พระสุตตันตปิฎก · ทีฆนิกาย

๗. ชาลิยสูตร เล่ม ๙

ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๒๕๖–๒๕๙ (ฉบับหลวง)มี ๔ ฉบับ

พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค ชาลิยสูตร (ฉบับหลวง เล่ม ๙ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๙ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๑๒ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๙)

ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๙ หน้า ๓๐๙–๓๓๒

หน้า ๓๐๙

๗. ชาลิยสูตร

ว่าด้วยปัญหาที่ปริพาชกชื่อชาลิยะทูลถาม

เรื่องนักบวช ๒ รูป

{๒๕๖} [๓๗๘] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ โฆสิตาราม ใกล้พระนครโกสัมพี ครั้งนั้นแล นักบวช ๒ รูป คือ ปริพาชกชื่อมัณฑิยะรูปหนึ่ง ปริพาชกชื่อชาลิยะซึ่งเป็นศิษย์ของนักบวชผู้ถือบาตรไม้รูปหนึ่ง เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระถึกถึงกันไปแล้ว ได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า ‘พระโคดมผู้มีอายุ ชีวะก็อันนั้น สรีระก็อันนั้นหรือ หรือว่าชีวะเป็นอย่างหนึ่ง สรีระก็เป็นอย่างหนึ่ง”{๒๕๗} [๓๗๙] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า “ดูก่อนผู้มีอายุ ถ้าเช่นนั้น ท่านทั้งหลายจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักบอกให้ฟัง”

นักบวช ๒ รูปนั้นทูลรับพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว

เชิงอรรถ (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))

๑ชาลิยสูตรนี้เป็นการนำเนื้อความตอนปลายแห่งมหาลิสูตร ข้อ ๓๗๖-๓๗๗ (หน้า ๒๘๕-๓๐๘) มาเล่าใหม่ ซึ่งในมหาลิสูตร พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเล่าเรื่องนักบวช ๒ รูปเข้าเฝ้าทูลกถาม ปัญหากะพระองค์แก่เจ้าโอฏฐัทธลิจฉวี ในที่นี้พระอานนท์นำข้อความนั้นมาเล่าใหม่และตั้งชื่อสูตรว่า ชาลิยสูตร โดยเปลี่ยนคำว่า “เรา” เป็นคำว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้า”
๒พระพุทธองค์ไม่ทรงตอบปัญหาโดยตรง ก็เพราะทรงทราบว่านักบวชทั้งสองนี้ถามปัญหาอย่าง นี้ก็เพื่อจะยกวาทะด้วยการแค่นไค้ให้พระองค์ตรัสเข้าทางลัทธิใดลัทธิหนึ่งของพวกตน กล่าวคือ ถ้าพระองค์ตรัสตอบว่า“ชีวะก็อันนั้น สรีระก็อันนั้น” นักบวชทั้งสองก็จะสรุปวาทะของ พระองค์ว่าเป็นอุจเฉทวาทะ มีความเห็นว่าขาดสูญ แต่ถ้าพระองค์ตรัสว่า “ชีวะเป็นอย่างหนึ่ง สรีระเป็นอย่างหนึ่ง” ก็เข้าทางของนักบวชทั้งสองซึ่งจะสรุปว่าวาทะของพระองค์เป็นสัสสตวาทะ มีความเห็นว่าเที่ยง พระพุทธศาสนาไม่ข้องแวะกับลัทธิสุดโต่งทั้งสอง แต่มีหลักการเป็น มัชฌิมาปฏิปทา ดังนั้น พระองค์จึงตรัสถึงเรื่องศีล สมาธิ ปัญญา (นัย ที.สี.อ. ๒๘๗)

หน้า ๓๑๐

พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงได้ตรัสว่า “ดูก่อนผู้มีอายุ <*>ตถาคตอุบัติมาในโลกนี้เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้เองโดยชอบ ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ ไปดีแล้ว รู้แจ้งโลก เป็นสารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึกไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า เป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นผู้เบิกบานแล้ว เป็นผู้จำแนกธรรม ตถาคตนั้นทราบประจักษ์โลกนี้ตลอดทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ด้วยปัญญาอันยิ่งด้วยตนเองแล้วสอนหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทพ และมนุษย์ให้รู้ตามด้วย แสดงธรรมอันงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด ประกาศพรหมจรรย์อันบริสุทธิ์พร้อมทั้งอรรถทั้งพยัญชนะ บริบูรณ์ครบถ้วนคฤหบดี บุตรคฤหบดี หรือผู้เกิดมาภายหลังในตระกูลใดตระกูลหนึ่ง ได้ฟังธรรมนั้นเข้า ครั้นฟังแล้วได้ศรัทธาในตถาคต เพราะได้ศรัทธาเขาย่อมเห็นตระหนักว่า ‘ฆราวาสคับแคบ เป็นทางมาแห่งธุลี บรรพชาเป็นทางปลอดโปร่ง การที่บุคคลผู้อยู่ครองเรือนจะประพฤติพรหมจรรย์ให้ บริสุทธิ์บริบูรณ์โดยส่วนเดียวดุจสังข์ขัด มิใช่ทำได้ง่าย ถ้ากระไร เราพึงปลงผมและหนวดนุ่งห่มผ้าย้อมฝาดออกบวชเป็นบรรพชิต’

สมัยต่อมา เขาละกองโภคสมบัติน้อยใหญ่ ละเครือญาติน้อยใหญ่ ปลงผมและหนวดนุ่งห่มผ้าย้อมฝาดออกบวชเป็นบรรพชิต

เมื่อบวชแล้วเขาสำรวมระวังในพระปาติโมกข์อยู่ ถึงพร้อมด้วยมารยาทและโคจร มีปกติเห็นภัยในโทษแม้เพียงเล็กน้อย สมาทานศึกษาอยู่ในสิกขาบททั้งหลาย ประกอบด้วยกายกรรม วจีกรรมที่เป็นกุศล มีอาชีวะบริสุทธิ์ ถึงพร้อมด้วยศีล คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย ประกอบด้วยสติสัมปชัญญะ เป็นผู้สันโดษ

เชิงอรรถ (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))

ข้อความตั้งแต่นี้จนจบข้อ ๓๗๙ มีเนี้อหาเหมือนในสามัญญผลสูตร ข้อ ๑๙๐-๒๔๙ หน้า ๙๓-๑๒๑ ของเล่มนี้ พึงดูเชิงอรรถเฉพาะคำในสามัญญผลสูตรนั้น
๑ดูความหมายของพระพุทธคุณ ๙ บทในสามัญญผลสูตร (เชิงอรรถ) ข้อ ๑๕๗ หน้า ๗๓-๗๕ ในเล่มนี้

หน้า ๓๑๑

<*>จุลศีล

ดูก่อนผู้มีอายุ อย่างไรภิกษุจึงชื่อว่าเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศีล

๑. ภิกษุในธรรมวินัยนี้ละการฆ่าสัตว์ เว้นขาดจากการฆ่าสัตว์ วางอาชญา วางศัสตรา มีความละอาย มีความเอ็นดู มีความกรุณาหวังประโยชน์แก่สัตว์ทั้งปวงอยู่

๒. เธอละการลักทรัพย์ เว้นขาดจากการลักทรัพย์ รับแต่ของที่เขาให้ ต้องการแต่ของที่เขาให้ ไม่เป็นขโมย เป็นผู้สะอาดอยู่

๓. เธอละกรรมเป็นข้าศึกแก่พรหมจรรย์ ประพฤติพรหมจรรย์ ประพฤติห่างไกล เว้นขาดจากเมถุนอันเป็นกิจของชาวบ้าน

๔. เธอละการพูดเท็จ เว้นขาดจากการพูดเท็จ พูดแต่คำสัตย์ ดำรงรักษาคำสัตย์ มีถ้อยคำเป็นหลักฐาน ควรเชื่อได้ ไม่พูดลวงโลก

