์อื่นกล่าวกะสมณะหรือพราหมณ์ผู้นั้น อย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ อัตตาที่ท่านกล่าวถึงนั้นมีอยู่จริง ข้าพเจ้ามิได้ กล่าวว่าไม่มี แต่ว่าอัตตานี้ใช่ว่าจะขาดสูญอย่างเด็ดขาดด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ก็หาไม่ ท่านผู้เจริญ ยังมีอัตตาอย่างอื่นที่เข้าถึงชั้นอากิญจัญญายตนะ โดยมนสิการว่า ‘นตฺถิ กิญฺจิ ไม่มีอะไร’ เพราะล่วงวิญญาณัญจายตนะได้ โดยประการทั้งปวง อัตตานั้นท่านยังไม่รู้ ท่านยังไม่เห็น แต่ข้าพเจ้ารู้ ข้าพเจ้าเห็น ท่านผู้เจริญ หลังจากตายแล้ว อัตตานั้นแลย่อมขาดสูญ ย่อมพินาศ ย่อมไม่เกิดอีก ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล อัตตานี้จึงเป็นอันขาดสูญอย่างเด็ดขาด’ สมณพราหมณ์พวกหนึ่งย่อมบัญญัติความขาดสูญ ความพินาศ ความไม่เกิดอีก ของสัตว์ที่มีอยู่อย่างนี้
- ๑วิญญาณัญจายตนะ เป็นอรูปพรหมชั้นที่ ๒ เป็นชั้นที่เข้าถึงภาวะมีวิญญาณไม่มีที่สุด
- ๒อากิญจัญญายฅนะ เป็นอรูปพรหมชั้นที่ ๓ เป็นชั้นที่เข้าถึงภาวะไม่มีอะไร
[๙๑] ๗. สมณะหรือพราหมณ์อื่นกล่าวกะสมณะหรือพราหมณ์ผู้นั้น อย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ อัตตาที่ท่านกล่าวถึงนั้นมีอยู่จริง ข้าพเจ้ามิได้กล่าวว่าไม่มี แต่ว่าอัตตานี้ใช่ว่าจะขาดสูญอย่างเด็ดขาดด้วยเหตุเพียงเท่านี้ก็หาไม่ ท่านผู้เจริญ ยังมีอัตตาอย่างอื่นที่เข้าถึงขั้นเนวสัญญานาสัญญายตนะโดยมนสิการว่า ‘เอตํ สนฺตํ เอตํ ปณีตํ นั่นละเอียด นั่นประณีต’ เพราะล่วงอากิญจัญญายตนะได้โดยประการทั้งปวง อัตตานั้น ท่านยังไม่รู้ ท่านยังไม่เห็น แต่ข้าพเจ้ารู้ ข้าพเจ้าเห็น ท่านผู้เจริญ หลังจากตายแล้ว อัตตานั้นแลย่อมขาดสูญ ย่อมพินาศ ย่อมไม่เกิดอีก ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล อัตตานี้จึงเป็นอันขาดสูญอย่างเด็ดขาด’
สมณพราหมณ์พวกหนึ่ง ย่อมบัญญัติความขาดสูญ ความพินาศ ความไม่เกิดอีกของสัตว์ที่มีอยู่อย่างนี้[๙๒] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์ผู้มีวาทะว่าขาดสูญ เหล่านี้ย่อมบัญญัติความขาดสูญ ความพินาศ ความไม่เกิดอีกของสัตว์ที่มีอยู่ด้วยเหตุผล ๗ ประการนี้แล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็บรรดาสมณพราหมณ์ ผู้มีวาทะว่าขาดสูญ ที่บัญญัติความขาดสูญ ความพินาศ ความไม่เกิดอีกของสัตว์ที่ปรากฏอยู่ เหล่านั้นทั้งหมดก็บัญญัติด้วยเหตุผล ๗ ประการนี้เท่านั้น หรือด้วยเหตุผลอย่างใดอย่างหนึ่งใน ๗ อย่างนี้ ไม่มีนอกจากนี้ไป
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรื่องนี้ตถาคตรู้ชัดว่า ‘เหตุผลแห่งทิฏฐิเหล่านี้ อันบุคคลถือไว้อย่างนั้นยึดไว้อย่างนั้นแล้ว ย่อมมีคติอย่างนั้น มีภพหน้า อย่างนั้น’ และตถาคตย่อมรู้เหตุผลนั้นชัด ทั้งยังรู้ชัดยิ่งไปกว่านั้น เมื่อรู้ชัดเรื่องนั้น จึงไม่ยึดมั่น เมื่อไม่ยึดมั่น จึงรู้ความดับได้เฉพาะตน รู้ความเกิดขึ้น ความดับไป คุณ และโทษของเวทนาทั้งหลาย กับอุบาย เป็นเครื่องออกไปจากเวทนาเหล่านั้นตามความเป็นจริง ตถาคตจึงหลุดพ้นได้แล้วเพราะไม่ถือมั่น
- ๑เนวสัญญานาสัญญายตนะ เป็นอรูปพรหมขั้นที่ ๔ อันเป็นขั้นสูงสุดซึ่งเข้าถึงภาวะมีสัญญา ก็ไม่ใช่ ไม่มีสัญญาก็ไม่ใช่
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมเหล่านี้แลที่ลึกซึ้ง เห็นได้ยาก รู้ตามได้ยาก เป็นธรรมสงบ ประณีต หยั่งถึงไม่ได้ด้วยความตรึก ละเอียด รู้ได้แต่บัณฑิต ซึ่งตถาคตทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเองได้แล้วยังสอนผู้อื่นให้รู้แจ้งด้วย ที่เป็นเหตุให้คนเมื่อกล่าวชมตถาคต พึงกล่าวได้ถูกต้องตามความเป็นจริง”
ทิฏฐิธัมมนิพพานวาทะ ๕
{๕๐} [๙๓] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มีสมณพราหมณ์พวกหนึ่งเป็นพวกทิฏฐธัมมนิพพานวาท มีวาทะว่าเป็นนิพพานในปัจจุบัน ย่อมบัญญัตินิพพานในปัจจุบันว่าเป็นธรรมสูงสุดของสัตว์ที่มีอยู่ด้วยเหตุผล ๕ ประการ ก็สมณพราหมณ์ผู้เจริญเหล่านั้นอาศัยอะไร ปรารภอะไร จึงมีวาทะว่าเป็น นิพพานในปัจจุบัน ย่อมบัญญัตินิพพานในปัจจุบันว่าเป็นธรรมสูงสุดของสัตว์ที่มีอยู่ด้วยเหตุผล ๕ ประการ[๙๔] ๑. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์บางคนในโลกนี้ มีวาทะอย่างนี้ มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ เพราะอัตตานี้เอิบอิ่มเพียบ พร้อมถูกปรนเปรออยู่ด้วยกามคุณ ๕ ฉะนั้นอัตตานี้จึงชื่อว่าบรรลุนิพพาน
- ๑คำว่า นิพพาน หมายถึง สภาพที่ดับกิเลสและกองทุกข์ได้เด็ดขาด ภาวะจิตที่เป็นสุขสูงสุด เพราะไร้กิเลสและไร้ทุกข์ เป็นโลกตตรธรรมอันเป็นจุดหมายสูงสุดของพระพุทธศาสนา ในอรรถกถาพระวินัยได้ใหความหมายของนิพพานไว้ว่า “ธรรมชาติที่หลุดออก สลัดออก พรากพ้นจากตัณหาที่ได้ชื่อว่าเป็นตัวร้อยรัด ผูกพัน เย็บร้อยสัตว์ไว้ในกำเนิด ๔ คติ ๕ วิญญาณฐิติ ๗ และสัตตาวาส ๙ เรียกว่านิพพาน” (วิ.อ. ๑๒๒๗) แต่ในที่นี้คำว่า เป็นนิพพานในปัจจุบัน คือลัทธิที่เห็นว่าบุคคลสามารถบรรลุนิพพานคือดับทุกข์ได้โดยง่ายในชาติปัจจุบันนี้ เป็นลัทธิ ของพวกสมณพราหมณ์ที่เห็นความเพลิดเพลินในกามสุขทั้งของมนุษย์หรือของเทพว่าเป็นนิพพาน หรือเห็นความสุขในฌานสมาบัติว่าเป็นนิพพาน (นัย ที.สี.อ. ๑๑๒)
