๕. สัมปสาทนียสูตร เล่ม ๑๑

๕. สัมปสาทนียสูตร

ว่าด้วยความเลื่อมใสยิ่งในพระผู้มีพระภาคเจ้า

พระสารีบุตรบันลือสีหนาท

{๗๓} [๑๔๑] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ สวนมะม่วงของปาวาริกเศรษฐี ใกล้เมืองนาลันทา ครั้งนั้น ท่านพระสารีบุตรเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ครั้นนั่งเรียบร้อยแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เลื่อมใสในพระผู้มีพระภาคเจ้าอย่างนี้ว่า ‘สมณะหรือพราหมณ์อื่นใดที่จะรู้เกินไปกว่าพระผู้มีพระภาคเจ้า ในทางพระสัมโพธิญาณ มิได้มีแล้วในอดีต จักไม่มีในอนาคต และไม่มีอยู่ในบัดนี้”[๑๔๒] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนสารีบุตร เธอกล่าววาจาอันองอาจยิ่งนี้ เธอถือเอาส่วนเดียว ได้บันลือสีหนาท แล้วว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เลื่อมใสในพระผู้มีพระภาคเจ้าอย่างนี้ว่า ‘สมณะหรือพราหมณ์อื่นใดที่จะรู้เกินไปกว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าในทางพระสัมโพธิญาณมิได้มีแล้วในอดีต จักไม่มีในอนาคต และไม่มีอยู่ในบัดนี้’ ดูก่อนสารีบุตร เธอกำหนดรู้วาระจิตของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ทุกพระองค์ซึ่งได้มีแล้วในอดีตว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น ๆ ทรงมี

ศีลอย่างนี้ มีธรรมอย่างนี้ มีพระปัญญาอย่างนี้ มีวิหารธรรม อย่างนี้ มีวิมุตติอย่างนี้’ ได้กระนั้นหรือ”

“กำหนดมิได้อย่างนั้นหรอก พระพุทธเจ้าข้า”

{๗๔} “ดูก่อนสารีบุตร เธอกำหนดรู้วาระจิตของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทุกพระองค์ซึ่งจักมีในอนาคตกาลว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้า พระองค์นั้นๆ จักทรงมีศีลอย่างนี้ จักมีธรรมอย่างนี้ จักมีพระปัญญาอย่างนี้ จักมีวิหารธรรมอย่างนี้ จักมีวิมุตติอย่างนี้ ได้กระนั้นหรือ”

“กำหนดมิได้อย่างนั้นหรอก พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนสารีบุตร เธอกำหนดรู้วาระจิตของเราผู้เป็นอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าในบัดนี้ว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีศีลอย่างนี้ มีธรรมอย่างนี้ มีปัญญาอย่างนี้ มีวิหารธรรมอย่างนี้ มีวิมุตติอย่างนี้ ได้กระนั้นหรือ”

“กำหนดมิได้อย่างนั้นหรอก พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนสารีบุตร ก็ในเรื่องนี้ เธอไม่มีเจโตปริยญาณ ในพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าซึ่งมีในอดีต อนาคต และปัจจุบัน เมื่อเป็นเช่นนั้น ในบัดนี้ เหตุไฉนเธอจึงได้หาญกล่าววาจาอันองอาจยิ่งนี้ เธอถือเอาส่วนเดียว ได้บันลือสีหนาทแล้วว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เลื่อมใส ในพระผู้มีพระภาคเจ้าอย่างนี้ว่า ‘สมณะหรือพราหมณ์อื่นใดที่จะรู้เกินไป กว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าในทางพระสัมโพธิญาณมิได้มีแล้วในอดีต จักไม่มีในอนาคต และไม่มีอยู่ในบัดนี้”

[๑๔๓] “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถึงข้าพระองค์จะไม่มีเจโตปริยญาณ ในพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าที่มีในอดีต อนาคต และปัจจุบันก็จริง แต่ข้าพระองค์ก็ทราบนัยที่เป็นไปตามกระแสธรรมได้ เปรียบเหมือนเมืองชายแดนของพระราชามีป้อมแน่นหนา มีกำแพงและหอรบมั่นคง มีประตูเดียว คนยามเฝ้าประตูที่เมืองนั้นเป็นบัณฑิต เฉียบแหลม มีปัญญา คอยห้ามคนที่ตนไม่รู้จักเข้า ยอมให้แต่คนที่รู้จักเข้าไป เขาเที่ยวตรวจดูตามแนว กำแพงรอบๆ เมืองนั้น ไม่เห็นที่ต่อหรือช่องกำแพง โดยที่สุดแม้พอที่แมว จะลอดออกมาได้ จึงคิดว่า ‘สัตว์ที่มีร่างใหญ่จะเข้าออกเมืองนี้ สัตว์ทั้งหมดนั้นจะต้องเข้าออกทางประตูนี้เท่านั้น’ ฉันใด

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ก็ทราบนัยที่เป็นไปตามกระแสธรรมได้ ฉันนั้น พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าที่ได้มีแล้วในอดีตทั้งสิ้น ล้วนทรงละนิวรณ์ ๕ อัน เป็นเครื่องทำใจให้เศร้าหมอง อันเป็นตัวทอนกำลังปัญญา ล้วนมีพระมนัสตั้งมั่นแล้วในสติปัฏฐาน ๔ ทรงเจริญสัมโพชฌงค์ ๗ ตามเป็นจริง จึงได้ตรัสรู้พระอนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณ แม้พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าซึ่งจักมีในอนาคตทั้งสิ้นก็จักต้องทรงละนิวรณ์ ๕ อันเป็นเครื่องทำใจให้เศร้าหมอง อันเป็นตัวทอนกำลังปัญญา จักมีพระมนัสตั้งมั่นแล้วในสติปัฏฐาน ๔ ทรงเจริญสัมโพชฌงค์ ๗ ตามเป็นจริงจึงจะได้ตรัสรู้ พระอนุตตรสัมโพธิญาณ

ถึงแม้พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ณ บัดนี้ ก็ทรงละนิวรณ์ ๕ อันเป็นเครื่องทำใจให้เศร้าหมอง อันเป็นตัวทอนกำลังปัญญา มีพระมนัสตั้งมั่นแล้วในสติปัฏฐาน ๔ ทรงเจริญสัมโพชฌงค์ ๗ ตามเป็นจริง จึงได้ตรัสรู้พระอนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณ[๑๔๔] ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับเพื่อฟังธรรม พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงธรรมอย่างยอดเยี่ยม ประณีตยิ่งนัก ทั้งฝ่ายดำฝ่ายขาว เป็นส่วน ๆ ไป ด้วยประการใด ๆ ข้าพระองค์ก็รู้ยิ่งในธรรมนั้นด้วยประการนั้น ๆ ได้ถึงความสำเร็จธรรม