๕. เธอละคำส่อเสียด เว้นขาดจากคำส่อเสียด ฟังความจากข้างนี้แล้วไม่ไปบอกข้างโน้นเพื่อให้คนพวกนี้แตกกัน หรือฟังความจากข้างโน้นแล้วไม่มาบอกข้างนี้เพื่อให้คนพวกโน้นแตกกัน สมานคนที่แตกกันแล้วบ้าง ส่งเสริมคนที่พร้อมเพรียงกันแล้วบ้าง ชื่นชม ยินดี เพลิดเพลินต่อคนที่สมัครสมานสามัคคีกัน กล่าวแต่คำที่ทำให้คนสามัคคีกัน๖. เธอละคำหยาบ เว้นขาดจากคำหยาบ กล่าวแต่คำที่ไม่มีโทษ ไพเราะหู ชวนให้รัก จับใจ เป็นคำของชาวเมือง คนส่วนมากรักใคร่พอใจ

เชิงอรรถ (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))

จุลศีล มัชฌิมศีล และมหาศีล ในส่วนของเชิงอรรถเฉพาะคำ พึงดูพรหมชาลสูตร ข้อ ๗-๒๗ หน้า ๔-๑๕ ของเล่มนี้

หน้า ๓๑๒

๗. เธอละคำเพ้อเจ้อ เว้นขาดจากคำเพ้อเจ้อ พูดถูกกาล พูดแต่คำที่เป็นจริง พูดอิงอรรถ อิงธรรม อิงวินัย พูดแต่คำมีหลักฐาน มีที่อ้างอิง มีที่กำหนด ประกอบด้วยประโยชน์ตามกาลอันควร

๘. เธอเว้นขาดจากการพรากพืชคามและภูตคาม

๙. เธอฉันหนเดียว เว้นการฉันในราตรี งดจากการฉันในเวลา วิกาล

๑๐. เธอเว้นขาดจากการฟ้อนรำ ขับร้อง ประโคมดนตรี และดูการเล่นอันเป็นข้าศึกแก่กุศล

๑๑. เธอเว้นขาดจากการทัดทรง ประดับ และตบแต่งร่างกายด้วย ดอกไม้ ของหอม และเครื่องประทินผิวอันเป็นลักษณะแห่งการแต่งตัว

๑๒. เธอเว้นขาดจากการนั่งนอนบนที่นั่งที่นอนอันสูงใหญ่

๑๓. เธอเว้นขาดจากการรับทองและเงิน

๑๔. เธอเว้นขาดจากการรับธัญญาหารดิบ

๑๕. เธอเว้นขาดจากการรับเนื้อดิบ

๑๖. เธอเว้นขาดจากการรับสตรีและกุมารี

๑๗. เธอเว้นขาดจากการรับทาสหญิงและทาสชาย

๑๘. เธอเว้นขาดจากการรับแพะและแกะ

๑๙. เธอเว้นขาดจากการรับไก่และสุกร

๒๐. เธอเว้นขาดจากการรับช้าง โค ม้า และลา

๒๑. เธอเว้นขาดจากการรับไร่นาและที่สวน

๒๒. เธอเว้นขาดจากการเป็นตัวแทนและการสื่อสาร

๒๓. เธอเว้นขาดจากการซื้อการขาย

หน้า ๓๑๓

๒๔. เธอเว้นขาดจากการโกงด้วยตาชั่ง การโกงด้วยของปลอม และการโกงด้วยเครื่องตวงวัด

๒๕. เธอเว้นขาดจากการตลบตะแลง การฉ้อโกง การล่อลวง และการปลอมแปลง

๒๖. เธอเว้นขาดจากการตัด การฆ่า การจองจำ การตีชิง การปล้น และการข่มขู่

จบ จุลศีล

มัชฌิมศีล

๑. เธอเว้นขาดจากการพรากพืชคามและภูตคาม เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังพรากพืชคามและภูตคามเห็นปานนี้อีก คือ พืชเกิดจากเหง้า พืชเกิดจากลำต้น พืชเกิดจากผล พืชเกิดจากยอด เป็นห้าทั้งพืชเกิดจากเมล็ด แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง

๒. เธอเว้นขาดจากการบริโภคของที่ทำการสะสมไว้ เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังบริโภคของที่ทำการสะสมไว้เห็นปานนี้อีก คือ สะสมข้าว สะสมนํ้า สะสมผ้า สะสมยานพาหนะ สะสมที่นอน สะสมเครื่องประทิน สะสมของหอม สะสมอามิส แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง๓. เธอเว้นขาดจากการดูการเล่นอันเป็นข้าศึกแก่กุศล เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังขวนขวายดูการเล่นอันเป็นข้าศึกแก่กุศลเห็นปานนี้ คือ การฟ้อน การขับร้อง การประโคม มหรสพมีการรำเป็นต้น การเล่านิทาน การเล่นปรบมือ การเล่นปลุกผี การเล่นตีกลอง ฉากภาพบ้านเมืองที่สวยงาม การเล่นของคนจัณฑาล การเล่นไม้สูง การเล่นหน้าศพ ชนช้าง แข่งม้า

หน้า ๓๑๔

ชนกระบือชนโค ชนแพะ ชนแกะ ชนไก่ ประกวดนกกระทา รำกระบี่กระบอง มวยหมัด มวยปลํ้า การรบ การตรวจพล การจัดกระบวนทัพ กองทัพ แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง

๔. เธอเว้นขาดจากการขวนขวายเล่นการพนันอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาท เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ ด้วยศรัทธาแล้ว ยังขวนขวายเล่นการพนันอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาทเห็นปานนี้ คือ เล่นหมากรุกแถวละแปดตา แถวละสิบตา เล่นหมากเก็บ เล่นดวด เล่นหมากไหว เล่นโยนบ่วง เล่นไม้หึ่ง เล่นกำทาย เล่นสะกา เล่นเป่าใบไม้ เล่นไถเล็กๆ เล่นหกคะเมน เล่นกังหัน เล่นตวงทราย เล่นรถเล็กๆ เล่นธนูเล็กๆ เล่นทายอักษร เล่นทายใจ เล่นเลียนคนพิการ แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง

๕. เธอเว้นขาดจากการนั่งนอนบนที่นั่งที่นอนอันสูงใหญ่ เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังนั่งนอนบนที่นั่งที่นอนอันสูงใหญ่เห็นปานนี้ คือ เตียงมีเท้าสูงเกินขนาด เตียงมีเท้าเป็นรูปสัตว์ร้าย พรมขนสัตว์ เครื่องลาดขนแกะวิจิตรด้วยลวดลาย เครื่องลาดขนแกะสีขาว เครื่องลาดมีลวดลายเป็นช่อดอกไม้ เครื่องลาดที่ยัดนุ่น เครื่องลาดขนแกะวิจิตรด้วยรูปสัตว์ร้ายเช่นสิงโตและเสือ เครื่องลาดขนแกะมีขนสองด้าน เครื่องลาดขนแกะมีขนด้านเดียว เครื่องลาดทองและเงินแกมไหม เครื่องลาดไหมขลิบทองและเงิน เครื่องลาดขนแกะจุนางรำได้ ๑๖ คน เครื่องลาดหลังช้าง เครื่องลาดหลังม้า เครื่องลาดในรถ เครื่องลาดที่ทำด้วยหนังเสือ เครื่องลาดอย่างดีทำด้วยหนังชะมด เครื่องลาดมีเพดาน เครื่องลาดมีหมอนสองข้าง แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง๖. เธอเว้นขาดจากการประกอบการประดับตบแต่งร่างกายอันเป็นลักษณะแห่งการแต่งตัว เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภค

หน้า ๓๑๕

โภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังขวนขวายประดับตบแต่งร่างกายอันเป็น ลักษณะแห่งการแต่งตัวเห็นปานนี้ คือ อบตัว ไคลอวัยวะ อาบน้ำหอม นวด ส่องกระจก แต้มตา ทัดดอกไม้ ผัดหน้า ทาปาก ประดับข้อมือ สวมเกี้ยว ใช้ไม้ถือ ใช้กล้องยา ใช้ดาบ ใช้มีดสองคม ใช้ร่ม สวมรองเท้าอันสวยงาม ติดกรอบหน้า ปักปิ่น ใช้พัดและแส้หางจามรี นุ่งห่มผ้าขาว นุ่งห่มผ้าปล่อยชาย แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง

๗. เธอเว้นขาดจากดิรัจฉานกถา เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญ บางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังประกอบดิรัจฉานกถาเห็นปานนี้ คือ พูดคุยเรื่องพระราชา เรื่องโจร เรื่องมหาอำมาตย์ เรื่องกองทัพ เรื่องภัย เรื่องการรบ เรื่องข้าว เรื่องน้ำ เรื่องผ้า เรื่องที่นอน เรื่องดอกไม้ เรื่องของหอม เรื่องญาติ เรื่องยาน เรื่องบ้าน เรื่องนิคม เรื่องนคร เรื่องชนบท เรื่องสตรี เรื่องบุรุษ เรื่องคนกล้าหาญ เรื่องตรอก เรื่องท่าน้ำ เรื่องคนที่ล่วงลับไปแล้ว เรื่องเบ็ดเตล็ด เรื่องโลก เรื่องทะเล เรื่องความเจริญและความเสื่อม แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง๘. เธอเว้นขาดจากการกล่าวถ้อยคำแก่งแย่งกัน

เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกฉันโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังกล่าวถ้อยคำแก่งแย่งกันเห็นปานนี้ คือ ‘ท่านไม่รู้ทั่วถึงธรรมวินัยนี้ ข้าพเจ้าซิรู้ทั่วถึง ท่านจักรู้ทั่วถึงธรรมวินัยนี้ได้อย่างไร ท่านปฏิบัติผิด ข้าพเจ้าซิปฏิบัติถูก ถ้อยคำของข้าพเจ้าเป็นประโยชน์ ของท่านไม่เป็นประโยชน์ คำที่ควรจะกล่าวก่อนท่านกลับกล่าวภายหลัง คำที่ควรจะกล่าวภายหลัง ท่านกลับกล่าวก่อน ข้อที่ท่านเคยช่ำชองมาบัดนี้ผันแปรไปแล้ว ข้าพเจ้าจับผิดวาทะของท่านได้แล้ว ข้าพเจ้าข่มท่านได้แล้ว ท่านจงถอนวาทะเสีย หรือมิฉะนั้นจงแก้ไขเสีย ถ้าสามารถ’ แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง๙. เธอเว้นขาดจากการรับเป็นตัวแทนและการสื่อสาร เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยัง

หน้า ๓๑๖

ขวนขวายการรับเป็นตัวแทนและการสื่อสารเห็นปานนี้ คือ รับสื่อสารให้ พระราชา มหาอำมาตย์ของพระราชา กษัตริย์ พราหมณ์ คฤหบดี และกุมารว่า ‘ท่านจงไปในที่นี้ ท่านจงไปในที่โน้น ท่านจงนำเอาสิ่งนี้ไป ท่านจงนำเอาสิ่งนี้ในที่โน้นมา’ แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง

๑๐. เธอเว้นขาดจากการพูดหลอกลวงและการพูดเลียบเคียง เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังพูดหลอกลวง พูดเลียบเคียง พูดหว่านล้อม พูดและเล็ม แสวงหาลาภด้วยลาภ แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง

จบ มัชฌิมศีล

มหาศีล

๑. เธอเว้นขาดจากการเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชา เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชาเห็นปานนี้ คือ ทำนายอวัยวะ ทำนายตำหนิ ทำนายลางดีลางร้าย ทำนายฝัน ทำนายลักษณะ ทำนายหนูกัดผ้า ทำพิธีบูชาไฟ ทำพิธีเบิกแว่นเวียนเทียน ทำพิธีซัดแกลบบูชาไฟ ทำพิธีซัดรำบูชาไฟ ทำพิธีซัดข้าวสารบูชาไฟ ทำพิธีเติมเนยบูชาไฟ ทำพิธีเติมนํ้ามันบูชาไฟ ทำพิธีเสกเป่าบูชาไฟ ทำพลีกรรมด้วยโลหิต วิชาหมอดูอวัยวะ วิชาดูพื้นที่ วิชาการปกครอง วิชาปลุกเสก วิชาหมอผี วิชาลงเลขยันต์ คุ้มกันบ้านเรือน วิชาหมองู วิชาหมอยาพิษ วิชาหมอแมงป่อง วิชารักษาแผลหนูกัด วิชาทำนายเสียงนก วิชาทำนายเสียงกา เป็นหมอทำนายอายุ เป็นหมอเสกกันลูกศร เป็นหมอทำนายเสียงสัตว์ แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง๒. เธอเว้นขาดจากการเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชา เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว

หน้า ๓๑๗

ยังเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชาเห็นปานนี้ คือ ทำนายลักษณะแก้วมณี ลักษณะไม้พลอง ลักษณะผ้า ลักษณะศัสตรา ลักษณะดาบ ลักษณะศร ลักษณะธนู ลักษณะอาวุธ ลักษณะสตรี ลักษณะบุรุษ ลักษณะกุมาร ลักษณะกุมารี ลักษณะทาสชาย ลักษณะทาสหญิง ลักษณะช้าง ลักษณะม้า ลักษณะกระบือ ลักษณะโคอุสภะ ลักษณะโค ลักษณะแพะ ลักษณะแกะ ลักษณะไก่ ลักษณะนกกระทา ลักษณะเหี้ย ลักษณะตุ่น ลักษณะเต่า ลักษณะมฤค แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง

๓. เธอเว้นขาดจากการเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชา เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชาเห็นปานนี้ คือ ดูฤกษ์ยาตราทัพ ว่า ‘พระราชาจักเสด็จออก พระราชาจักไม่เสด็จออก พระราชาภายในพระนครจักยกเข้าประชิด พระราชาภายนอกพระนครจักถอย พระราชา ภายนอกพระนครจักยกเข้าประชิด พระราชาภายในพระนครจักถอย พระราชาภายในพระนครจักมีชัย พระราชาภายนอกพระนครจักปราชัย พระราชาภายนอกพระนครจักมีชัย พระราชาภายในพระนครจักปราชัย พระราชาพระองค์นี้จักมีชัย พระราชาพระองค์นี้จักปราชัยเพราะเหตุนี้ๆ แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง๔.