- ๒กามคุณ ๕ ส่วนที่น่าใคร่น่าปรารถนา ส่วนผูกพันหรือส่วนที่อร่อยของกาม ๕ อย่าง คือ รูปที่งาม เสียงที่ไพเราะ กลิ่นที่หอม รสที่อร่อย สัมผัสที่สุขสบาย (นัย ที.สี.อ. ๑๑๑)
ในปัจจุบันอันเป็นธรรมสูงสุดด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล’ สมณพราหมณ์พวกหนึ่ง ย่อมบัญญัตินิพพานในปัจจุบันว่าเป็นธรรมสูงสุดของสัตว์ที่มีอยู่อย่างนี้
[๙๕] ๒. สมณะหรือพราหมณ์อื่นกล่าวกะสมณะหรือพราหมณ์ผู้นั้น อย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ อัตตาที่ท่านกล่าวถึงนั้นมีอยู่จริง ข้าพเจ้ามิได้ กล่าวว่าไม่มี แต่ว่าอัตตานี้ใช่ว่าจะบรรลุนิพพานในปัจจุบันอันเป็นธรรม สูงสุดด้วยเหตุเพียงเท่านี้ก็หาไม่ ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะเหตุว่ากาม ทั้งหลายไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรเปลี่ยนไปเป็นธรรมดา เพราะกามทั้งหลายแปรเปลี่ยนไปเป็นอย่างอื่น จึงเกิดความเศร้าโศก ความร่ำไร ความทุกข์ โทมนัส และความคับแค้นใจ ท่านผู้เจริญ เพราะอัตตานี้สงัดแล้วจากกาม สงัดแล้วจากอกุศลธรรม บรรลุปฐมฌานที่มีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกอยู่
ฉะนั้นอัตตานี้จึงชื่อว่าบรรลุนิพพาน ในปัจจุบันอันเป็นธรรมสูงสุดด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล’ สมณพราหมณ์พวกหนึ่ง ย่อมบัญญัตินิพพานในปัจจุบันว่าเป็นธรรมสูงสุดของสัตว์ที่มีอยู่อย่างนี้[๙๖] ๓. สมณะหรือพราหมณ์อื่นกล่าวกะสมณะหรือพราหมณ์ผู้นั้น อย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ อัตตาที่ท่านกล่าวถึงนั้นมีอยู่จริง ข้าพเจ้ามิได้ กล่าวว่าไม่มี แต่ว่าอัตตานี้ใช่ว่าจะบรรลุนิพพานในปัจจุบันอันเป็นธรรมสูงสุดด้วยเหตุเพียงเท่านี้ก็หาไม่ ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะเหตุว่าปฐมฌานนั้นท่านกล่าวว่ายังหยาบเพราะยังมีวิตกและวิจารอยู่ ท่านผู้เจริญ
- ๑คำว่า ฌาน หมายถึงภาวะจิตที่เพ่งอารมณ์จนแน่วแน่และสามารถข่มกิเลสคือนิวรณ์ ๕ ได้ แยกตามการเพ่งเป็น ๒ ประเภท คือ อารัมมณูปนิชฌาน การเพ่งอารมณ์เช่นกสิณเป็นต้น ได้แก่ สมาบัติ ๘ คือ รูปฌาน ๔ อรูปฌาน ๔ และลักขณูปนิชฌาน การเพ่งลักษณะ ได้แก่ พิจารณาไตรลักษณ์จนได้บรรลุมรรค ผล และนิพพานในที่นี้หมายถึงอารัมมณูปนิชฌาน เฉพาะรูปฌาน ๔ (วิ.อ.๑/๑๔๑) คือ ปฐมฌาน ฌานขั้นที่ ๑ มีองค์ ๕ คือ วิตก วิจาร ปีติ สุข และเอกัคคตา ทุติยฌาน ฌานขั้นที่ ๒ มีองค์ ๓ คือ ปีติ สุข และเอกัคคตา ตติยฌาน ฌาน ขั้นที่ ๓ มีองค์ ๒ คือ สุข และเอกัคคตา และจตุตถฌาน ฌานขั้นที่ ๔ มีองค์ ๒ คือ สุข และอุเบกขา (ดูเรื่องฌาน ๔ ในสามัญญผลสูตร ข้อ ๒๒-๒๓๓ ในเล่มนี้)
เพราะอัตตานี้บรรลุทุติยฌานที่มีความผ่องใสในภายใน มีภาวะที่จิตเป็นเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร เพราะวิตกวิจารสงบไป มีปีติและสุขเกิดแต่สมาธิอยู่ ฉะนั้นอัตตานี้จึงชื่อว่าบรรลุนิพพานในปัจจุบันอันเป็นธรรมสูงสุด ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล’ สมณพราหมณ์พวกหนึ่งย่อมบัญญัตินิพพาน ในปัจจุบันว่าเป็นธรรมสูงสุดของสัตว์ที่มีอยู่อย่างนี้
[๙๗] ๔. สมณะหรือพราหมณ์อื่นกล่าวกะสมณะหรือพราหมณ์ผู้นั้น อย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ อัตตาที่ท่านกล่าวถึงนั้นมีอยู่จริง ข้าพเจ้ามิได้กล่าวว่าไม่มี แต่ว่าอัตตานี้ใช่ว่าจะบรรลุนิพพานในปัจจุบันอันเป็นธรรม สูงสุดด้วยเหตุเพียงเท่านี้ก็หาไม่ ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะเหตุว่า ทุติยฌานนั้นท่านกล่าวว่ายังหยาบ เพราะยังมีปีติที่เป็นเหตุให้จิตเบิกบานอยู่ เพราะอัตตานี้มีอุเบกขา มีสติ มีสัมปชัญญะ เสวยสุขด้วยนามกาย เพราะปีติสิ้นไป บรรลุตติยฌานที่พระอริยะทั้งหลายสรรเสริญว่า ‘ผู้ได้ฌานนี้เป็นผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข’ ดังนี้อยู่ ฉะนั้นอัตตานี้จึงชื่อว่า บรรลุนิพพานในปัจจุบันอันเป็นธรรมสูงสุดด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล’
สมณ พราหมณ์พวกหนึ่งย่อมบัญญัตินิพพานในปัจจุบันว่าเป็นธรรมสูงสุดของสัตว์ ที่มีอยู่อย่างนี้[๙๘] ๕. สมณะหรือพราหมณ์อื่นกล่าวกะสมณะหรือพราหมณ์ผู้นั้น อย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ อัตตาที่ท่านกล่าวถึงนั้นมีอยู่จริง ข้าพเจ้ามิได้กล่าวว่าไม่มี แต่ว่าอัตตานี้ใช่ว่าจะบรรลุนิพพานในปัจจุบันอันเป็นธรรม สูงสุดด้วยเหตุเพียงเท่านี้ก็หาไม่ ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะเหตุว่า ตติยฌานนั้นท่านกล่าวว่ายังหยาบเพราะจิตยังคำนึงถึงสุขอยู่ เพราะอัตตานี้บรรลุจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ ไม่มีสุข มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขา เพราะละสุขละทุกข์ และโสมนัสโทมนัสดับไปก่อนแล้วอยู่ ฉะนั้นอัตตานี้จึงชื่อว่า บรรลุนิพพานในปัจจุบันอันเป็นธรรมสูงสุดด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล’ สมณพราหมณ์พวกหนึ่งย่อมบัญญัตินิพพานในปัจจุบันว่าเป็นธรรมสูงสุดของสัตว์ ที่มีอยู่อย่างนี้