บางส่วน ในธรรมทั้งหลายแล้ว จึงเลื่อมใสในพระองค์ผู้เป็นพระศาสดาว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นผู้ตรัสรู้ด้วยพระองค์เองโดยชอบ พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ดีแล้ว พระสงฆ์เป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว’

เรื่องการแสดงกุศลธรรม

{๗๕} [๑๔๕] ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ความยอดเยี่ยมนั้นยังมีอีกข้อหนึ่ง คือ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงธรรมในฝ่ายกุศลธรรมทั้งหลาย ได้แก่ กุศลธรรม เหล่านี้ คือ สติปัฏฐาน ๔ สัมมัปปธาน ๔ อิทธิบาท ๔ อินทรีย์ ๕ พละ ๕ โพชฌงค์ ๗ อริยมรรคมีองค์ ๘ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ อันหาอาสวะมิได้เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไป ด้วยปัญญาอันยิ่งเองเข้าถึงอยู่ในปัจจุบัน การแสดงนี้เป็นความยอดเยี่ยมในกุศลธรรมทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคเจ้าย่อมทรงรู้ยิ่งการแสดงนั้นหมดสิ้น เมื่อทรงรู้ยิ่งการแสดงนั้นหมดสิ้น ก็ไม่มีเทศนาอื่นที่จะทรงรู้ยิ่งขึ้นไปอีก ยังจะมีสมณะหรือพราหมณ์อื่นที่จะรู้เกินกว่าพระองค์ในฝ่ายกุศลธรรมอยู่อีกหรือ

เรื่องทรงแสดงการบัญญัติอายตนะ

{๗๖} [๑๔๖] ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ความยอดเยี่ยมนั้นยังมีอีกข้อหนึ่ง คือ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงธรรมในการบัญญัติอายตนะ ได้แก่ อายตนะ ภายในและอายตนะภายนอกอย่างละ ๖ เหล่านี้ คือ จักษุกับรูป โสตะกับเสียง ฆานะกับกลิ่น ชิวหากับรส กายกับโผฏฐัพพะ มนะกับธรรมารมณ์ การแสดงนี้เป็นความยอดเยี่ยมในการบัญญัติอายตนะ พระผู้มีพระภาคเจ้าย่อมทรงรู้ยิ่งการแสดงนั้นหมดสิ้น เมื่อทรงรู้ยิ่งการแสดงนั้นหมดสิ้น ก็ไม่มี

เทศนาอื่นที่จะทรงรู้ยิ่งขึ้นไปอีก ยังจะมีสมณะหรือพราหมณ์อื่นที่จะรู้เกินกว่าพระองค์ในฝ่ายกุศลธรรมอยู่อีกหรือ

เรื่องทรงแสดงธรรมในการก้าวลงสู่ครรภ์

{๗๗} [๑๔๗] ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ความยอดเยี่ยมนั้นยังมีอีกข้อหนึ่ง คือ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงธรรมในการก้าวลงสู่ครรภ์ ได้แก่ การก้าว ลงสู่ครรภ์ ๔ ประการเหล่านี้ คือสัตว์บางชนิดในโลกนี้ไม่รู้สึกตัวขณะก้าวลงสู่ครรภ์มารดา ไม่รู้สึกตัวขณะอยู่ในครรภ์มารดา ไม่รู้สึกตัวขณะคลอดจากครรภ์มารดา นี้เป็นการก้าวลงสู่ครรภ์ประการที่ ๑อีกประการหนึ่ง สัตว์บางชนิดในโลกนี้รู้สึกตัวขณะก้าวลงสู่ครรภ์มารดาอย่างเดียว แต่ไม่รู้สึกตัวขณะอยู่ในครรภ์มารดา ไม่รู้สึกตัวขณะคลอดจากครรภ์มารดา นี้เป็นการก้าวลงสู่ครรภ์ประการที่ ๒อีกประการหนึ่ง สัตว์บางชนิดในโลกนี้รู้สึกตัวขณะก้าวลงสู่ครรภ์มารดา รู้สึกตัวขณะอยู่ในครรภ์มารดา แต่ไม่รู้สึกตัวขณะคลอดจากครรภ์มารดา นี้เป็นการก้าวลงสู่ครรภ์ประการที่ ๓อีกประการหนึ่ง สัตว์บางชนิดในโลกนี้รู้สึกตัวขณะก้าวลงสู่ครรภ์มารดา รู้สึกตัวขณะอยู่ในครรภ์มารดา รู้สึกตัวขณะคลอดจากครรภ์มารดา นี้เป็นการก้าวลงสู่ครรภ์ประการที่ ๔ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นี้เป็นความยอดเยี่ยมในการก้าวลงสู่ครรภ์

เรื่องการแสดงวิธีแห่งการดักใจคน

{๗๘} [๑๔๘] ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ความยอดเยี่ยมนั้นยังมีอีกข้อหนึ่ง คือพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงธรรมในวิธีแห่งการดักใจคน ได้แก่ วิธีแห่งการดักใจคน ๔ ประการเหล่านี้ คือ

คนบางคนในโลกนี้ดักใจด้วยนิมิตว่า ‘ใจของท่านนึกอย่างนี้ ใจของท่านนึกถึงเรื่องอย่างนี้ จิตของท่านคิดดังนี้’ เขาดักใจได้มากอย่างทีเดียวว่า ‘เรื่องนั้นต้องเป็นเหมือนอย่างนั้นแน่นอน เป็นอย่างอื่นไปไม่ได้ นี้คือวิธี แห่งการดักใจคนประการที่ ๑

อีกประการหนึ่ง คนบางคนในโลกนี้มิได้ดักใจด้วยนิมิต ต่อได้ฟังเสียงของมนุษย์ ของอมนุษย์ หรือของเทวดาทั้งหลายแล้วจึงดักใจได้ว่า ‘ใจของท่านนึกอย่างนี้ ใจของท่านนึกถึงเรื่องอย่างนี้ จิตของท่านคิดดังนี้’ เขาดักใจได้มากอย่างทีเดียวว่า ‘เรื่องนั้นต้องเป็นเหมือนอย่างนั้นแน่นอน เป็นอย่างอื่นไปไม่ได้’ นี้คือวิธีแห่งการดักใจคนประการที่ ๒