เธอเว้นขาดจากการเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชา เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชาเห็นปานนี้ คือ พยากรณ์ว่า ‘จักมีจันทรคราส จักมีสุริยคราส จักมีนักษัตรคราส ดวงจันทร์ดวงอาทิตย์จักโคจรถูกทาง ดวงจันทร์ดวงอาทิตย์จักโคจรผิดทาง ดาวนักษัตรจักโคจรถูกทาง ดาวนักษัตรจักโคจรผิดทาง จักมีอุกกาบาต จักมีดาวหาง จักมีแผ่นดินไหว จักมีฟ้าร้อง ดวงจันทร์ดวงอาทิตย์และดาวนักษัตรจักขึ้น จักตก จักมัวหมอง จักกระจ่าง จันทรคราสจักมีผลเป็นอย่างนี้ สุริยคราส

หน้า ๓๑๘

จักมีผลเป็นอย่างนี้ นักษัตรคราสจักมีผลเป็นอย่างนี้ ดวงจันทร์ดวงอาทิตย์โคจรถูกทางจักมีผลเป็นอย่างนี้ ดวงจันทร์ดวงอาทิตย์โคจรผิดทางจักมีผลเป็นอย่างนี้ ดาวนักษัตรโคจรถูกทางจักมีผลเป็นอย่างนี้ ดาวนักษัตรโคจรผิดทางจักมีผลเป็นอย่างนี้ มีอุกกาบาตจักมีผลเป็นอย่างนี้ มีดาวหางจักมีผลเป็นอย่างนี้ แผ่นดินไหวจักมีผลเป็นอย่างนี้ ฟ้าร้องจักมีผลเป็นอย่างนี้ ดวงจันทร์ดวงอาทิตย์และดาวนักษัตรขึ้น ตก มัวหมอง กระจ่าง จักมีผลเป็นอย่างนี้’ แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง๕. เธอเว้นขาดจากการเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชา เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว

ยังเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชาเห็นปานนี้ คือ พยากรณ์ว่า ‘จักมีฝนดี จักมีฝนแล้ง จักมีภักษาหาได้ง่าย จักมีภักษาหาได้ยาก จักมีความร่มเย็น จักมีภัย จักเกิดโรค จักมีความสำราญหาโรคมิได้’ หรือคำนวณฤกษ์ยาม คำนวณดวงชะตา จับยาม แต่งคำทำนาย และโลกายตศาสตร์ แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง๖. เธอเว้นขาดจากการเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชา เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชาเห็นปานนี้ คือ ให้ฤกษ์อาวาหมงคล ฤกษ์วิวาหมงคล ดูฤกษ์เรียงหมอน ดูฤกษ์หย่าร้าง ดูฤกษ์เก็บทรัพย์ ดูฤกษ์จ่ายทรัพย์ ดูโชคดี ดูเคราะห์ร้าย ให้ยาผดุงครรภ์ ร่ายมนต์ทำให้ลิ้นแข็ง ทำให้คางแข็ง ทำให้มือสั่น ทำให้หูไม่ได้ยินเสียง เป็นหมอดูทางกระจกวิเศษ ใช้หญิงสาวเป็นร่างทรง ใช้หญิงประจำเทวาลัยเป็นร่างทรง บวงสรวงดวงอาทิตย์ บวงสรวงท้าวมหาพรหม ร่ายมนต์พ่นไฟ ทำพิธีเชิญขวัญ แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง๗. เธอเว้นขาดจากการเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชา เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว

หน้า ๓๑๙

ยังเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชาเห็นปานนี้ คือ ทำพิธีบนบาน ทำพิธีแก้บน ร่ายมนต์ขับผี สอนมนต์ป้องกันบ้านเรือน ทำกะเทยให้เป็นชาย ทำชายให้เป็นกะเทย ทำพิธีปลูกเรือน ทำพิธีบวงสรวงพื้นที่ พ่นนํ้ามนต์ รดนํ้ามนต์ ทำพิธีบูชาไฟ ปรุงยาสำรอก ปรุงยาถ่าย ปรุงยาแก้โรคลมตีขึ้นเบื้องบน ปรุงยาแก้โรคลมตีลงเบื้องล่าง ปรุงยาแก้ปวดศีรษะ หุงน้ำมันหยอดหู ปรุงยาหยอดตา ปรุงยานัตถุ์ ปรุงยาเย็น ป้ายยาตา ทำการผ่าตัด รักษาเด็ก ใส่ยาชะแผล แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง

จบ มหาศีล

ดูก่อนผู้มีอายุ ภิกษุผู้สมบูรณ์ด้วยศีลอย่างนี้ย่อมไม่ประสบภัยแต่ที่ไหนๆ คือ จากสีลสังวร เปรียบเหมือนพระราชามหากษัตริย์ผู้ได้มูรธาภิเษก กำจัดราชศัตรูได้แล้ว ย่อมไม่ประสบภัยแต่ที่ไหนๆ คือ จากราชศัตรู ดูก่อนผู้มีอายุ ภิกษุก็ฉันนั้นนั่นแล สมบูรณ์ด้วยศีลอย่างนี้แล้วย่อมไม่ประสบภัยแต่ที่ไหน ๆ จากสีลสังวรนั้น ภิกษุผู้สมบูรณ์ด้วยอริยสีลขันธ์นี้ย่อมได้เสวยสุขอันปราศจากโทษในภายใน ดูก่อนผู้มีอายุ ด้วยประการดังกล่าวมานี้แล ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้สมบูรณ์ด้วยศีล”

อินทรียสังวร

“ดูก่อนผู้มีอายุ อย่างไร ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย

ดูก่อนผู้มีอายุ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เห็นรูปด้วยจักษุแล้วไม่รวบถือรวมๆ ไม่แยกถือเป็นส่วนๆ เธอย่อมปฏิบัติเพื่อสำรวมจักขุนทรีย์ ที่เมื่อไม่สำรวมแล้วจะเป็นเหตุให้อุกศลธรรมอันเลวทรามคืออภิชฌาและโทมนัส ครอบงำได้ ชื่อว่ารักษาจักขุนทรีย์ ชื่อว่าถึงความสำรวมในจักขุนทรีย์ ภิกษุฟังเสียงด้วยโสตะ ... สูดดมกลิ่นด้วยฆานะ ... ลิ้มรสด้วยชิวหา ... ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย ... รู้แจ้งธรรมารมณ์ด้วยมโนแล้วไม่รวบถือรวม ๆ

หน้า ๓๒๐

ไม่แยกถือเป็นส่วน ๆ เธอย่อมปฏิบัติเพื่อสำรวมมนินทรีย์ที่เมื่อไม่สำรวม แล้วจะเป็นเหตุให้อุกศลธรรมอันเลวทรามคืออภิชฌาและโทมนัสครอบงำได้ ชื่อว่า รักษามนินทรีย์ ชื่อว่าสำรวมในมนินทรีย์ ภิกษุผู้ประกอบด้วย อินทรียสังวรอันเป็นอริยะเช่นนี้ย่อมได้เสวยสุขอันไม่ระคนด้วยกิเลสในภายใน ดูก่อนผู้มีอายุ ด้วยประการดังกล่าวมานี้แล ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย”

สติสัมปชัญญะ

“ดูก่อนผู้มีอายุ อย่างไร ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้ประกอบด้วยสติสัมปชัญญะ

ดูก่อนผู้มีอายุ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมทำความรู้สึกตัวในการก้าว ในการถอย ในการแล ในการเหลียว ในการคู้เข้า ในการเหยียดออก ในการทรงสังฆาฏิ บาตร และจีวร ในการฉัน การดื่ม การเคี้ยว การลิ้ม ในการถ่ายอุจจาระปัสสาวะ ย่อมทำความรู้สึกตัวในการเดิน การยืน การนั่ง การหลับ การตื่น การพูด การนิ่ง ดูก่อนผู้มีอายุ ด้วยประการดังกล่าวมานี้แล ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้ประกอบด้วยสติสัมปชัญญะ”

สันโดษ

“ดูก่อนผู้มีอายุ อย่างไร ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้สันโดษ

ดูก่อนผู้มีอายุ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้สันโดษด้วยจีวรพอคุ้มกาย ด้วยบิณฑบาตพออิ่มท้อง เธอจะไปไหนมาไหนก็นำไปเท่านั้น ดูก่อนผู้มีอายุ สกุณปักษีจะบินไปไหนมาไหนก็มีภาระเพียงปีกของตัวบินไป ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นแล เป็นผู้สันโดษด้วยจีวรพอคุ้มกาย ด้วยบิณฑบาตพออิ่มท้อง เธอจะไปไหนมาไหนก็นำไปเท่านั้น ดูก่อนผู้มีอายุ ด้วยประการดังกล่าวมานี้แล ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้สันโดษ”