[๙๙] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณพราหมณ์ผู้มีวาทะว่าเป็นนิพพานใน ปัจจุบันเหล่านั้นย่อมบัญญัตินิพพานในปัจจุบันว่าเป็นธรรมสูงสุดของสัตว์ที่มี อยู่ด้วยเหตุผล ๕ ประการนี้แล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็บรรดาสมณะหรือ พราหมณ์ผู้มีวาทะว่าเป็นนิพพานในปัจจุบัน ที่บัญญัตินิพพานในปัจจุบันว่า เป็นธรรมสูงสุดของสัตว์ที่มีอยู่ เหล่านั้นทั้งหมดก็บัญญัติด้วยเหตุผล ๕ ประการนี้เท่านั้น หรือด้วยเหตุผลอย่างใดอย่างหนึ่งใน ๕ ประการนี้ ไม่มีนอกจากนี้ไป ... ที่เป็นเหตุใหคนเมื่อกล่าวชมตถาคต พึงกล่าวได้ถูกต้อง ตามความเป็นจริง[๑๐๐] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณพราหมณ์เหล่านั้นกำหนดขันธ์ส่วนอนาคต มีความเห็นคล้อยตามขันธ์ส่วนอนาคต
ปรารภขันธ์ส่วนอนาคต กล่าวคำแสดงทิฏฐิต่างๆด้วยเหตุผล ๔๔ ประการนี้แล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็บรรดาสมณะหรือพราหมณ์ผู้กำหนดขันธ์ส่วนอนาคต ที่มีความเห็นคล้อย ตามขันธ์ส่วนอนาคต ที่ปรารภขันธ์ส่วนอนาคต กล่าวคำแสดงทฎฐิต่างๆ เหล่านั้นทั้งหมดก็กล่าวด้วยเหตุผล ๔๔ ประการนี้เท่านั้น หรือด้วยเหตุผลอย่างใดอย่างหนึ่งใน ๔๔ ประการนี้ ไม่มีนอกจากนี้ไป ... ที่เป็นเหตุให้คนเมื่อกล่าวชมตถาคต ย่อมกล่าวได้ถูกต้องตามความเป็นจริง[๑๐๑] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณพราหมณ์เหล่านั้นกำหนดขันธ์ส่วนอดีตก็ดี กำหนดขันธ์ส่วนอนาคตก็ดี กำหนดขันธ์ทั้งส่วนอดีตทั้งส่วนอนาคตก็ดี มีความเห็นคล้อยตามขันธ์ทั้งส่วนอดีตทั้งส่วนอนาคต ปรารภขันธ์ทั้งส่วน อดีตทั้งส่วนอนาคต กล่าวคำแสดงทิฏฐิต่างๆ ด้วยเหตุผล ๖๒ ประการนี้แล
[๑๐๒] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็บรรดาสมณะหรือพราหมณ์ผู้กำหนด ขันธ์ส่วนอดีตก็ดี กำหนดขันธ์ส่วนอนาคตก็ดี กำหนดขันธ์ทั้งส่วนอดีตทั้งส่วนอนาคตก็ดี ที่มีความเห็นคล้อยตามขันธ์ทั้งส่วนอดีตทั้งส่วนอนาคต ปรารภขันธ์ทั้งส่วนอดีตทั้งส่วนอนาคต กล่าวคำแสดงทิฏฐิต่าง ๆ เหล่านั้น ทั้งหมดก็กล่าวด้วยเหตุผล ๖๒ ประการนี้เท่านั้น หรือด้วยเหตุผลอย่างใด อย่างหนึ่งใน ๖๒ ประการนี้ ไม่มีนอกจากนี้ไป
[๑๐๓] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรื่องนี้ตถาคตรู้ชัดว่า เหตุผลแห่งทิฏฐิเหล่านี้ อันบุคคลถือไว้อย่างนั้นยึดไว้อย่างนั้นแล้ว ย่อมมีคติอย่างนั้น มีภพหน้าอย่างนั้น’ และตถาคตย่อมรู้เหตุผลนั้นชัด ทั้งยังรู้ชัดยิ่งไปกว่านั้น เมื่อรู้ชัดเรื่องนั้น จึงไม่ยึดมั่น เมื่อไม่ยึดมั่น จึงรู้ความดับได้เฉพาะตน รู้ความเกิดขึ้น ความดับไป คุณ และโทษของเวทนาทั้งหลาย กับอุบาย เป็นเครื่องออกไปจากเวทนาเหล่านั้นตามความเป็นจริง ตถาคตจึงหลุดพ้น ได้แล้วเพราะไม่ถือมั่น[๑๐๔] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมเหล่านี้แลที่ลึกซึ้งเห็นได้ยากรู้ตามได้ยาก เป็นธรรมสงบ ประณีต หยิ่งถึงไม่ได้ด้วยความตรึก ละเอียด รู้ได้แต่บัณฑิต ซึ่งตถาคตทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเองได้แล้วยังสอนผู้อื่น ให้รู้แจ้งด้วย ที่เป็นเหตุให้คนเมื่อกล่าวชมตถาคต พึงกล่าวได้ถูกต้องตาม ความเป็นจริง”
ฐานะของผู้ถือทิฏฐิ
เริ่องความกระหายความดิ้นรนของคนมีตัณหา
{๕๑}[๑๐๕] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาสมณพราหมณ์เหล่านั้น สมณพราหมณ์ที่มีวาทะว่าเที่ยง บัญญัติอัตตาและโลกว่าเที่ยงด้วยเหตุผล ๔
- ๑คนมีตัณหา คือ คนทีมีความทะยานอยาก ความดิ้นรน ความปรารถนา ความแส่หาในอารมณ์ต่าง ๆ (อารมณ์คือสิ่งยึดหน่วงจิต มี ๖ คือ รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ ธรรมารมณ์) ตามอำนาจตัณหา ๓ คือ (๑) กามตัณหา ความอยากได้กามคุณคือสิ่งสนองความต้องการทางประสาท สัมผัสทั้งห้า (ตา หู จมูก ลิ้น กาย) เป็นชื่อของกามคุณ ๕ (๒) ภวตัณหา ความอยากใน ภาวะของตัวตนที่จะได้จะเป็นอย่างใดอย่างหนึ่ง อยากเป็น อยากคงอยู่ตลอดไป ความติดใจ อยู่ในรูปภพ อรูปภพ หรือติดใจในฌานสมาบัติ ซึ่งประกอบด้วยสัสสตทิฏฐิ (๓)วิภวตัณหา ความอยากในความพรากพ้นไปแห่งตัวตนจากความเป็นอย่างใดอย่างหนึ่งอันไม่น่าปรารถนา อยากทำลาย อยากให้ดับสูญ ซึ่งประกอบด้วยอุจเฉททิฏฐิ (นัย ที.ปา.อ. ๑๘๒, อภิ.วิ.อ. ๑๑๙)
ประการ ข้อนั้นเป็นความเข้าใจของสมณพราหมณ์ผู้เจริญเหล่านั้น ผู้ไม่รู้จริงไม่เห็นจริง เป็นความกระหาย เป็นความดิ้นรนของคนมีตัณหาเท่านั้น