อีกประการหนึ่ง คนบางคนในโลกนี้มิได้ดักใจด้วยนิมิต ทั้งมิได้ฟังเสียงของมนุษย์ ของอมนุษย์ หรือของเทวดาทั้งหลายแล้วจึงดักใจได้เลย ต่อได้ฟังเสียงละเมอของผู้วิตกวิจารอยู่จึงดักใจได้ว่า ‘ใจของท่านนึกอย่างนี้ ใจของท่านนึกถึงเรื่องอย่างนี้ จิตของท่านคิดดังนี้, เขาดักใจได้มากอย่างทีเดียวว่า ‘เรื่องนั้นต้องเป็นเหมือนอย่างนั้นแน่นอน เป็นอย่างอื่นไปไม่ได้’ นี้คือวิธีแห่งการดักใจคนประการที่ ๓อีกประการหนึ่ง คนบางคนในโลกนี้มิได้ดักใจด้วยนิมิต มิได้ฟังเสียงของมนุษย์ ของอมนุษย์ หรือของเทวดาทั้งหลายแล้วจึงดักใจได้ ทั้งมิได้ฟังเสียงละเมอของผู้วิตกวิจารอยู่แล้วจึงดักใจได้เลย แต่ย่อมกำหนดรู้ใจ ของผู้ได้สมาธิซึ่งยังมีวิตกวิจารได้ด้วยใจว่า ‘มโนสังขาร ของท่านผู้นี้ตั้งอยู่ด้วยประการใด เขาจะต้องตรึกถึงวิตกชื่อนี้ในลำดับจิตขณะนี้ด้วยประการนั้น’ เขาดักใจได้มากอย่างทีเดียวว่า ‘เรื่องนั้นต้องเป็นเหมือนอย่างนั้นแน่นอนเป็นอย่างอื่นไปไม่ได้’ นี้คือวิธีแห่งการดักใจคนประการที่ ๔ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นี้เป็นความยอดเยี่ยมในวิธีแห่งการดักใจคน

เรื่องทรงแสดงธรรมในทัสสนสมาบัติ

{๗๙} [๑๔๙] ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ความยอดเยี่ยมนั้นยังมีอีกข้อหนึ่ง คือ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงธรรมในทัสสนสมาบัติ ได้แก่ ทัสสนสมาบัติ ๔ ประการเหล่านี้ คือ

สมณะหรือพราหมณ์บางคนในโลกนี้อาศัยความเพียรเครื่องเผากิเลส อาศัยความเพียรที่ตั้งมั่น อาศัยความหมั่นประกอบ อาศัยความไม่ประมาท อาศัยมนสิการโดยชอบ แล้วบรรลุเจโตสมาธิ อันเป็นเหตุทำจิตให้ตั้งมั่น เมื่อจิตตั้งมั่นแล้ว ย่อมพิจารณากายนี้แหละแต่พื้นเท้าขึ้นไป แต่ปลายผมลงมา ซึ่งมีหนังห่อหุ้มโดยรอบ เต็มไปด้วยของไม่สะอาดมีประการต่างๆ ว่า ‘มีอยู่ในกายนี้ คือ ผม ขน เล็บ ฟัน หนัง เนื้อ เอ็น กระดูก เยื่อใน กระดูก ไต หัวใจ ตับ พังผืด ม้าม ปอด ไส้ใหญ่ ไส้น้อย อาหารใหม่ อาหารเก่า นํ้าดี เสลด นํ้าเหลือง เลือด เหงื่อ มันข้น น้ำตา มันเหลว นํ้าลาย นํ้ามูก ไขข้อ มูตร’ นี้คือทัสสนสมาบัติประการที่ ๑

อีกประการหนึ่ง สมณะหรือพราหมณ์บางคนในโลกนี้อาศัยความเพียรเครื่องเผากิเลส อาศัยความเพียรที่ตั้งมั่น อาศัยความหมั่นประกอบ อาศัยความไม่ประมาท อาศัยมนสิการโดยชอบ แล้วบรรลุเจโตสมาธิอันเป็นเหตุทำจิตให้ตั้งมั่น เมื่อจิตตั้งมั่นแล้ว ย่อมพิจารณากายนี้แหละแต่พื้นเท้าขึ้นไป แต่ปลายผมลงมา ซึ่งมีหนังห่อหุ้มโดยรอบ เต็มไปด้วยของไม่สะอาดมีประการต่างๆ ว่า ‘มีอยู่ในกายนี้ คือ ผม ขน เล็บ ฟัน หนัง ... ไขข้อ มูตร’ เธอพิจารณาเห็นกระดูกทะลุผิวหนัง เนื้อ และเลือดของคนได้ นี้คือทัสสนสมาบัติประการที่ ๒อีกประการหนึ่ง สมณะหรือพราหมณ์บางคนในโลกนี้อาศัยความเพียรเครื่องเผากิเลส อาศัยความเพียรที่ตั้งมั่น

อาศัยความหมั่นประกอบ อาศัยความไม่ประมาท อาศัยมนสิการโดยชอบ แล้วบรรลุเจโตสมาธิอันเป็นเหตุทำจิตให้ตั้งมั่น เมื่อจิตตั้งมั่นแล้ว ย่อมพิจารณากายนี้แหละแต่พื้นเท้าขึ้นไป แต่ปลายผมลงมา ซึ่งมีหนังห่อทหุ้มโดยรอบ เต็มไปด้วยของไม่สะอาดมีประการต่างๆ ว่า ‘มีอยู่ในกายนี้ คือ ผม ขน เล็บ ฟัน หนัง ... ไขข้อ มูตร’ เธอพิจารณาเห็นกระดูกทะลุผิวหนัง เนื้อ และเลือดของคนได้ และย่อมรู้ชัดถึงกระแสวิญญาณของคนซึ่งขาดแล้วโดยส่วนสอง คือ ทั้งที่ตั้งอยู่ในโลกนี้ ทั้งที่ตั้งอยู่ในโลกหน้าได้ นี้คือทัสสนสมาบัติประการที่ ๓อีกประการหนึ่ง สมณะหรือพราหมณ์บางคนในโลกนี้อาศัยความ เพียรเครื่องเผากิเลส อาศัยความเพียรที่ตั้งมั่น อาศัยความหมั่นประกอบ อาศัยความไม่ประมาท อาศัยมนสิการโดยชอบแล้วบรรลุเจโตสมาธิอันเป็นเหตุทำจิตให้ตั้งมั่น เมื่อจิตตั้งมั่นแล้ว ย่อมพิจารณากายนี้แหละแต่พื้นเท้าขึ้นไป แต่ปลายผมลงมา มีหนังห่อหุ้มโดยรอบ เต็มไปด้วยของไม่สะอาด มีประการต่างๆ ว่า ‘มีอยู่ในกายนี้ คือ ผม ขน เล็บ ฟัน หนัง ... ไขข้อ มูตร’ เธอพิจารณาเห็นกระดูกทะลุผิวหนัง เนื้อ และเลือดของคนได้ และ

ย่อมรู้ชัดถึงกระแสวิญญาณของคนซึ่งขาดแล้วโดยส่วนสอง คือ ทั้งที่ไม่ตั้งอยู่ในโลกนี้ ทั้งที่ไม่ตั้งอยู่ในโลกหน้าได้ นี้คือทัสสนสมาบัติประการที่ ๔