หน้า ๓๒๑

ละนิวรณ์

“ดูก่อนผู้มีอายุ ภิกษุนั้นประกอบด้วยอริยสีลขันธ์ อริยอินทรียสังวร อริยสติสัมปชัญญะ และอริยสันโดษเช่นนี้แล้ว พักอาศัยเสนาสนะอันสงัด คือ ป่า โคนไม้ ภูเขา ซอกเขา ถํ้า ป่าช้า ป่าชัฏ ที่แจ้ง ลอมฟาง เธอกลับจากบิณฑบาตหลังฉันภัตตาหารแล้ว นั่งขัดสมาธิ ตั้งกายตรง ดำรงสติเฉพาะหน้า

เธอละอภิชฌาความเพ่งเล็งในโลกแล้ว ย่อมมีใจปราศจากอภิชฌาอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากอภิชฌาได้ ละความประทุษร้ายคือพยาบาทแล้ว ย่อมไม่คิดพยาบาท มีความกรุณาหวังประโยชน์แก่สัตว์ทั้งปวงอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากความประทุษร้ายคือพยาบาทได้ ละถีนมิทธะแล้ว ย่อมเป็นผู้ปราศจากถีนมิทธะ มีความกำหนดหมายอยู่ที่แสงสว่าง มีสติสัมปชัญญะอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากถีนมิทธะได้ ละอุทธัจจ กุกกุจจะแล้ว ย่อมเป็นผู้ไม่ฟุ้งซ่าน มีจิตสงบในภายในอยู่ ย่อมชำระจิตให้ บริสุทธิ์จากอุทธัจจกุกกุจจะได้ ละวิจิกิจฉาแล้ว ย่อมเป็นผู้ข้ามวิจิกิจฉาได้ ไม่มีความคลางแคลงในกุศลธรรมทั้งหลายอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากวิจิกิจฉาได้”

อุปมานิวรณ์ ๕

“ดูก่อนผู้มีอายุ เปรียบเหมือนคนกู้หนี้มาประกอบการงานจนการงานของเขาสำเร็จผล เขาก็จะใช้หนี้เก่าที่เป็นต้นทุนเดิมจนหมด และก็ยังจะมีกำไรเหลือเก็บไว้สำหรับเลี้ยงดูบุตรภรรยา เขาจะคิดอย่างนี้ว่า ‘เมื่อก่อนเรากู้หนี้มาประกอบการงาน บัดนี้การงานของเราสำเร็จผลแล้ว เราได้ใช้หนี้ที่เป็นต้นทุนเดิมหมดสิ้นแล้ว และยังมีกำไรเหลือเก็บไว้สำหรับเลี้ยงบุตรภรรยาอีก’ เขาจะพึงได้ความปราโมทย์ถึงความโสมนัสซึ่งมีความไม่มีหนี้นั้นเป็นเหตุ ฉันใด

หน้า ๓๒๒

ดูก่อนผู้มีอายุ เปรียบเหมือนคนป่วยเป็นไข้หนักได้รับความลำบาก บริโภคอาหารไม่ได้ และร่างกายไม่มีกำลัง สมัยต่อมาเขาหายป่วย บริโภคอาหารได้ และร่างกายกลับมีกำลังขึ้น เขาก็จะคิดอย่างนี้ว่า ‘เมื่อก่อนเราป่วยเป็นไข้หนักได้รับความลำบาก บริโภคอาหารไม่ได้ และร่างกายไม่มีกำลัง บัดนี้เราหายป่วยแล้ว บริโภคอาหารได้ และร่างกายกลับมีกำลัง’ เขาจะพึงได้ความปราโมทย์ถึงความโสมนัสซึ่งมีความไม่มีโรคนั้นเป็นเหตุ ฉันใดดูก่อนผู้มีอายุ เปรียบเหมือนคนต้องโทษถูกคุมขังอยู่ในเรือนจำ

สมัยต่อมาเขาพ้นโทษออกจากเรือนจำนั้นมาโดยสวัสดีไม่มีภัย ไม่ต้องเสียค่าใช้จ่ายใดๆ เลย เขาก็จะคิดอย่างนี้ว่า ‘เมื่อก่อนเราต้องโทษถูกคุมขังอยู่ในเรือนจำ บัดนี้เราพ้นโทษออกจากเรือนจำนั้นมาโดยสวัสดีไม่มีภัย และเราไม่ต้องเสียค่าใช้จ่ายใดๆ เลย’ เขาจะพึงได้ความปราโมทย์ถึงความโสมนัสซึ่งมีการพ้นออกจากเรือนจำนั้นเป็นเหตุ ฉันใดดูก่อนผู้มีอายุ เปรียบเหมือนคนที่ตกเป็นทาสพึ่งตัวเองไม่ได้ ต้องพึ่งผู้อื่น ไปไหนตามความพอใจไม่ได้

สมัยต่อมาเขาพ้นจากความเป็นทาสนั้นแล้ว พึ่งตัวเองได้ ไม่ต้องพึ่งผู้อื่น เป็นไทแก่ตัว ไปไหนได้ตามความพอใจ เขาก็จะคิดอย่างนี้ว่า ‘เมื่อก่อนเราเป็นทาสพึ่งตัวเองไม่ได้ ต้องพึ่งผู้อื่น ไปไหนตามความพอใจไม่ได้ บัดนี้เราพ้นจากความเป็นทาสนั้นแล้ว พึ่งตัวเองได้ ไม่ต้องพึ่งผู้อื่น เป็นไทแก่ตัว ไปไหนได้ตามความพอใจ’ เขาจะพึงได้ความปราโมทย์ถึงความโสมนัสซึ่งมีความเป็นไทแก่ตัวนั้นเป็นเหตุ ฉันใดดูก่อนผู้มีอายุ เปรียบเหมือนคนมีทรัพย์มีโภคสมบัติ เดินทางไกลกันดารที่หาอาหารได้ยาก มีภัยเฉพาะหน้า สมัยต่อมาเขาข้ามพ้นทางกันดารนั้นมาได้ ลุถึงละแวกหมู่บ้านอันร่มเย็นปลอดภัยโดยสวัสดี เขาก็จะคิดอย่างนี้ว่า ‘เมื่อก่อนเรามีทรัพย์มีโภคสมบัติเดินทางไกลกันดารที่หาอาหารได้ยาก มีภัยเฉพาะหน้า บัดนี้เราข้ามพ้นทางกันดารนั้นมาได้ ลุถึงละแวกหมู่บ้านอันร่มเย็นปลอดภัยโดยสวัสดีแล้ว’ เขาจะพึงได้ความปราโมทย์

หน้า ๓๒๓

ถึงความโสมนัสซึ่งมีการลุถึงภูมิสถานอันร่มเย็นนั้นเป็นเหตุ ฉันใด

ฉันนั้นเหมือนกัน ผู้มีอายุ ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นนิวรณ์ ๕ ประการ เหล่านี้ที่ยังละไม่ได้ในตน เหมือนหนี้ เหมือนโรค เหมือนเรือนจำ เหมือนความเป็นทาส เหมือนทางไกลกันดาร

และเธอย่อมพิจารณาเห็นนิวรณ์ ๕ ประการที่ละได้แล้วในตนเหมือนความไม่มีหนี้ เหมือนความไม่มีโรค เหมือนการพ้นโทษออกจากเรือนจำ เหมือนความเป็นไทแก่ตน เหมือนภูมิสถานอันร่มเย็น

เมื่อเธอพิจารณาเห็นนิวรณ์ ๕ เหล่านี้ที่ละได้แล้วในตน ย่อมเกิดปราโมทย์ เมื่อปราโมทย์แล้ว ย่อมเกิดปีติในใจ กายย่อมสงบ เธอมีกายสงบแล้ว ย่อมได้เสวยสุข เมื่อมีสุข จิตย่อมตั้งมั่น