{๕๒} [๑๐๖] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณพราหมณ์ที่มีวาทะว่าบางอย่างเที่ยง บางอย่างไม่เที่ยง บัญญัติอัตตาและโลกว่าบางอย่างเที่ยง บางอย่างไม่เที่ยง ด้วยเหตุผล ๔ ประการ แม้ข้อนั้นก็เป็นความเข้าใจของสมณพราหมณ์ ผู้เจริญเหล่านั้นผู้ไม่รู้จริงไม่เห็นจริง เป็นความกระหาย เป็นความดิ้นรน ของคนมีตัณหาเหมือนกัน{๕๓} [๑๐๗] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณพราหมณ์ที่มีวาทะว่าโลกมีที่สุด และไม่มีที่สุด บัญญัติว่าโลกมีที่สุดและไม่มีที่สุดด้วยเหตุผล ๔ ประการ แม้ข้อนั้น ก็เป็นความเข้าใจของสมณพราหมณ์ผู้เจริญเหล่านั้นผู้ไม่รู้จริงไม่เห็นจริง เป็นความกระหาย เป็นความดิ้นรนของคนมีตัณหาเหมือนกัน{๕๔}
[๑๐๘] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณพราหมณ์ที่มีวาทะดิ้นได้ไม่ตายตัว เมื่อถูกถามปัญหาในข้อนั้นๆ เข้า ก็กล่าววาจาดิ้นได้ไม่ตายตัวด้วยเหตุผล ๔ ประการ แม้ข้อนั้นก็เป็นความเข้าใจของสมณพราหมณ์ผู้เจริญเหล่านั้นผู้ไม่รู้จริงไม่เห็นจริง เป็นความกระหาย เป็นความดิ้นรนของคนมีตัณหาเหมือนกัน{๕๕} [๑๐๙] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณพราหมณ์ที่มีวาทะว่าอัตตาและโลกเกิดขึ้นโดยปราศจากสาเหตุ บัญญัติอัตตาและโลกว่าเกิดขึ้นโดยปราศจากสาเหตุด้วยเหตุผล ๒ ประการ แม้ข้อนั้นก็เป็นความเข้าใจของ สมณพราหมณ์ผู้เจริญเหล่านั้นผู้ไม่รู้จริงไม่เห็นจริง เป็นความกระหาย เป็นความดิ้นรนของคนมีตัณหาเหมือนกัน{๕๖} [๑๑๐] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณพราหมณ์ที่กำหนดขันธ์ส่วนอดีตมีความเห็นคล้อยตามขันธ์ส่วนอดีต ปรารภขันธ์ส่วนอดีต กล่าวคำแสดงทิฏฐิต่าง ๆ ด้วยเหตุผล ๑๘ ประการ แม้ข้อนั้นก็เป็นความเข้าใจของ
สมณพราหมณ์ผู้เจริญเหล่านั้นผู้ไม่รู้จริงไม่เห็นจริง เป็นความกระหาย เป็นความดิ้นรนของคนมีตัณหาเหมือนกัน
{๕๗} [๑๑๑] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณพราหมณ์ที่มีวาทะว่าอัตตาหลังจากตายแล้วมีสัญญา บัญญัติว่าอัตตาหลังจากตายแล้วมีสัญญาด้วยเหตุผล ๑๖ ประการ แม้ข้อนั้นก็เป็นความเข้าใจของสมณพราหมณ์ผู้เจริญเหล่านั้น ผู้ไม่รู้จริงไม่เห็นจริง เป็นความกระหาย เป็นความดิ้นรนของคนมีตัณหา เหมือนกัน{๕๘} [๑๑๒] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณพราหมณ์ที่มีวาทะว่าอัตตาหลังจากตายแล้วไม่มีสัญญา บัญญัติว่าอัตตาหลังจากตายแล้วไม่มีสัญญาด้วยเหตุผล ๘ ประการ แม้ข้อนั้นก็เป็นความเข้าใจของสมณพราหมณ์ผู้เจริญเหล่านั้น ผู้ไม่รู้จริงไม่เห็นจริง เป็นความกระหาย เป็นความดิ้นรนของคนมีตัณหา เหมือนกัน{๕๙} [๑๑๓] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย
สมณพราหมณ์ที่มีวาทะว่าอัตตาหลังจากตายแล้วจะว่ามีสัญญาก็มิใช่ไม่มีสัญญาก็มิใช่ บัญญัติว่าอัตตาหลังจากตายแล้วจะว่ามีสัญญาก็มิใช่ไม่มีสัญญาก็มิใช่ด้วยเหตุผล ๘ ประการ แม้ข้อนั้น ก็เป็นความเข้าใจของสมณพราหมณ์ผู้เจริญเหล่านั้นผู้ไม่รู้จริงไม่เห็นจริง เป็นความกระหาย เป็นความดิ้นรนของคนมีตัณหาเหมือนกัน{๖๐} [๑๑๔] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณพราหมณ์ที่มีวาทะว่าขาดสูญ บัญญัติ ความขาดสูญ ความพินาศ ความไม่เกิดอีก ของสัตว์ที่มีอยู่ด้วย เหตุผล ๗ ประการ แม้ข้อนั้นก็เป็นความเข้าใจของสมณพรามหมณ์ผู้เจริญเหล่านั้น ผู้ไม่รู้จริงไม่เห็นจริง เป็นความกระหาย เป็นความดิ้นรนของคน มีตัณหาเหมือนกัน{๖๑} [๑๑๕] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณพราหมณ์ที่มีวาทะว่าเป็นนิพพานในปัจจุบัน บัญญัติว่านิพพานในปัจจุบันเป็นธรรมสูงสุด ของสัตว์ผู้ที่มีอยู่
ด้วยเหตุผล ๕ ประการ แม้ข้อนั้นก็เป็นความเข้าใจของสมณพราหมณ์ผู้เจริญเหล่านั้นผู้ไม่รู้จริงไม่เห็นจริง เป็นความกระหาย เป็นความดิ้นรน ของคนมีตัณหาเหมือนกัน
{๖๒} [๑๑๖] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณพราหมณ์ที่กำหนดขันธ์ส่วนอนาคต มีความเห็นคล้อยตามขันธ์ส่วนอนาคต ปรารภขันธ์ส่วนอนาคต กล่าวคำแสดงทิฏฐิต่างๆ ด้วยเหตุผล ๔๔ ประการ แม้ข้อนั้นก็เป็นความเข้าใจของ สมณพราหมณ์ผู้เจริญเหล่านั้นผู้ไม่รู้จริงไม่เห็นจริง เป็นความกระหาย เป็นความดิ้นรนของคนมีตัณหาเหมือนกัน{๖๓} [๑๑๗] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณพราหมณ์ที่กำหนดขันธ์ส่วนอดีตก็ดี กำหนดขันธ์ส่วนอนาคตก็ดี กำหนดขันธ์ทั้งส่วนอดีตทั้งส่วนอนาคตก็ดี มีความเห็นคล้อยตามขันธ์ทั้งส่วนอดีตทั้งส่วนอนาคต ปรารภขันธ์ทั้งส่วน อดีตทั้งส่วนอนาคต กล่าวคำแสดงทิฏฐิต่างๆ ด้วยเหตุผล ๖๒ ประการ แม้ข้อนั้นก็เป็นความเข้าใจของสมณพราหมณ์ผู้เจริญเหล่านั้นผู้ไม่รู้จริง ไม่เห็นจริง เป็นความกระหาย เป็นความดิ้นรนของคนมีตัณหาเหมือนกัน”
เรื่องบัญญัติอัตตาและโลกเพราะผัสสะเป็นปัจจัย
{๖๔} [๑๑๘] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาสมณพราหมณ์เหล่านั้น สมณพราหมณ์ที่มีวาทะว่าเที่ยง บัญญัติอัตตาและโลกว่าเที่ยงด้วยเหตุผล ๔ ประการ ข้อนั้นเพราะผัสสะเป็นปัจจัย