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นี้เป็นความยอดเยี่ยมในทัสสนสมาบัติ

เรื่องทรงแสดงปุคคลบัญญัติ

{๘๐} [๑๕๐] ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ความยอดเยี่ยมนั้นยังมีอีกข้อหนึ่ง คือ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงธรรมในฝ่ายบุคคลบัญญัติ ได้แก่ บุคคล ๗ ประเภท เหล่านี้ คือ อุภโตภาควิมุต ๑ ปัญญาวิมุต ๑ กายสักขี ๑ ทิฏฐิปปัตตะ ๑ สัทธาวิมุต ๑ ธัมมานุสารี ๑ สัทธานุสารี ๑ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นี้เป็นความยอดเยี่ยมในฝ่ายบุคคลบัญญัติ

เรื่องทรงแสดงธรรมเป็นที่ตั้งมั่น

{๘๑} [๑๕๑] ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ความยอดเยี่ยมนั้นยังมีอีกข้อหนึ่ง คือ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงธรรมในฝ่ายธรรมเป็นที่ตั้งมั่น ได้แก่ โพชฌงค์ ๗ ประการเหล่านี้ คือ สติสัมโพชฌงค์ (ธรรมที่เป็นองค์แห่งการตรัสรู้คือสติ ความระลึกได้) ๑ ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ (ธรรมที่เป็นองค์แห่งการตรัสรู้คือ ธัมมวิจยะ ความสอดส่องเลือกเฟ้นธรรม) ๑ วิริยสัมโพชฌงค์ (ธรรมที่เป็นองค์แห่งการตรัสรู้คือวิริยะ ความเพียรประคองจิต) ๑ ปีติสัมโพชฌงค์ (ธรรมที่เป็นองค์แห่งการตรัสรู้คือปีติ ความมีจิตแผ่ซ่าน) ๑ ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ (ธรรมที่เป็นองค์แห่งการตรัสรู้คือปัสสัทธิ ความสงบกายสงบใจ) ๑ สมาธิสัมโพชฌงค์ (ธรรมที่เป็นองค์แห่งการตรัสรู้คือสมาธิ ความตั้งใจมั่น) ๑ อุเบกขาสัมโพชฌงค์ (ธรรมที่เป็นองค์แห่งการตรัสรู้คืออุเบกขา ความมีจิตเป็นกลางเพราะพิจารณาเห็นตามเป็นจริง) ๑ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นี้เป็นความยอดเยี่ยมในฝ่ายธรรมเป็นที่ตั้งมั่น

เรื่องทรงแสดงธรรมในฝ่ายปฏิปทา

{๘๒} [๑๕๒] ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ความยอดเยี่ยมนั้นยังมีอีกข้อหนึ่ง คือพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงธรรมในฝ่ายปฏิปทา ได้แก่ ปฏิปทา ๔ ประการเหล่านี้ คือ

๑. ทุกขาปฏิปทา ทันธาภิญญา ปฏิปทาที่ปฏิบัติลำบากทั้งรู้ได้ช้า

๒. ทุกขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา ปฏิปทาที่ปฏิบัติลำบากแต่รู้ได้เร็ว

๓. สุขาปฏิปทา ทันธาภิญญา ปฏิปทาที่ปฏิบัติสะดวกแต่รู้ได้ช้า

๔. สุขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา ปฏิปทาที่ปฏิบัติสะดวกทั้งรู้ได้เร็ว

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในปฏิปทา ๔ นั้น ปฏิปทาที่ปฏิบัติลำบาก ทั้งรู้ได้ช้านี้นับว่าเป็นปฏิปทาระดับต่ำ เพราะเหตุ ๒ ประการ คือ เพราะปฏิบัติลำบาก และเพราะรู้ได้ช้า อนึ่ง ปฏิปทาที่ปฏิบัติลำบาก แต่รู้ได้เร็วก็ยังนับว่าเป็นปฏิปทาระดับต่ำเพราะปฏิบัติลำบาก ปฏิปทาที่ปฏิบัติได้สะดวก แต่รู้ได้ช้าก็ยังนับว่าเป็นปฏิปทาระดับตํ่าเพราะรู้ได้ช้า ส่วนปฏิปทาที่ปฏิบัติได้สะดวก ทั้งรู้ได้เร็วนับว่าเป็นปฏิปทาที่ประณีตเพราะเหตุทั้งสองประการ คือ เพราะปฏิบัติได้สะดวก และเพราะรู้ได้เร็ว ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นี้เป็นความยอดเยี่ยมในฝ่ายปฏิปทา

เรื่องทรงแสดงภัสสสมาจารเป็นต้น

{๘๓} [๑๕๓] ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ความยอดเยี่ยมนั้นยังมีอีกข้อหนึ่ง คือ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงธรรมในฝ่ายภัสสสมาจาร (มารยาทในการกล่าววาจา) ได้แก่ คนบางคนในโลกนี้ไม่กล่าววาจาที่เกี่ยวด้วยมุสาวาท

ไม่กล่าววาจาส่อเสียดที่ทำให้เขาแตกร้าวกัน ไม่มุ่งเอาชนะกล่าววาจาที่เกิดจากความแข่งดีกัน ไตร่ตรองด้วยปัญญาแล้วจึงกล่าวแต่วาจาอันควรฝังไว้ ในใจตามกาลอันควร ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นี้เป็นความยอดเยี่ยมในฝ่าย ภัสสสมาจาร

{๘๔} ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ความยอดเยี่ยมนั้นยังมีอีกข้อหนึ่ง คือ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงธรรมในฝ่ายสีลสมาจาร (ข้อประพฤติคือศีล) ของคน ได้แก่ คนบางคนในโลกนี้เป็นคนมีสัจจะ มีศรัทธา ไม่เป็นคนพูดโกหก ไม่พูดเลียบเคียง ไม่พูดหว่านล้อม ไม่พูดและเล็ม ไม่แสวงหาลาภด้วยลาภ เป็นผู้คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย รู้จักประมาณในโภชนะ ประพฤติสม่ำเสมอ หมั่นประกอบความเพียรเป็นเครื่องตื่นอยู่ ไม่เกียจคร้าน ปรารภความเพียร เพ่งฌาน มีสติ พูดดีและมีปฏิภาณ มีคติ มีปัญญาเป็นเครื่องทรงจำ มีความรู้ ไม่ติดอยู่ในกาม มีสติสัมปชัญญะ มีปัญญารักษาตนเที่ยวไป ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญนี้ เป็นความยอดเยี่ยมในฝ่ายสีลสมาจารของคน

เรื่องทรงแสดงวิธีสั่งสอน

{๘๕} [๑๕๔] ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ความยอดเยี่ยมนั้นยังมีอีกข้อหนึ่ง คือพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงธรรมในฝ่ายอนุสาสนวิธี ได้แก่ วิธีการสั่งสอน ๔ ประการเหล่านี้ คือ