ฌาน ๔

๑. ปฐมฌาน

ภิกษุนั้นสงัดแล้วจากกาม สงัดแล้วจากอกุศลธรรม บรรลุปฐมฌาน ที่มีวิตกมีวิจาร มีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกอยู่ ดูก่อนผู้มีอายุ ภิกษุรูปใดรู้อย่างนี้เห็นอย่างนี้ ควรละหรือที่จะกล่าวถึงภิกษุรูปนั้นว่า ‘ชีวะก็อันนั้น สรีระก็อันนั้น หรือว่าชีวะเป็นอย่างหนึ่ง สรีระก็เป็นอย่างหนึ่ง”นักบวชทั้งสองนั้นกล่าวว่า “ท่านผู้มีอายุ ภิกษุรูปใดรู้อย่างนี้ เห็นอย่างนี้ ไม่ควรที่จะกล่าวถึงภิกษุรูปนั้นว่า ‘ชีวะก็อันนั้น สรีระก็อันนั้น หรือว่าชีวะเป็นอย่างหนึ่ง สรีระก็เป็นอย่างหนึ่ง”

“ดูก่อนผู้มีอายุ ข้อนั้น ถึงเราจะรู้อย่างนี้เห็นอย่างนี้ แต่เราก็มิได้กล่าวว่า ‘ชีวะก็อันนั้น สรีระก็อันนั้น หรือว่าชีวะเป็นอย่างหนึ่ง สรีระก็เป็นอย่างหนึ่ง’

หน้า ๓๒๔

{๒๕๘} ๒. ทุติยฌาน

ภิกษุนั้นบรรลุทุติยฌานที่มีความผ่องใสในภายใน มีภาวะที่จิตเป็น เอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร เพราะวิตกวิจารสงบไป มีปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิอยู่ ดูก่อนผู้มีอายุ ภิกษุรูปใดรู้อย่างนี้เห็นอย่างนี้ ควรละหรือที่จะกล่าวถึงภิกษุรูปนั้นว่า ‘ชีวะก็อันนั้น สรีระก็อันนั้น หรือว่าชีวะเป็นอย่างหนึ่ง สรีระก็เป็นอย่างหนึ่ง”นักบวชทั้งสองนั้นกล่าวว่า “ท่านผู้มีอายุ ภิกษุรูปใดรู้อย่างนี้เห็นอย่างนี้ ไม่ควรที่จะกล่าวถึงภิกษุรูปนั้นว่า ‘ชีวะก็อันนั้น สรีระก็อันนั้น หรือว่าชีวะเป็นอย่างหนึ่ง สรีระก็เป็นอย่างหนึ่ง”

๓. ตติยฌาน

ภิกษุนั้นมีอุเบกขา มีสติ มีสัมปชัญญะ เสวยสุขด้วยนามกายเพราะปีติสิ้นไป บรรลุตติยฌานที่พระอริยะทั้งหลายสรรเสริญว่า ‘ผู้ได้ฌานนี้ เป็นผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข’ ดังนี้อยู่ ดูก่อนผู้มีอายุ ภิกษุรูปใดรู้อย่างนี้เห็นอย่างนี้ ควรละหรือที่จะกล่าวถึงภิกษุรูปนั้นว่า ‘ชีวะก็อันนั้น สรีระก็อันนั้น หรือว่าชีวะเป็นอย่างหนึ่ง สรีระก็เป็นอย่างหนึ่ง”นักบวชทั้งสองนั้นกล่าวว่า “ท่านผู้มีอายุ ภิกษุรูปใดรู้อย่างนี้เห็นอย่างนี้ ไม่ควรที่จะกล่าวถึงภิกษุรูปนั้นว่า ‘ชีวะก็อันนั้น สรีระก็อันนั้น หรือว่าชีวะเป็นอย่างหนึ่ง สรีระก็เป็นอย่างหนึ่ง”

หน้า ๓๒๕

๔. จตุตถฌาน

ภิกษุนั้นบรรลุจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขา เพราะละสุขละทุกข์ได้และเพราะโสมนัสโทมนัสดับไปก่อนแล้วอยู่ ดูก่อนผู้มีอายุ ภิกษุรูปใดรู้อย่างนี้เห็นอย่างนี้ ควรละหรือที่จะกล่าวถึง ภิกษุรูปนั้นว่า ‘ชีวะก็อันนั้น สรีระก็อันนั้น หรือว่าชีวะเป็นอย่างหนึ่ง สรีระก็เป็นอย่างหนึ่ง”

นักบวชทั้งสองนั้นกล่าวว่า “ท่านผู้มีอายุ ภิกษุรูปใดรู้อย่างนี้เห็นอย่างนี้ ไม่ควรที่จะกล่าวถึงภิกษุรูปนั้นว่า ‘ชีวะก็อันนั้น สรีระก็อันนั้น หรือว่าชีวะเป็นอย่างหนึ่ง สรีระก็เป็นอย่างหนึ่ง”

วิชชา ๘

๑. วิปัสสนาญาณ

ภิกษุนั้นเมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมโน้มน้อมจิตไปเพื่อญาณทัสสนะ เธอย่อมรู้ชัดอย่างนี้ว่า ‘กายของเรานี้แลมีรูปร่างประกอบขึ้นจากมหาภูตรูป ๔ เกิดแต่มารดาบิดา เติบโตขึ้นด้วยข้าวสุกและขนมสด ไม่เที่ยง ต้องอบต้องนวดฟั้น มีอันทำลายกระจัดกระจายไปเป็นธรรมดา และวิญญาณของเรานี้ก็อาศัยอยู่ในกายนี้ เนื่องอยู่ในกายนี้ ดูก่อนผู้มีอายุ ภิกษุรูปใดรู้อย่างนี้เห็นอย่างนี้ ควรละหรือที่จะกล่าวถึงภิกษุรูปนั้นว่า ‘ชีวะก็อันนั้น สรีระก็อันนั้น หรือว่าชีวะเป็นอย่างหนึ่ง สรีระก็เป็นอย่างหนึ่ง”

หน้า ๓๒๖

นักบวชทั้งสองนั้นกล่าวว่า “ท่านผู้มีอายุ ภิกษุรูปใดรู้อย่างนี้ เห็นอย่างนี้ ไม่ควรที่จะกล่าวถึงภิกษุรูปนั้นว่า ‘ชีวะก็อันนั้น สรีระก็อันนั้น หรือว่าชีวะเป็นอย่างหนึ่ง สรีระก็เป็นอย่างหนึ่ง’

๒. มโนมยิทธิญาณ

ภิกษุนั้นเมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจาก อุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมโน้มน้อม จิตไปเพื่อเนรมิตรูปอันเกิดแต่ใจ คือ เนรมิตกายอื่นจากกายนี้ มีรูปเกิด แต่ใจ มีอวัยวะน้อยใหญ่ครบถ้วน มีอินทรีย์ไม่บกพร่อง ดูก่อนผู้มีอายุ ภิกษุ รูปใดรู้อย่างนี้เห็นอย่างนี้ ควรละหรือที่จะกล่าวถึงภิกษุรูปนั้นว่า ‘ชีวะ ก็อัน นั้น สรีระก็อันนั้น หรือว่าชีวะเป็นอย่างหนึ่ง สรีระก็เป็นอย่างหนึ่ง”นักบวชทั้งสองนั้นกล่าวว่า “ท่านผู้มีอายุ ภิกษุรูปใดรู้อย่างนี้เห็น อย่างนี้ ไม่ควรที่จะกล่าวถึงภิกษุรูปนั้นว่า ‘ชีวะก็อันนั้น สรีระก็อันนั้น หรือว่าชีวะเป็นอย่างหนึ่ง สรีระก็เป็นอย่างหนึ่ง”

๓. อิทธิวิธญาณ

ภิกษุนั้นเมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมโน้มน้อมจิตไปเพื่ออิทธิวิธี เธอบรรลุอิทธิวิธีหลายประการ คือ คนเดียวทำให้เป็นหลายคนก็ได้ หลายคนทำให้เป็นคนเดียวก็ได้ จะปรากฏตัวหรือหายตัว