- ๑เพราะผัสสะเป็นปัจจัย ผัสสะ คือความกระทบกันระหว่างอายตนะภายใน (ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ) อายตนะภายนอก (รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ ธรรมารมณ์) และวิญญาณ (ตัวจิตรับรู้) ซึ่งทำให้เกิดเวทนา (ความรู้สึกเป็นสุข ทุกข์ หรือไม่ทุกข์ไม่สุข) เช่น ตาเห็นรูป หมายถึงว่าตาเป็นอายตนะภายใน กระทบคือผัสสะ รูปเป็นอายตนะภายนอก เกิดอาการที่เรียกว่าเห็นโดยจิตเป็นตัวรับรู้และมีความรู้สึกต่อรูปที่เห็นนั้น ในที่นี้ สมณพราหมณ์ทั้งหลาย บัญญัติอัตตาและโลกไปต่าง ๆ ตามที่จิตมีความรู้สึกรับรู้ซึ่งเรียกว่าเกิดเวทนา ซึ่งเวทนาจะ เกิดได้นั้นต้องอาศัยผัสสะเป็นตัวประสาน จึงเรียกว่ามีผัสสะเป็นปัจจัย (นัย ที.สี.อ. ๑๑๔)
{๖๕} [๑๑๙] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาสมณพราหมณ์เหล่านั้น สมณพราหมณ์ที่มีวาทะว่าบางอย่างเที่ยง บางอย่างไม่เที่ยง บัญญัติอัตตาและโลกว่าบางอย่างเที่ยง บางอย่างไม่เที่ยงด้วยเหตุผล ๔ ประการ แม้ข้อนั้น ก็เพราะผัสสะเป็นปัจจัย{๖๖} [๑๒๐] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาสมณพราหมณ์เหล่านั้น สมณพราหมณ์ที่มีวาทะว่าโลกมีที่สุดและไม่มีที่สุด บัญญัติว่าโลกมีที่สุดและไม่มีที่สุดด้วยเหตุผล ๔ ประการ แม้ข้อนั้นก็เพราะผัสสะเป็นปัจจัย{๖๗} [๑๒๑] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาสมณพราหมณ์เหล่านั้น สมณพราหมณ์ที่มีวาทะดิ้นได้ไม่ตายตัว เมื่อถูกถามปัญหาในข้อนั้น ๆ เข้า ก็กล่าววาจาดิ้นได้ไม่ตายตัวด้วยเหตุผล
๕ ประการ แม้ข้อนั้นก็เพราะ ผัสสะเป็นปัจจัย{๖๘} [๑๒๒] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาสมณพราหมณ์เหล่านั้น สมณพราหมณ์ที่มีวาทะว่าอัตตาและโลกเกิดขึ้นโดยปราศจากสาเหตุ บัญญัติอัตตาและโลกว่าเกิดขึ้นโดยปราศจากสาเหตุด้วยเหตุผล ๒ ประการ แม้ข้อนั้นก็เพราะผัสสะเป็นปัจจัย{๖๙} [๑๒๓] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาสมณพราหมณ์เหล่านั้น สมณพราหมณ์ที่กำหนดขันธ์ส่วนอดีต มีความเห็นคล้อยตามขันธ์ส่วนอดีต ปรารภขันธ์ส่วนอดีต กล่าวคำแสดงทิฏฐิต่างๆ ด้วยเหตุผล ๑๘ ประการ แม้ข้อนั้นก็เพราะผัสสะเป็นปัจจัย{๗๐} [๑๒๔] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาสมณพราหมณ์เหล่านั้น สมณพราหมณ์ที่มีวาทะว่าอัตตาหลังจากตายแล้วมีสัญญา บัญญัติว่าอัตตาหลังจากตายแล้วมีสัญญาด้วยเหตุผล ๑๖ ประการ แม้ข้อนั้นก็เพราะผัสสะเป็นปัจจัย
{๗๑} [๑๒๕] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาสมณพราหมณ์เหล่านั้น สมณพราหมณ์ที่มีวาทะว่าอัตตาหลังจากตายแล้วไม่มีสัญญา บัญญัติว่าอัตตาหลังจากตายแล้วไม่มีสัญญาด้วยเหตุผล ๘ ประการ แม้ข้อนั้นก็เพราะผัสสะเป็นปัจจัย
{๗๒} [๑๒๖] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาสมณพราหมณ์เหล่านั้น สมณพราหมณ์ที่มีวาทะว่าอัตตาหลังจากตายแล้วจะว่ามีสัญญาก็มิใช่ ไม่มีสัญญาก็มิใช่ บัญญัติว่าอัตตาหลังจากตายแล้วจะว่ามีสัญญาก็มิใช่ ไม่มีสัญญาก็มิใช่ด้วยเหตุผล ๘ ประการ แม้ข้อนั้นก็เพราะผัสสะเป็นปัจจัย{๗๓} [๑๒๗] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาสมณพราหมณ์เหล่านั้น สมณพราหมณ์ที่มีวาทะว่าขาดสูญ บัญญัติความขาดสูญ ความพินาศ ความไม่เกิดอีกของสัตว์ที่มีอยู่ด้วยเหตุผล ๗ ประการ แม้ข้อนั้นก็เพราะผัสสะเป็นปัจจัย
{๗๔} [๑๒๘] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาสมณพราหมณ์เหล่านั้น สมณพราหมณ์ที่มีวาทะว่าเป็นนิพพานในปัจจุบัน บัญญัตินิพพพานในปัจจุบันว่า เป็นธรรมสูงสุดของสัตว์ที่มีอยู่ด้วยเหตุผล ๕ ประการ แม้ข้อนั้นก็เพราะผัสสะเป็นปัจจัย
{๗๕} [๑๒๙] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาสมณพราหมณ์เหล่านั้น สมณพราหมณ์ที่กำหนดขันธ์ส่วนอนาคต มีความเห็นคล้อยตามขันธ์ส่วนอนาคต ปรารภขันธ์ส่วนอนาคต กล่าวคำแสดงทิฏฐิต่าง ๆ ด้วยเหตุผล ๔๔ ประการ แม้ข้อนั้นก็เพราะผัสสะเป็นปัจจัย
{๗๖} [๑๓๐] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาสมณพราหมณ์เหล่านั้น สมณพราหมณ์ที่กำหนดขันธ์ส่วนอดีตก็ดี กำหนดขันธ์ส่วนอนาคตก็ดี กำหนดขันธ์ทั้งส่วนอดีตทั้งส่วนอนาคตก็ดี มีความเห็นคล้อยตามขันธ์ทั้งส่วนอดีต ทั้งส่วนอนาคต ปรารภขันธ์ทั้งส่วนอดีตทั้งส่วนอนาคต กล่าวคำแสดง วาทะต่าง ๆ ด้วยเหตุผล ๖๒ ประการ แม้ข้อนั้นก็เพราะผัสสะเป็นปัจจัย”
เรื่องที่เป็นไปไม่ได้เกี่ยวกับทิฏฐิ
{๗๗} [๑๓๑] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาสมณพราหมณ์เหล่านั้น สมณพราหมณ์ที่มีวาทะว่าเที่ยง บัญญัติอัตตาและโลกว่าเที่ยงด้วยเหตุผล ๔ ประการ เขาเหล่านั้นเว้นผัสสะแล้วจะรู้สึกได้ นั่นเป็นสิ่งที่เป็นไปไม่ได้{๗๘} [๑๓๒] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาสมณพราหมณ์เหล่านั้น สมณพราหมณ์ที่มีวาทะว่าบางอย่างเที่ยง บางอย่างไม่เที่ยง บัญญัติอัตตา และโลกว่าบางอย่างเที่ยง บางอย่างไม่เที่ยงด้วยเหตุผล ๔ ประการ เขา เหล่านั้นเว้นผัสสะแล้วจะรู้สึกได้ นั่นเป็นสิ่งที่เป็นไปไม่ได้{๗๙} [๑๓๓] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาสมณพราหมณ์เหล่านั้น สมณพราหมณ์ที่มีวาทะว่าโลกมีที่สุดและไม่มีที่สุด บัญญัติว่าโลกมีที่สุดและไม่มีที่สุดด้วยเหตุผล ๔ ประการ เขาเหล่านั้นเว้นผัสสะแล้วจะรู้สึกได้ นั่นเป็น สิ่งที่เป็นไปไม่ได้