๑. พระผู้มีพระภาคเจ้าย่อมทรงทราบถึงบุคคลอื่นได้ด้วยมนสิการ โดยชอบเฉพาะพระองค์ว่า ‘บุคคลนี้เมื่อปฏิบัติตามที่สั่งสอน จักเป็นพระโสดาบันเป็นผู้ไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยงแท้ที่จะได้ตรัสรู้ในภายหน้า เพราะสังโยชน์ ๓ สิ้นไป’

๒. พระผู้มีพระภาคเจ้าย่อมทรงทราบถึงบุคคลอื่นได้ด้วยมนสิการโดยชอบเฉพาะพระองค์ว่า ‘บุคคลนี้เมื่อปฏิบัติตามที่สั่งสอน จักเป็นพระสกทาคามี จักมาสู่โลกนี้อีกคราวเดียวเท่านั้นแล้ว จักทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ เพราะสังโยชน์ ๓ สิ้นไปและเพราะราคะ โทสะ และโมหะเบาบาง’๓. พระผู้มีพระภาคเจ้าย่อมทรงทราบถึงบุคคลอื่นได้ด้วย มนสิการโดยชอบเฉพาะพระองค์ว่า ‘บุคคลนี้เมื่อปฏิบัติตามที่สั่งสอน จักเป็นพระอนาคามี เป็นโอปปาติกะ ปรินิพพานในภพที่เกิดนั้น ไม่ต้องกลับมาจากโลกนั้นอีก เพราะสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ สิ้นไป’๔. พระผู้มีพระภาคเจ้าย่อมทรงทราบถึงบุคคลอื่นได้ด้วย มนสิการโดยชอบเฉพาะพระองค์ว่า ‘บุคคลนี้เมื่อปฏิบัติตามที่สั่งสอน จักทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ อันหาอาสวะมิได้เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไป ด้วยปัญญาอันยิ่งเองเข้าถึงอยู่ได้ในปัจจุบัน’ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นี้เป็นความยอดเยี่ยมในฝ่ายอนุสาสนวิธี

เรื่องทรงแสดงวิมุตติญาณของบุคคลอื่น

{๘๖} [๑๕๕] ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ความยอดเยี่ยมนั้นยังมีอีกข้อหนึ่ง คือพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงธรรมในฝ่ายวิมุตติญาณของบุคคลอื่น ได้แก่

๑. พระผู้มีพระภาคเจ้าย่อมทรงทราบถึงบุคคลอื่นได้ด้วยมนสิการ โดยชอบเฉพาะพระองค์ว่า ‘บุคคลนี้เมื่อปฏิบัติตามที่สั่งสอน จักเป็นพระโสดาบัน เป็นผู้ไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยงแท้ที่จะได้ตรัสรู้ในภายหน้า เพราะสังโยชน์ ๓ สิ้นไป’๒. พระผู้มีพระภาคเจ้าย่อมทรงทราบถึงบุคคลอื่นได้ด้วยมนสิการ โดยชอบเฉพาะพระองค์ว่า ‘บุคคลนี้เมื่อปฏิบัติตามที่สั่งสอน จักเป็นพระสกทาคามี จักมาสู่โลกนี้อีกคราวเดียวเท่านั้นแล้ว จักทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ เพราะสังโยชน์ ๓ สิ้นไปและเพราะ ราคะ โทสะ และโมหะเบาบาง’๓. พระผู้มีพระภาคเจ้าย่อมทรงทราบถึงบุคคลอื่นได้ด้วยมนสิการ โดยชอบเฉพาะพระองค์ว่า ‘บุคคลนี้เมื่อปฏิบัติตามที่สั่งสอน

จักเป็นพระอนาคามี เป็นโอปปาติกะ ปรินิพพานในภพที่เกิดนั้น ไม่ต้องกลับมาจากโลกนั้นอีก เพราะสังโยชน์ เบื้องต่ำ ๕ สิ้นไป’๔. พระผู้มีพระภาคเจ้าย่อมทรงทราบถึงบุคคลอื่นได้ด้วยมนสิการ โดยชอบเฉพาะพระองค์ว่า ‘บุคคลนี้เมื่อปฏิบัติตามที่สั่งสอน จักทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันหาอาสวะมิได้ เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไป ด้วยปัญญาอันยิ่งเองเข้าถึง อยู่ได้ในปัจจุบัน’ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญนี้เป็นความยอดเยี่ยมในฝ่ายวิมุตติญาณของบุคคลอื่น

เรื่องทรงแสดงสัสสตวาทะ ๓

{๘๗} [๑๕๖] ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ความยอดเยี่ยมนั้นยังมีอีกข้อหนึ่ง คือ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงธรรมในฝ่ายสัสสตวาทะ(ลัทธิที่เห็นว่าอัตตา และโลกเที่ยง) ได้แก่ สัสสตวาทะ ๓ ประการเหล่านี้ คือ

สมณะหรือพราหมณ์บางคนในโลกนี้อาศัยความเพียรเครื่องเผากิเลส อาศัยความเพียรที่ตั้งมั่น อาศัยความหมั่นประกอบ อาศัยความไม่ประมาท อาศัยมนสิการโดยชอบ แล้วบรรลุเจโตสมาธิอันเป็นเหตุทำจิตให้ตั้งมั่น เมื่อจิตตั้งมั่นแล้ว ย่อมระลึกชาติก่อนได้เป็นอันมาก คือ ระลึกชาติได้หนึ่ง ชาติบ้าง สองชาติบ้าง สามชาติบ้าง สี่ชาติบ้าง ห้าชาติบ้าง สิบชาติบ้าง ยี่สิบชาติบ้าง สามสิบชาติบ้าง สี่สิบชาติบ้าง ห้าสิบชาติบ้าง ร้อยชาติบ้าง พันชาติบ้าง แสนชาติบ้าง หลายร้อยชาติบ้าง หลายพันชาติบ้าง หลายแสนชาติบ้าง ว่า ‘ในภพโน้นเราได้มีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีผิวพรรณ อย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้น