หน้า ๓๒๗

ทะลุฝา ทะลุกำแพง ทะลุภูเขาไปได้ไม่ติดขัดเหมือนไปในที่ว่างก็ได้ ผุดขึ้น ดำลงในแผ่นดินเหมือนในนํ้าก็ได้ เดินบนนํ้าไม่แตกเหมือนเดินบนแผ่นดินก็ได้ นั่งขัดสมาธิเหาะไปในอากาศเหมือนสกุณปักษีก็ได้ ใช้ฝ่ามือลูบคลำดวงจันทร์ดวงอาทิตย์ซึ่งมีฤทธิ์มากมีอานุภาพมากก็ได้ ใช้อำนาจทางกายไปตลอดถึงพรหมโลกก็ได้ ดูก่อนผู้มีอายุ ภิกษุรูปใดรู้อย่างนี้เห็นอย่างนี้ ควรละหรือที่จะกล่าวถึงภิกษุรูปนั้นว่า ‘ชีวะก็อันนั้น สรีระก็อันนั้น หรือว่าชีวะเป็นอย่างหนึ่ง สรีระก็เป็นอย่างหนึ่ง”นักบวชทั้งสองนั้นกล่าวว่า “ท่านผู้มีอายุ ภิกษุรูปใดรู้อย่างนี้ เห็นอย่างนี้ ไม่ควรที่จะกล่าวถึงภิกษุรูปนั้นว่า ‘ชีวะก็อันนั้น สรีระก็อันนั้น หรือว่าชีวะเป็นอย่างหนึ่ง สรีระก็เป็นอย่างหนึ่ง”

๔. ทิพพโสตธาตุญาณ

ภิกษุนั้นเมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมโน้มน้อมจิตไปเพื่อทิพพโสตธาตุ เธอย่อมได้ยินเสียง ๒ ชนิด คือ เสียงทิพย์และ เสียงมนุษย์ทั้งที่อยู่ไกลและใกล้ได้ด้วยทิพพโสตธาตุอันบริสุทธิ์ล่วงโสตวิสัยของมนุษย์ ดูก่อนผู้มีอายุ ภิกษุรูปใดรู้อย่างนี้เห็นอย่างนี้ ควรละหรือที่จะกล่าวถึงภิกษุรูปนั้นว่า ‘ชีวะก็อันนั้น สรีระก็อันนั้น หรือว่าชีวะเป็นอย่างหนึ่ง สรีระก็เป็นอย่างหนึ่ง”นักบวชทั้งสองนั้นกล่าวว่า “ท่านผู้มีอายุ ภิกษุรูปใดรู้อย่างนี้ เห็นอย่างนี้ ไม่ควรที่จะกล่าวถึงภิกษุรูปนั้นว่า ‘ชีวะก็อันนั้น สรีระก็อันนั้น หรือว่าชีวะเป็นอย่างหนึ่ง สรีระก็เป็นอย่างหนึ่ง”

หน้า ๓๒๘

๕. เจโตปริยญาณ

ภิกษุนั้นเมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมโน้มน้อมจิตไปเพื่อเจโตปริยญาณเธอย่อมกำหนดรู้ใจของสัตว์อื่นของบุคคลอื่นได้ด้วยใจ คือ จิตมีราคะก็รู้ว่าจิตมีราคะ หรือจิตปราศจากราคะก็รู้ว่าจิตปราศจากราคะ จิตมีโทสะก็รู้ว่าจิตมีโทสะ หรือจิตปราศจากโทสะก็รู้ว่าจิตปราศจากโทสะ จิตมีโมหะก็รู้ว่าจิตมีโมหะ หรือจิตปราศจากโมหะก็รู้ว่าจิตปราศจากโมหะ จิตหดหู่ก็รู้ว่าจิตหดหู่ หรือจิตฟุ้งซ่านก็รู้ว่าจิตฟุ้งซ่าน จิตเป็นมหัคคตะก็รู้ว่าจิตเป็นมหัคคตะ หรือจิตไม่เป็นมหัคคตะก็รู้ว่าจิตไม่เป็นมหัคคตะ จิตมีจิตอื่นยิ่งกว่าก็รู้ว่าจิตมีจิตอื่นยิ่งกว่า

หรือจิตไม่มีจิตอื่นยิ่งกว่าก็รู้ว่าจิตไม่มีจิตอื่นยิ่งกว่า จิตเป็นสมาธิก็รู้ว่าจิตเป็นสมาธิ หรือจิตไม่เป็นสมาธิก็รู้ว่าจิตไม่เป็นสมาธิ จิตหลุดพ้นก็รู้ว่าจิตหลุดพ้น หรือจิตไม่หลุดพ้นก็รู้ว่าจิตไม่หลุดพ้น ดูก่อนผู้มีอายุ ภิกษุรูปใดรู้อย่างนี้เห็นอย่างนี้ ควรละหรือที่จะกล่าวถึงภิกษุรูปนั้นว่า ‘ชีวะก็อันนั้น สรีระก็อันนั้น หรือว่าชีวะเป็นอย่างหนึ่ง สรีระก็เป็นอย่างหนึ่ง”นักบวชทั้งสองนั้นกล่าวว่า “ท่านผู้มีอายุ ภิกษุรูปใดรู้อย่างนี้เห็นอย่างนี้ ไม่ควรที่จะกล่าวถึงภิกษุรูปนั้นว่า ‘ชีวะก็อันนั้น สรีระก็อันนั้น หรือว่าชีวะเป็นอย่างหนึ่ง สรีระก็เป็นอย่างหนึ่ง”

หน้า ๓๒๙

๖. ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ

ภิกษุนั้นเมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมโน้มน้อมจิตไปเพื่อปุพเพนิวาสานุสสติญาณ เธอย่อมระลึกชาติก่อนได้เป็นอันมาก คือ ระลึกชาติได้หนึ่งชาติบ้าง สองชาติบ้าง สามชาติบ้าง สี่ชาติบ้าง ห้าชาติบ้าง สิบชาติบ้าง ยี่สิบชาติบ้าง สามสิบชาติบ้าง สี่สิบชาติบ้าง ห้าสิบชาติบ้าง ร้อยชาติบ้าง พันชาติบ้าง แสนชาติบ้าง ตลอดสังวัฏฏกัป เป็นอันมากบ้าง ตลอดวิวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ตลอดสังวัฏฏวิวัฏฏกัป เป็นอันมากบ้าง ว่า ‘ในภพโน้นเราได้มีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีผิวพรรณอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้น

เสวยสุขทุกข์อย่างนั้นๆ มีกำหนด อายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากภพนั้นแล้วได้ไปเกิดในภพโน้น แม้ในภพโน้นนั้นเราก็ได้มีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีผิวพรรณอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุขทุกข์อย่างนั้นๆ มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากภพโน้นนั้นแล้วจึงได้มาเกิดในภพนี้’ เธอระลึกชาติก่อนได้เป็นอันมาก พร้อมทั้งอาการ(คือวรรณะเป็นต้น ) พร้อมทั้งอุเทศ(คือชื่อและโคตร) ด้วยประการฉะนี้ ดูก่อนผู้มีอายุ ภิกษุรูปใดรู้อย่างนี้เห็นอย่างนี้ ควรละหรือที่ จะกล่าวถึงภิกษุรูปนั้นว่า ‘ชีวะก็อันนั้น สรีระก็อันนั้น หรือว่าชีวะเป็นอย่างหนึ่ง สรีระก็เป็นอย่างหนึ่ง”นักบวชทั้งสองนั้นกล่าวว่า “ท่านผู้มีอายุ ภิกษุรูปใดรู้อย่างนี้ เห็นอย่างนี้ ไม่ควรที่จะกล่าวถึงภิกษุรูปนั้นว่า ‘ชีวะก็อันนั้น สรีระก็อันนั้น หรือว่าชีวะเป็นอย่างหนึ่ง สรีระก็เป็นอย่างหนึ่ง”