{๘๐} [๑๓๔] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาสมณพราหมณ์เหล่านั้น สมณพราหมณ์ที่มีวาทะดิ้นได้ไม่ตายตัว เมื่อถูกถามปัญหาในข้อนั้น ๆ เข้า ก็กล่าววาจาดิ้นได้ไม่ตายตัวด้วยเหตุผล ๔ ประการ เขาเหล่านั้นเว้นผัสสะแล้วจะรู้สึกได้ นั่นเป็นสิ่งที่เป็นไปไม่ได้{๘๑} [๑๓๕] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาสมณพราหมณ์เหล่านั้น สมณพราหมณ์ที่มีวาทะว่าอัตตาและโลกเกิดขึ้นโดยปราศจากสาเหตุ บัญญัติว่าอัตตาและโลกเกิดขึ้นโดยปราศจากสาเหตุด้วยเหตุผล ๒ ประการ เขาเหล่านั้นเว้นผัสสะแล้วจะรู้สึกได้ นั่นเป็นสิ่งที่เป็นไปไม่ได้{๘๒} [๑๓๖] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาสมณพราหมณ์เหล่านั้น สมณพราหมณ์ที่กำหนดขันธ์ส่วนอดีต มีความเห็นไปตามขันธ์ส่วนอดีต ปรารภขันธ์ส่วนอดีต กล่าวคำแสดงวาทะต่างๆ ด้วยเหตุผล ๑๘ ประการ เขา เหล่านั้นเว้นผัสสะแล้วจะรู้สึกได้ นั่นเป็นสิ่งที่เป็นไปไม่ได้
{๘๓} [๑๓๗] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาสมณพราหมณ์เหล่านั้น สมณพราหมณ์ที่มีวาทะว่าอัตตาหลังจากตายแล้วมีสัญญา บัญญัติว่าอัตตาหลังจากตายแล้วมีสัญญาด้วยเหตุผล ๑๖ ประการ เขาเหล่านั้นเว้นผัสสะแล้วจะรู้สึกได้ นั่นเป็นสิ่งที่เป็นไปไม่ได้{๘๔} [๑๓๘] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาสมณพราหมณ์เหล่านั้น สมณ พราหมณ์ที่มีวาทะว่าอัตตาหลังจากตายแล้วไม่มีสัญญา บัญญัติว่าอัตตา หลังจากตายแล้วไม่มีสัญญาด้วยเหตุผล ๘ ประการ เขาเหล่านั้นเว้นผัสสะแล้วจะรู้สึกได้ นั่นเป็นสิ่งที่เป็นไปไม่ได้{๘๕} [๑๓๙] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาสมณพราหมณ์เหล่านั้น สมณพราหมณ์ที่มีวาทะว่าอัตตาหลังจากตายแล้วจะว่ามีสัญญาก็มิใช่
ไม่มีสัญญาก็มิใช่ บัญญัติว่าอัตตาหลังจากตายแล้วจะว่ามีสัญญาก็มิใช่ ไม่มีสัญญาก็มิใช่ด้วยเหตุผล ๘ ประการ เขาเหล่านั้นเว้นผัสสะแล้วจะรู้สึกได้ นั่นเป็นสิ่งที่เป็นไปไม่ได้{๘๖} [๑๔๐] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาสมณพราหมณ์เหล่านั้น สมณพราหมณ์ที่มีวาทะว่าขาดสูญ บัญญัติความขาดสูญ ความพินาศ ความไม่เกิดอีกของสัตว้ที่มีอยู่ด้วยเหตุผล ๗ ประการ เขาเหล่านั้นเว้นผัสสะ แล้วจะรู้สึกได้ นั่นเป็นสิ่งที่เป็นไปไม่ได้{๘๗} [๑๔๑] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาสมณพราหมณ์เหล่านั้น สมณพราหมณ์ที่มีวาทะว่าเป็นนิพพานในปัจจุบัน บัญญัตินิพพานในปัจจุบันว่า เป็นธรรมสูงสุดของสัตว์ที่มีอยู่ด้วยเหตุผล ๕ ประการ เขาเหล่านั้นเว้นผัสสะแล้วจะรู้สึกได้ นั่นเป็นสิ่งที่เป็นไปไม่ได้{๘๘} [๑๔๒] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาสมณพราหมณ์เหล่านั้น สมณพราหมณ์ที่กำหนดขันธ์ส่วนอนาคต มีความเห็นคล้อยตามขันธ์ส่วนอนาคต ปรารภขันธ์ส่วนอนาคต กล่าวคำแสดงวาทะต่าง ๆ ด้วยเหตุผล ๔๔ ประการ เขาเหล่านั้นเว้นผัสสะแล้วจะรู้สึกได้ นั่นเป็นสิ่งที่เป็นไปไม่ได้
{๘๙} [๑๔๓] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาสมณพราหมณ์เหล่านั้น สมณพราหมณ์ที่กำหนดขันธ์ส่วนอดีตก็ดี กำหนดขันธ์ส่วนอนาคตก็ดี กำหนดขันธ์ทั้งส่วนอดีตทั้งส่วนอนาคตก็ดี มีความเห็นคล้อยตามขันธ์ทั้งส่วนอดีต ทั้งส่วนอนาคต ปรารภขันธ์ทั้งส่วนอดีตทั้งส่วนอนาคต กล่าวคำแสดงวาทะต่างๆ ด้วยเหตุผล ๖๒ ประการ เขาเหล่านั้นเว้นผัสสะแล้วจะรู้สึกได้ นั่นเป็นสิ่งที่เป็นไปไม่ได้”
เรื่องวัฏฏะที่เจ้าลัทธิตั้งไว้
{๙๐} [๑๔๔] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาสมณพราหมณ์เหล่านั้น สมณพราหมณ์พวกที่มีวาทะว่าเที่ยง บัญญัติอัตตาและโลกว่าเที่ยงด้วยเหตุผล ๔ ประการ พวกที่มีวาทะว่าบางอย่างเที่ยง บางอย่างไม่เที่ยง ... พวกที่มีวาทะว่าโลกมีที่สุดและไม่มีที่สุด ... พวกที่มีวาทะดิ้นได้ไม่ตายตัว ... พวกที่มีวาทะว่าอัตตาและโลกเกิดขึ้นโดยปราศจากสาเหตุ ... พวกที่กำหนดขันธ์ ส่วนอดีต ... พวกที่มีวาทะว่าอัตตาหลังจากตายแล้วมีสัญญา ... พวกที่มีวาทะว่าอัตตาหลังจากตายแล้วไม่มีสัญญา ... พวกที่มีวาทะว่าอัตตา หลังจากตายแล้วจะว่ามีสัญญาก็มิใช่ ไม่มีสัญญาก็มิใช่ ... พวกที่มีวาทะว่า ขาดสูญ ... พวกที่มีวาทะว่าเป็นนิพพานเป็นปัจจุบัน ... พวกที่กำหนดขันธ์ ส่วนอนาคต ... พวกที่กำหนดขันธ์ส่วนอดีตก็ดี กำหนดขันธ์ส่วนอนาคตก็ดี