เสวยสุขทุกข์อย่างนั้นๆ มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากภพนั้นแล้วได้ไปเกิดในภพโน้น แม้ในภพโน้นนั้นเรา ก็ได้มีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีผิวพรรณอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุขทุกข์อย่างนั้นๆ มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากภพโน้นนั้น แล้วจึงได้มาเกิดในภพนี้’ เขาระลึกชาติก่อนได้เป็นอันมากพร้อมทั้งอาการ (คือวรรณะเป็นต้น) พร้อมทั้งอุเทศ (คือชื่อและโคตร) ด้วยประการฉะนี้เขาจึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ข้าพเจ้ารู้กาลที่เป็นอดีตได้ว่า ‘โลกพินาศแล้วหรือเจริญขึ้นแล้ว’ ทั้งข้าพเจ้ารู้กาลที่เป็นอนาคตได้ว่า ‘โลกจักพินาศหรือจักเจริญขึ้น’ อัตตาและโลกเที่ยง เป็นหมัน ตั้งอยู่มั่นคงดุจยอดภูเขา ตั้งอยู่มั่นคงดุจเสาระเนียด ส่วนเหล่าสัตว์นั้นย่อมแล่นไป ย่อมท่องเที่ยวไป ย่อมจุติ ย่อมเกิด แต่สิ่งที่เที่ยงเสมอย่อมมีอยู่แท้’

นี้เป็นสัสสตวาทะประการที่ ๑

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อีกประการหนึ่ง สมณะหรือพราหมณ์บางคน ในโลกนี้อาศัยความเพียรเครื่องเผากิเลส อาศัยความเพียรที่ตั้งมั่น อาศัยความหมั่นประกอบ อาศัยความไม่ประมาท อาศัยมนสิการโดยชอบแล้ว บรรลุเจโตสมาธิอันเป็นเหตุทำจิตให้ตั้งมั่น เมื่อจิตตั้งมั่นแล้ว ย่อมระลึกชาติก่อนได้เป็นอันมาก คือ ระลึกชาติได้สังวัฏฏวิวัฏฏกัป หนึ่งบ้าง สองบ้าง สามบ้าง สี่บ้าง ห้าบ้าง สิบบ้าง ว่า ‘ในกัปโน้นเราได้มีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีผิวพรรณอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุขทุกข์อย่างนั้นๆ มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากภพนั้นแล้วได้ไปเกิดในภพโน้น แม้ในภพโน้นนั้นเราก็ได้มีชื่ออย่างนั้น

มีโคตรอย่างนั้น มีผิวพรรณอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุขทุกข์อย่างนั้นๆ มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากภพโน้นนั้นแล้วจึงได้มาเกิดในภพนี้’ เขาระลึกชาติก่อนได้เป็นอันมากพร้อมทั้งอาการพร้อมทั้งอุเทศด้วยประการฉะนี้เขาจึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ข้าพเจ้ารู้กาลที่เป็นอดีตได้ว่า ‘โลกพินาศแล้ว หรือเจริญขึ้นแล้ว’ ทั้งข้าพเจ้ารู้กาลที่เป็นอนาคตได้ว่า ‘โลกจักพินาศหรือ จักเจริญขึ้น’ อัตตาและโลกเที่ยง เป็นหมัน ตั้งอยู่มั่นคงดุจยอดภูเขา ตั้งอยู่มั่นคงดุจเสาระเนียด ส่วนเหล่าสัตว์นั้นย่อมแล่นไป ย่อมท่องเที่ยวไป ย่อมจุติ ย่อมเกิด แต่สิ่งที่เที่ยงเสมอย่อมมีอยู่แท้’

นี้เป็นสัสสตวาทะประการที่ ๒

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อีกประการหนึ่ง สมณะหรือพราหมณ์พวกหนึ่งในโลกนี้อาศัยความเพียรเป็นเครื่องเผาเกิเลส อาศัยความเพียรที่ตั้งมั่น อาศัยความหมั่นประกอบ อาศัยความไม่ประมาท อาศัยมนสิการโดยชอบ แล้วบรรลุเจโตสมาธิอันเป็นเหตุทำจิตให้ตั้งมั่น ระลึกชาติก่อนได้เป็นอันมากคือ ระลึกชาติก่อนได้สิบสังวัฏฏวิวัฏฏกัปบ้าง ยี่สิบบ้าง สามสิบบ้าง สี่สิบบ้างว่า ‘ในกัปโน้นเราได้มีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีผิวพรรณอย่างนั้น

มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุขทุกข์อย่างนั้นๆ มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากกัปนั้นแล้วได้ไปเกิดในกัปโน้น แม้ในกัปโน้นนั้นเราก็ได้มีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีผิวพรรณอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุขทุกข์อย่างนั้นๆ มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากกัปโน้นนั้นแล้วจึงได้มาเกิดในกัปนี้’ เขาระลึกชาติก่อนได้เป็นอันมากพร้อมทั้งอาการพร้อมทั้งอุเทศ ด้วยประการฉะนี้

เขาจึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ข้าพเจ้ารู้กาลที่เป็นอดีตได้ว่า ‘โลกพินาศแล้ว หรือเจริญขึ้นแล้ว’ ทั้งข้าพเจ้ารู้กาลที่เป็นอนาคตได้ว่า ‘โลกจักพินาศหรือจักเจริญขึ้น’ อัตตาและโลกเที่ยง เป็นหมัน ตั้งอยู่มั่นคงดุจยอดภูเขา ตั้งอยู่มั่นคงดุจเสาระเนียด ส่วนเหล่าสัตว์นั้นย่อมแล่นไป ย่อมท่องเที่ยวไป ย่อมจุติ ย่อมเกิด แต่สิ่งที่เที่ยงเสมอย่อมมีอยู่แท้’

นี้เป็นสัสสตวาทะประการที่ ๓

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นี้เป็นความยอดแยี่ยม<*> ในฝ่ายสัสสตวาทะ

เรื่องทรงแสดงปุพเพนิวาสานุสสติญาณ

{๘๘} [๑๕๗] ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ความยอดเยี่ยมนั้นยังมีอีกข้อหนึ่ง คือ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงธรรมในฝ่ายปุพเพนิวาสานุสสติญาณ (ญาณ คือความรู้แจ้งที่ทำให้ระลึกชาติก่อนได้) คือ สมณะหรือพราหมณ์บางคน ในโลกนี้อาศัยความเพียรเครื่องเผากิเลส อาศัยความเพียรที่ตั้งมั่น อาศัยความหมั่นประกอบ อาศัยความไม่ประมาท อาศัยมนสิการโดยชอบ แล้วบรรลุเจโตสมาธิอันเป็นเหตุทำจิตให้ตั้งมั่น เมื่อจิตตั้งมั่นแล้ว ย่อมระลึกชาติ ก่อนได้เป็นอันมาก คือ ระลึกชาติได้หนึ่งชาติบ้าง สองชาติบ้าง สามชาติบ้าง สี่ชาติบ้าง ห้าชาติบ้าง สิบชาติบ้าง ยี่สิบชาติบ้าง สามสิบชาติบ้าง สี่สิบชาติบ้าง ห้าสิบชาติบ้าง ร้อยชาติบ้าง พันชาติบ้าง แสนชาติบ้าง หลายสังวัฏฏกัปบ้าง หลายวิวัฏฏกัปบ้าง หลายสังวัฏฏกัปวิวัฏฏกัปบ้าง ว่า ‘ในภพโน้นเราได้มีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีผิวพรรณอย่างนั้น มี