หน้า ๓๓๐

๗. ทิพพจักขุญาณ

ภิกษุนั้นเมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมโน้มน้อมจิตไปเพื่อญาณเครื่องรู้จุติและอุบัติของสัตว์ทั้งหลาย เธอย่อมเห็นหมู่สัตว์ ผู้กำลังจุติ กำลังอุบัติ เลว ประณีต มีผิวพรรณดี มีผิวพรรณทราม ได้ดี ตกยาก ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ล่วงจักษุวิสัยของมนุษย์ ย่อมรู้ชัดซึ่งหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรมได้ว่า ‘หมู่สัตว์เหล่านี้หนอประกอบด้วยกายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต ว่าร้ายพระอริยเจ้า เป็นมิจฉาทิฏฐิ ยึดถือการกระทำ ด้วยอำนาจมิจฉาทิฏฐิ หมู่สัตว์เหล่านั้นหลังจากตายไป จึงเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต

นรก’ หรือว่า ‘หมู่สัตว์เหล่านี้ประกอบด้วยกายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต ไม่ว่าร้ายพระอริยเจ้า เป็นสัมมาทิฏฐิ ยึดถือการกระทำด้วย อำนาจสัมมาทิฏฐิ หมู่สัตว์เหล่านั้นหลังจากตายไป จึงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์’ เธอย่อมเห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังอุบัติ เลว ประณีต มีผิวพรรณดี มี ผิวพรรณทราม ได้ดี ตกยาก ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ล่วงจักษุวิสัยของ มนุษย์ ย่อมรู้ชัดซึ่งหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรมได้ ด้วยประการฉะนี้ ดูก่อนผู้มีอายุ ภิกษุรูปใดรู้อย่างนี้เห็นอย่างนี้ ควรละหรือที่จะกล่าวถึงภิกษุรูปนั้น ว่า ‘ชีวะก็อันนั้น สรีระก็อันนั้น หรือว่าชีวะเป็นอย่างหนึ่ง สรีระก็เป็นอย่างหนึ่ง”นักบวชทั้งสองนั้นกล่าวว่า “ท่านผู้มีอายุ ภิกษุรูปใดรู้อย่างนี้ เห็นอย่างนี้ ไม่ควรที่จะกล่าวถึงภิกษุรูปนั้นว่า ‘ชีวะก็อันนั้น สรีระก็อันนั้น หรือว่าชีวะเป็นอย่างหนึ่ง สรีระก็เป็นอย่างหนึ่ง”

“ดูก่อนผู้มีอายุ ข้อนั้น ถึงเราจะรู้อย่างนี้เห็นอย่างนี้ แต่เราก็มิได้ กล่าวว่า ‘ชีวะก็อันนั้น สรีระก็อันนั้น หรือว่าชีวะเป็นอย่างหนึ่ง สรีระก็เป็นอย่างหนึ่ง’

หน้า ๓๓๑

๘. อาสวักขยญาณ

ภิกษุนั้นเมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมโน้มน้อมจิตไปเพื่ออาสวักขยญาณ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์ นี้ทุกขสมุทัย นี้ทุกขนิโรธ นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา เหล่านี้อาสวะ นี้อาสวสมุทัย นี้อาสวนิโรธ นี้อาสวนิโรธคามินีปฏิปทา’ เมื่อเธอรู้เห็นอย่างนี้ จิตย่อมหลุดพ้นแม้จากกามาสวะ แม้จากภวาสวะ แม้จากอวิชชาสวะ เมื่อจิตหลุดพ้นแล้ว ก็มีญาณหยั่งรู้ว่าหลุดพ้นแล้ว รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดูก่อนผู้มีอายุ ภิกษุรูปใดรู้อย่างนี้เห็นอย่างนี้ ควรละหรือที่จะกล่าวถึงภิกษุรูปนั้นว่า ‘ชีวะก็อันนั้น สรีระก็อันนั้น หรือว่าชีวะเป็นอย่างหนึ่ง สรีระก็เป็นอย่างหนึ่ง”{๒๕๙} [๓๘๐] นักบวชทั้งสองนั้นกล่าวว่า “ท่านผู้มีอายุ ภิกษุรูปใดรู้อย่างนี้ เห็นอย่างนี้ ไม่ควรที่จะกล่าวถึงภิกษุรูปนั้นว่า ‘ชีวะก็อันนั้น สรีระก็อันนั้น หรือว่าชีวะเป็นอย่างหนึ่ง สรีระก็เป็นอย่างหนึ่ง”

“ดูก่อนผู้มีอายุ ข้อนั้น ถึงเราจะรู้อย่างนี้เห็นอย่างนี้ แต่เราก็มิได้กล่าวว่า ‘ชีวะก็อันนั้น สรีระก็อันนั้น หรือว่าชีวะเป็นอย่างหนึ่ง สรีระก็เป็นอย่างหนึ่ง”

พระภาคเจ้าตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว นักบวช ๒ รูปนั้นยินดีชื่นชม พระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วแล

จบ ชาลิยสูตรที่ ๗

หน้า ๓๓๒

๘. มหาสีหนาทสูตร

ว่าด้วยการบันลืออย่างองอาจดุจพญาราชสีห์

เรื่องอเจลกัสสปะ

{๒๖๐} [๓๘๑] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ กัณณกถลมฤคทายวัน อุชุญญานคร ครั้งนั้น อเจละชื่อว่ากัสสปะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว ได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วกราบทูลว่า “ท่านพระโคดม ข้าพเจ้าได้สดับมาว่า ‘พระสมณโคดมทรงตำหนิตบะทุกอย่าง ทรงคัดด้านกล่าวโทษบุคคลผู้ประพฤติตบะทั้งปวงว่าเป็นผู้มีอาชีวะเศร้า หมองโดยส่วนเดียว’ ท่านพระโคดม สมณพราหมณ์พวกที่กล่าวอย่างนี้ว่า ‘พระสมณโคดมทรงตำหนิตบะทุกอย่าง ทรงคัดค้านกล่าวโทษบุคคลผู้ประพฤติตบะทั้งปวงว่าเป็นผู้มีอาชีวะเศร้าหมองโดยส่วนเดียว’ ดังนี้ ชื่อว่า ได้กล่าวตามที่ท่านพระโคดมตรัสแล้วแลหรือ ไม่กล่าวตู่ท่านพระโคดมด้วยคำอันไม่เป็นจริงบ้างหรือ กล่าวอ้างเหตุสมควรแก่เหตุหรือ และการกล่าวตามเหตุบางอย่างที่มีเหตุผลจะไม่มาถึงฐานะที่ควรจะติเตียนบ้างหรือ เพราะข้าพเจ้าไม่ประสงค์จะกล่าวตู่ท่านพระโคดมเลย”

เชิงอรรถ (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))

๑กัณณกถลมิคทายวัน เขตอภัยทานสถานอันร่มรื่นแห่งหนึ่งชื่อว่า กัณณกถละ ซึ่งอยู่ไม่ไกลจากพระนครอุชุญญา (ที.สี.อ. ๒๘๘)
๒อเจละ ผู้ไม่มีผ้า เป็นชื่อเรียกนักบวชชีเปลือยพวกหนึ่งในครั้งพุทธกาล (ที.สี.อ. ๒๘๘)
๓ตบะ ในความหมายของนักบวชนอกพระพุทธศาสนา คือ การทรมานตนให้ลำบากด้วยวิธีการต่าง ๆ เช่น กินหญ้าหรือมูลโคเป็นอาหาร เป็นต้น อันถือว่าเป็นการย่างกิเลสในความหมายของพระพุทธศาสนา คือ ความเพียรเครื่องเผากิเลสหรือการบำเพ็ญเพียรเพื่อกำจัดกิเลสให้หมดสิ้นโดยสัมมาปฏิบัติ (นัย ที.สี.อ. ๒๘๘)

จบ ๗. ชาลิยสูตร