- ๑วัฏฏะ คือ วงเวียนหรือวงจรแห่งทุกข์ตามหลักปฏิจจสมุปบาท หรือการเวียนว่ายตายเกิดใน สังขารทุกข์อย่างไม่รู้จบสิ้น จัดเป็น ๓ ด้วยอำนาจกิเลส กิเลส กรรม คือ กิเลสวัฏฏ์ วงจรแห่งทุกข์ตามอำนาจกิเลส กัมมวัฏฏ์ วงจรแห่งทุกข์ตามอำนาจกรรม และ วิปากวัฏฏ์ วงจรแห่งทุกข์ตามอำนาจผลกรรม โดยกิเลสเป็นแรงผลักดันให้ทำกรรม เมื่อทำกรรมก็ได้รับผล ของกรรมนั้น อันเป็นปัจจัยให้เกิดกิเลสแล้วทำกรรมหมุนเวียนต่อไปอีก เช่น ในพรหมชาล สูตรตอนนี้ พระพุทธเจ้าตรัสถึงพวกสมณพราหมณ์เกิดทิฏฐิคือความเห็นผิดอันเป็นกิเลส จึงทำกรรมด้วยการบัญญัติอัตตาและโลกไปตามกิเลสของตน กล่าวคำแสดงวาทะต่าง ๆ แล้ว ได้สัมผัสวิบากคือผลของกรรม แล้วก็กลับเกิดกิเลสต่าง ๆ คือ ตัณหา อุปาทานขึ้นมาซึ่งเป็น ปัจจัยให้เกิดภพอันเป็นฝวนของกรรมซึ่งทำให้ได้รับผลคือ ชาติ ชรา มรณะ ต่อไป
กำหนดขันธ์ทั้งส่วนอดีตทั้งส่วนอนาคตก็ดี มีความเห็นคล้อยตามขันธ์ทั้งส่วนอดีตทั้งส่วนอนาคต ปรารภขันธ์ทั้งส่วนอดีตทั้งส่วนอนาคต กล่าวคำแสดงวาทะต่างๆ ด้วยเหตุผล ๖๒ ประการ สมณพราหมณ์เหล่านั้นทุกพวก รับผัสสะทางผัสสายตนะทั้ง ๖ แล้วเสวยเวทนา เพราะเวทนาของสมณพราหมณ์เหล่านั้นเป็นปัจจัยจึงเกิดตัณหา เพราะตัณหาเป็นปัจจัยจึงเกิดอุปาทาน เพราะอุปาทานเป็นปัจจัยจึงเกิดภพ เพราะภพเป็นปัจจัยจึงเกิดชาติ เพราะชาติเป็นปัจจัยจึงเกิดชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส อุปายาส”
- ๑ผัสสายตนะทั้ง ๖ ผัสสายตนะ คือความที่อายตนะภายใน อายตนะภายนอก และวิญญาณ สัมผัสคือกระทบหรือประจวบกัน ๖ ทาง คือ (๑) จักขุสัมผัส สัมผัสทางตา (คือ ตา รูป จักขุวิญญาณกระทบกัน) (๒) โสตสัมผัส สัมผัสทางหู (๓) ฆานสัมผัส สัมผัสทางจมูก (๔) ชิวหาสัมผัส สัมผัสทางลิ้น (๕) กายสัมผัส สัมผัสทางกาย (๖) มโนสัมผัส สัมผัสทางใจ
- ๒อุปาทาน คือความยึดติดอันเนื่องมาแต่ตัณหา มีตัณหาเป็นเป็นเหตุให้เกิด โดยผูกพันเอาตัว ตนเป็นที่ตั้ง ความยึดมั่นถือมั่นด้วยอำนาจกิเลส มี ๔ อย่างคือ (๑) กามุปาทาน ความยึดติด ในกาม (๒) ทิฏฐุปาทาน ความยึดติดในทิฏฐิ (๓) สีสัพพตุปาทาน ความยึดติดในศีลและพรต (๕) อัตตวาทุปาทาน ความยึดติดในหลักวาทะของตน
- ๓ภพ คือภาวะชีวิตของสัตว์ หรือโลกอันเป็นที่อยู่ของสัตว์ จำแนกเป็น ๒ ประเภท คือ (๑) กรรมภพ ภพคือกรรม ได้แก่ อภิสังขาร (สภาพที่ปรุงแต่งผลแห่งการกระทำของบุคคล หรือ เจตนาที่เป็นตัวการในการทำกรรม) ๓ คือ ปุญญาภิสังขาร เจตนาที่เป็นกุศล อปุญญาภิสังขาร เจตนาที่เป็นอกุศล และ อเนญชาภิสังขาร เจตนาที่มีภาวะมั่นคงไม่หวั่นไหวหมายถึงเจตนาใน อรูปฌาน (๒) อุปปัตติภพ ภพคือที่อุบัติของสัตว์ ได้แก่ ภพ ๓ คือ กามภพ ภพของสัตว์ที่เสพกาม รูปภพ ภพของผู้เข้าถึงรูปฌาน อรูปภพ ภพของผู้เข้าถึงอรูปฌาน ในที่นี้ ภพที่เป็นปัจจัยแห่งชาติ หมายถึงกรรมภพ (ที.สี.ฏี. ๒๒๕)
- ๔ชาติ คือความเกิด ได้แก่ ความปรากฏแห่งขันธ์ทั้งหลาย หรือการได้อัตภาพของสัตว์อัน เนื่องมาจากกรรม
- ๕ชรา คือความเสื่อมอายุ ความหง่อมแห่งอินทรีย์ หรือความแก่, มรณะ คือความสลาย แห่งขันธ์ ความขาดแห่งชีวิตินทรีย์ หรือความตาย, โสกะ คือความโศก, ปริเทวะ คือ ความคร่ำครวญ , ทุกขะ คือความไม่สบายกาย, โทมนัส คือความไม่สบายใจ, อุปายาส ความ คับแคนใจ
เรื่องปราศจากวัฏฏะเป็นต้น
[๑๔๕] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อใดภิกษุรู้ชัดสิ่งความเกิดขึ้น ความดับไป คุณ และโทษของผัสสายตนะทั้ง ๖ กับทั้งอุบายเป็นเครื่องออกไป จากผัสสายตนะเหล่านั้นตามความเป็นจริง เมื่อนั้นภิกษุนี้ย่อมรู้ชัดยิ่งกว่า สมณพราหมณ์เหล่านี้ทั้งหมด
[๑๔๖] ดูก่อนภิกษุทั้งหลายก็สมณะหรือพราหมณ์ผู้ที่กำหนดขันธ์ส่วนอดีตก็ดี กำหนดขันธ์ส่วนอนาคตก็ดี กำหนดขันธ์ทั้งส่วนอดีตทั้งส่วนอนาคตก็ดี มีความเห็นคล้อยตามขันธ์ทั้งส่วนอดีตทั้งส่วนอนาคต ปรารภ ขันธ์ทั้งส่วนอดีตทั้งส่วนอนาคต กล่าวคำแสดงวาทะต่างๆ เหล่านั้นทั้ง หมดถูกทิฏฐิ ๖๒ อย่างเหล่านี้แหละซึ่งเป็นเหมือนข่ายครอบคลุมไว้ ตกอยู่ในข่ายนี้เอง เมื่อผุดก็ผุดอยู่ในข่ายนี้ ติดอยู่ในข่ายนี้ ถูกข่ายครอบคลุมไว้ เมื่อผุดก็ผุดอยู่ในข่ายนี้
เปรียบเหมือนชาวประมงหรือลูกมือชาวประมงผู้ชำนาญ ใช้แหตาถี่ทอดลงยังหนองน้ำเล็กๆ เขาคิดอย่างนี้ว่า ‘บรรดาสัตว์ตัวใหญ่ๆ ในหนองนี้ ทั้งหมดถูกแหครอบไว้ ติดอยู่ในแหนี้เอง เมื่อผุดก็ผุดอยู่ในแหนี้ ติดอยู่ในแหนี้ ถูกแหปกคลุมไว้ เมื่อผุดก็ผุดอยู่ในแหนี้’ ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์ผู้ที่กำหนดขันธ์ส่วนอดีตก็ดี กำหนดขันธ์ส่วนอนาคตก็ดี กำหนดขันธ์ทั้งส่วนอดีตทั้งส่วนอนาคตก็ดี มีความเห็นคล้อยตามขันธ์ทั้ง ส่วนอดีตทั้งส่วนอนาคต ปรารภขันธ์ทั้งส่วนอดีตทั้งส่วนอนาคต กล่าวคำแสดงวาทะต่างๆ เหล่านั้นทั้งหมดก็ถูกทิฏฐิ ๖๒ อย่าง เหล่านี้แหละ ซึ่งเป็นเหมือนข่ายครอบคลุมไว้ ตกอยู่ในข่ายนี้เอง เมื่อผุด ก็ผุดอยู่ในข่ายนี้ ติดอยู่ในข่ายนี้ ถูกข่ายครอบคลุมไว้ เมื่อผุดก็ผุดอยู่ในข่ายนี้ ฉันนั้น