อาหารอย่างนั้น เสวยสุขทุกข์อย่างนั้นๆ มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากภพนั้นแล้วได้ไปเกิดในภพโน้น แม้ในภพโน้นนั้นเราก็ได้มีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีผิวพรรณอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุข ทุกข์อย่างนั้นๆ มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากภพโน้นนั้นแล้วจึงได้มาเกิดในภพนี้’ เขาระลึกชาติก่อนได้เป็นอันมากพร้อมทั้งอาการพร้อมทั้ง อุเทศด้วยประการฉะนี้

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สัตว์ทั้งหลายที่มีอายุอันไม่อาจจะนับได้ด้วยวิธี คำนวณหรือวิธีนับก็ยังมีอยู่ แม้ภพซึ่งเป็นที่ที่เขาเคยอาศัยอยู่ คือ รูปภพ อรูปภพ สัญญีภพ อสัญญีภพ เนวสัญญีนาสัญญีภพ ก็ยังมี เขาระลึก ชาติก่อนได้เป็นอันมากพร้อมทั้งอาการพร้อมทั้งอุเทศด้วยประการฉะนี้

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นี้เป็นความยอดเยี่ยมในฝ่ายปุพเพนิวาสานุสสติญาณ

เรื่องทรงแสดงจุตูปปาตญาณ

{๘๙} [๑๕๘] ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ความยอดเยี่ยมนั้นยังมีอีกข้อหนึ่ง คือ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงธรรมในฝ่ายจุตูปปาตญาณ(ญาณคือความรู้แจ้ง จุติและอุบัติของสรรพสัตว์) คือ สมณะหรือพราหมณ์บางคนในโลกนี้อาศัย ความเพียรเครื่องเผากิเลส อาศัยความเพียรที่ตั้งมั่น อาศัยความหมั่นประกอบ อาศัยความไม่ประมาท อาศัยมนสิการโดยชอบ แล้วบรรลุเจโตสมาธิอันเป็นเหตุทำจิตให้ตั้งมั่น เมื่อจิตตั้งมั่นแล้ว เขาย่อมเห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังอุบัติ เลว ประณีต มีผิวพรรณดี มีผิวพรรณทราม ได้ดี ตกยาก ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ล่วงจักษุวิสัยของมนุษย์ ย่อมรู้ชัดซึ่งหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรมได้ว่า ‘หมู่สัตว์เหล่านี้หนอประกอบด้วยกายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต ว่าร้ายพระอริยเจ้า เป็นมิจฉาทิฏฐิ ยึดถือการกระทำด้วยอำนาจ มิจฉาทิฏฐิ หมู่สัตว์เหล่านั้นหลังจากตายไปจึงเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาตนรก’ หรือว่า ‘หมู่สัตว์เหล่านี้ประกอบด้วยกายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต

ไม่ว่าร้ายพระอริยเจ้า เป็นสัมมาทิฏฐิ ยึดถือการกระทำด้วยอำนาจสัมมาทิฏฐิ หมู่สัตว์เหล่านั้นหลังจากตายไปจึงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์’ เธอย่อมเห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังอุบัติ เลว ประณีต มีผิวพรรณดี มีผิวพรรณ ทราม ได้ดี ตกยาก ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ล่วงจักษุวิสัยของมนุษย์ ย่อมรู้ชัดซึ่งหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรมได้ด้วยประการฉะนี้

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นี้เป็นความยอดเยี่ยมในฝ่ายจุตูปปาตญาณ

เรื่องทรงแสดงอิทธิวิธี

{๙๐} [๑๕๙] ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ความยอดเยี่ยมนั้นยังมีอีกข้อหนึ่ง คือ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงธรรมในฝ่ายอิทธิวิธี (การแสดงฤทธิ์ต่าง ๆ) ได้แก่ อิทธิวิธี ๒ อย่างเหล่านี้ คือ

๑. ฤทธิ์ที่ประกอบด้วยอาสวะ ประกอบด้วยความแข่งดีไม่เรียกว่าอริยฤทธิ์

๒. ฤทธิ์ที่ปราศจากอาสวะ ปราศจากความแข่งดี เรียกว่าอริยฤทธิ์

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ฤทธิ์ที่ประกอบด้วยอาสวะ ประกอบด้วยความแข่งดีไม่เรียกว่าอริยฤทธิ์คือ สมณะหรือพราหมณ์บางคนในโลกนี้อาศัย ความเพียรเครื่องเผากิเลส อาศัยความเพียรที่ตั้งมั่น อาศัยความหมั่นประกอบ อาศัยความไม่ประมาท อาศัยมนสิการโดยชอบ แล้วบรรลุเจโตสมาธิอันเป็นเหตุทำจิตให้ตั้งมั่น เมื่อจิตตั้งมั่นแล้ว เขาได้บรรลุอิทธิวิธีหลายประการ คือ คนเดียวเป็นหลายคนก็ได้ หลายคนทำให้เป็นคนเดียวก็ได้ ทำให้ปรากฏก็ได้ ทำให้หายไปก็ได้ ทะลุฝา กำแพง ภูเขาไปได้ไม่ติดขัดเหมือนไปในที่ว่างก็ได้ ผุดขึ้นดำลงแม้ในแผ่นดินเหมือนในน้ำก็ได้ เดินบนน้ำไม่แตกเหมือนเดินบนแผ่นดินก็ได้ เหาะไปในอากาศเหมือนสกุณปักษีก็ได้ ลูบคลำดวงจันทร์ดวงอาทิตย์ซึ่งมีฤทธิ์มีอานุภาพมากด้วยฝ่ามือก็ได้ ใช้อำนาจทางกายไปตลอด

พรหมโลกก็ได้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นี้เป็นฤทธิ์ที่ประกอบด้วยอาสวะ ประกอบด้วยความแข่งดี ไม่เรียกว่าอริยฤทธิ์

ส่วนฤทธิ์ที่ปราศจากอาสวะ ปราศจากความแข่งดี เรียกว่าอริยฤทธิ์ คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ถ้าหวังอยู่ว่า ‘เราพึงมีสัญญาในสิ่งปฏิกูลว่าไม่ปฏิกูลอยู่’ ก็ย่อมเป็นผู้มีสัญญาในสิ่งปฏิกูลนั้นว่าไม่ปฏิกูลอยู่ได้ ถ้าหวังอยู่ว่า ‘เราพึงมีสัญญาในสิ่งไม่ปฏิกูลว่าเป็นสิ่งปฏิกูลอยู่’ ก็ย่อมเป็นผู้มีสัญญาในสิ่งไม่ปฏิกูลนั้นว่าเป็นสิ่งปฏิกูลอยู่ได้ ถ้าหวังอยู่ว่า ‘เราพึงมีสัญญาในสิ่งทั้งที่ปฏิกูลทั้งที่ไม่ปฏิกูลว่าไม่ปฏิกูลอยู่’ ก็ย่อมเป็นผู้มีสัญญาในสิ่งทั้งที่ปฏิกูล ทั้งที่ไม่ปฏิกูลนั้น ว่าไม่ปฏิกูลอยู่ได้ ถ้าหวังอยู่ว่า ‘เราพึงมีสัญญาในสิ่งที่ปฏิกูล และไม่ปฏิกูลนั้นว่าเป็นสิ่งปฏิกูลอยู่’