[๑๔๗] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กายของตถาคตที่มีตัณหาอันจะนำไปสู่ภพขาดแล้ว ยังดำรงอยู่ เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายจักเห็นกายของตถาคตเพียงชั่วเวลาที่กายของตถาคตยังดำรงอยู่ หลังจากกายแตกสิ้นชีพแล้ว เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายจักไม่เห็นกายของตถาคตอีกเปรียบเหมือนเมื่อพวงมะม่วงขาดจากขั้วแล้ว ผลใดๆ ติดขั้วอยู่ ทั้งหมดนั้นก็ยังคงติดขั้วอยู่ต่อไป ฉันใด กายของตถาคตที่มืตัณหาอันจะนำไปสู่ภพขาดแล้ว ยังดำรงอยู่ เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายจักเห็นกายของตถาคต เพียงชั่วเวลาที่กายของตถาคตยังดำรงอยู่ หลังจากกายแตกสิ้นชีพแล้ว เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายจักไม่เห็นกายของตถาคตอีก ฉันนั้น”[๑๔๘] เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว ท่านพระอานนท์ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า “น่าอัศจรรย์นัก พระพุทธเจ้าข้า น่าแปลกใจนัก พระพุทธเจ้าข้า ธรรมบรรยายนี้ชื่ออะไร พระพุทธเจ้าข้า”
พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “อานนท์เธอจงจำธรรมบรรยายนี้ว่า ‘อรรถชาละ ข่ายแห่งประโยชน์’ ก็ได้ ‘ธรรมชาละ ข่ายแห่งธรรม’ ก็ได้ ‘พรหมชาละ ข่ายอันประเสริฐ’ ก็ได้ ‘ทิฏฐิชาละ ข่ายแห่งทิฏฐิ’ ก็ได้ สังคามวิชัย - ตำรับพิชัยสงครามอันยอดเยี่ยม’ ก็ได้ พระผู้มีพระภาคเจ้า ตรัสพระสูตรนี้จบแล้ว
- ๑-๑อรรถชาละ ข่ายแห่งประโยชน์ หมายถึงพระพุทธองค์ทรงแจกแจงประโยชน์ในโลกนี้และ ประโยชน์ในโลกหน้าอันเป็นดุจตาข่ายไว้ ธรรมชาละ ข่ายแห่งธรรรม หมายถึงพระองค์ ตรัสถึงแบบแผนและลัทธิอันเป็นดุจตาข่ายไว้ พรหมชาละ ข่ายอันประเสริฐ หมายถึง พระองค์ทรงจำแนกพระสัพพัญญุตญาณอันประเสริฐไว้ ทิฏฐิชาละ ข่ายแห่งทิฏฐิ หมายถึง พระองค์ทรงแจกแจงทิฏฐิ ๖๒ อันเป็นดุจตาข่ายที่ผูกมัดผู้มีความเชื่อลัทธิเหล่านี้ สังคามวิชัย ตำรับพิชัยสงครามอันยอดเยี่ยม หมายถึงผู้ที่ฟังพระสูตรนี้แล้วสามารถพิชิตมารต่าง ๆ ได้ (ที.สี.อ. ๑๑๙)
[๑๔๙] ภิกษุทั้งหลายเหล่านั้นมีใจยินดีชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว ก็แลเมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไวยากรณภาษิตนี้อยู่ โลกธาตุซึ่งมีจำนวนหนึ่งหมิ่นจักรวาลได้หวั่นไหวแล้วแล
จบ พรหมชาลสูตรที่ ๑
- ๑ไวยากรณภาษิต คือ พระพุทธพจน์ที่ตรัสเป็นความร้อยแก้วล้วน ๆ กล่าวคือ พระสูตรนี้ไม่มี คาถาหรือลักษณะของนวังคสัตอุศาสน์อื่น ๆ เจือปน จึงชื่อว่า เวยยากรณะ หรือไวยากรณ์ ซึ่งเป็นองค์หนึ่งในบรรดานวังคสัตถุศาสน์ หรือองค์แห่งคำสอนของพระศาสดา ๙ (ที.สี.อ. ๑๒๐, ที.สี.ฏี. ๒๗๘)
- ๒โลกธาตุ สถานที่อยู่ของหมู่สัตว์ที่กำหนดเป็นขอบเขตหรือจักรวาลหนึ่ง ๆ (ที.สี.ฏี. ๒๒๗)
๒. สามัญญผลสูตร
ว่าด้วยผลแห่งความเป็นสมณะ
เรื่องพระเจ้าอชาตศัตรูและอำมาตย์
{๙๑} [๑๕๐] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้
สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ สวนอัมพวันของหมอชีวกโกมารภัจจ์ ใกล้พระนครราชคฤห์ พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ประมาณ ๑,๒๕๐ รูป วันนั้นเป็นวันอุโบสถขึ้น ๑๕ ค่ำ เป็นวันครบ ๔ เดือน ซึ่งมี ดอกโกมุทบานสะพรั่ง ในราตรีเพ็ญพระจันทร์เต็มดวง พระเจ้าแผ่นดินมคธ
- ๑หมอชีวกโกมารภัจจ์ เป็นชื่อของแพทย์ผู้เชี่ยวชาญในการรักษาโรคและมีชื่อเสียงอย่างมากในครั้งพุทธกาล โดยเป็นแพทย์ประจำพระพุทธเจ้าและพระเจ้าพิมพิสาร ตามประวัติ หมอชีวกโกมารภัจจ์นี้เป็นบุตรของนางคณิกา (หญิงงามเมือง) เมื่อแรกคลอดถูกนำไปทิ้ง อภัยราชกุมาร ซึ่งเป็นพระโอรสของพระเจ้าพิมพิสารเสด็จผ่านไปพบจึงตรัสถามผู้ตามเสด็จ ทรงทราบว่ายังมีชีวิตอยู่จึงทรงตั้งชื่อว่า ‘ชีวก’ ซึ่งมีความหมายว่า ผู้ยังมีชีวิตอยู่ แล้วทรงนำไปชุบเลี้ยงไว้ในพระราชวัง จึงได้สร้อยนามเรียกว่า ‘โกมารภัจจ์’ ซึ่งหมายถึงผู้ได้รับการชุบเลี้ยงไว้โดยพระราชกุมาร และต่อมาได้เรียนจบวิชาการแพทย์ มีความเลื่อมใสในพระพุทธศาสนาเป็นอย่างมาก ได้สร้างวัดชื่อว่า อัมพวัน (สวนมะม่วง) ถวายแด่พระภิกษุสงฆ์ (ที.สี.อ. ๑๒๒ และมีประวัติโดยละเอียดในจีวรขันธ์กะ พระบาลีวินัยปิฎก มหาวรรค แปล เล่ม ๕)
- ๒พระนครราชคฤห์ เขตนครหลวงของแคว้นมคธ ซึ่งเป็นนครที่มีความเจริญรุ่งเรือง เต็มไปด้วยคณาจารย์เจ้าลัทธิ พระพุทธจ้าทรงเลือกเป็นภูมิที่ประดิษฐานพระพุทธศาสนาเป็นแห่งแรก ในอรรถกถาให้ความหมายว่า ‘‘ที่ชื่อว่าราชคฤห์ เพราะเป็นนครที่กษัตริย์ผู้ยิ่งใหญ่ เช่น พระเจ้ามันธาตุและพระมหาโควินทะ เป็นต้น ทรงปกครอง กล่าวกันว่า พระนครนี้ ย่อมปรากฏเฉพาะในพุทธกาลและจักรวรรดิกาล พ้นจากนี้แล้วเป็นนครร้าง ถูกอมนุษย์ คือยักษ์ครอบครอง” (วิ.อ. ๑/๓๐๗, ที.สี.อ. ๑๒๑)
- ๓วันอุโบสถ สำหรับภิกษุ หมายถึงวันแห่งการสวดพระปาติโมกข์ของพระภิกษุสงฆ์ทุกกึ่งเดือน คือวันจันทร์เพ็ญขี้น ๑๕ คำ และวันจันทร์ดับแรม ๑๕ หรือ ๑๔ ค่ำเมื่อเดือนขาด, สำหรับ คฤหัสถ์ หมายถึงวันแห่งการอยู่จำหรือรักษาศีล ๘ และบำเพ็ญข้อปฏิบัติอย่างอื่นอันสมควร มีฟังพระธรรมเทศนาเป็นต้นของคฤหัสถ์ในวันธรรมสวนะหรือวันพระ คือวันขึ้น ๘ ค่ำ ๑๕ ค่ำ หรือแรม ๘ ค่ำ ๑๕ ค่ำ หรือ ๑๔ ค่ำเมื่อเดือนขาด (ที.สี.อ. ๑๒๗)
จบ ๑. พรหมชาลสูตร