ก็ย่อมมีสัญญาในสิ่งที่ปฏิกูลและไม่ปฏิกูลนั้นว่าเป็นสิ่งปฏิกูลอยู่ได้ ถ้าหวังอยู่ว่า ‘เราพึงละสิ่งที่ปฏิกูลและไม่ปฏิกูลทั้งสองนั้นเสียแล้ววางเฉย มีสติสัมปชัญญะอยู่’ ก็ย่อมเป็นผู้วางเฉยในสิ่งที่ปฏิกูลและไม่ปฏิกูลนั้นเสีย มีสติสัมปชัญญะอยู่ได้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นี้เป็นฤทธิ์ที่ปราศจากอาสวะ ปราศจากความแข่งดี เรียกว่าอริยฤทธิ์ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นี้เป็นความยอดเยี่ยมในฝ่ายอิทธิวิธี พระผู้มีพระภาคเจ้าย่อมทรงรู้ยิ่งการแสดงนั้นหมดสิ้น เมื่อทรงรู้ยิ่งการแสดงนั้นหมดสิ้น ก็ไม่มีการแสดงอื่นที่จะทรงรู้ยิ่งขึ้นไปอีก ยังจะมีสมณะหรือพราหมณ์อื่นที่จะรู้เกินกว่าพระองค์ในฝ่ายอิทธิวิธีอยู่อีกหรือ

แสดงคุณอย่างอื่นของพระบรมศาสดา

{๙๑} [๑๖๐] ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สิ่งใด อันกุลบุตรผู้มีศรัทธา ปรารภความเพียร มีความเพียรมั่นคงจะพึงบรรลุได้ด้วยเรี่ยวแรงของบุรุษ ด้วย

ความเพียรของบุรุษ ด้วยความบากบั่นของบุรุษ ด้วยความเอาธุระของบุรุษ สิ่งนั้นอันพระผู้มีพระภาคเจ้าก็ทรงบรรลุเต็มที่แล้ว อนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ทรงประกอบกามสุขัลลิกานุโยค ซึ่งเป็นธรรมอันเลว เป็นของชาวบ้าน เป็นของปุถุชน ไม่ใช่ของพระอริยะ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ และไม่ทรงประกอบอัตตกิลมถานุโยค ซึ่งเป็นทุกข์ ไม่ใช่ของพระอริยะ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ อนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเป็นผู้ได้ฌาน ๔ ที่ก้าวล่วงกามาพจรจิต เป็นธรรมเครื่องอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน ตามความปรารถนา โดยไม่ยากไม่ลำบาก

วิธีการให้คำตอบข้อซักถาม

[๑๖๑] ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าเขาถามข้าพระองค์อย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านสารีบุตร ในอดีตได้มีสมณะหรือพราหมณ์เหล่าอื่นที่มีความรู้ เกินกว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าในทางพระสัมโพธิญาณหรือ’ เมื่อเขาถามอย่างนี้ ข้าพระองค์พึงตอบว่า ‘ไม่มี’ ถ้าเขาถามว่า ‘ในอนาคตจักมีสมณะหรือ

พราหมณ์เหล่าอื่นที่มีความรู้เกินกว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าในทางพระสัมโพธิญาณหรือ’ เมื่อเขาถามอย่างนี้ ข้าพระองค์พึงตอบว่า ‘ไม่มี’ ถ้าเขาถามว่า ‘ในปัจจุบันมีสมณะหรือพราหมณ์เหล่าอื่นที่มีความรู้เกินกว่าพระผู้มีพระภาคเจ้า ในทางพระสัมโพธิญาณอยู่หรือ’ เมื่อเขาถามอย่างนี้ ข้าพระองค์พึงตอบว่า ‘ไม่มี’

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าเขาถามข้าพระองค์อย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านสารีบุตร ในอดีตได้มีสมณะหรือพราหมณ์เหล่าอื่นที่มีความรู้เสมอเท่ากับพระผู้มีพระภาคเจ้าในทางพระสัมโพธิญาณหรือ’ เมื่อเขาถามอย่างนี้ ข้าพระองค์พึงตอบว่า ‘ไม่มี’ ถ้าเขาถามว่า ‘ในอนาคตจักมีสมณะหรือ พราหมณ์เหล่าอื่นที่มีความรู้เสมอเท่ากับพระผู้มีพระภาคเจ้าในทางพระสัมโพธิญาณหรือ’ เมื่อเขาถามอย่างนี้ ข้าพระองค์พึงตอบว่า ไม่มี’ ถ้าเขาถามว่า ‘ในปัจจุบันมีสมณะหรือพราหมณ์เหล่าอื่นที่มีความรู้เสมอเท่า กับพระผู้มีพระภาคเจ้าในทางพระสัมโพธิญาณอยู่หรือ’ เมื่อเขาถามอย่างนี้ ข้าพระองค์พึงตอบว่า ไม่มี’

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าเขาถามข้าพระองค์อย่างนี้ว่า ‘เพราะเหตุไร ท่านพระสารีบุตรจึงยอมรับเป็นบางอย่าง ปฏิเสธเป็นบางอย่าง’ เมื่อเขาถามอย่างนี้ ข้าพระองค์พึงตอบเขาว่า ‘นี่แนะท่าน ข้อนี้ข้าพเจ้าได้สดับมาเฉพาะพระพักตร์ ได้เรียนมาเฉพาะพระพักตร์พระผู้มีพระภาคเจ้าว่า ‘พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลายในอดีตเป็นผู้มีความรู้เสมอเท่ากับเรา ในทางสัมโพธิญาณ’ ข้อนี้ข้าพเจ้าได้สดับมาเฉพาะพระพักตร์ ได้รับมาเฉพาะพระพักตร์พระผู้มีพระภาคเจ้าว่า ‘พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ทั้งหลายในอนาคตจักเป็นผู้มีความรู้เสมอเท่ากับเราในทางสัมโพธิญาณ’ ข้อนี้ข้าพเจ้าได้สดับมาเฉพาะพระพักตร์ ได้เรียนมาเฉพาะพระพักตร์พระผู้มีพระภาคเจ้าว่า ‘ข้อที่พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ๒ พระองค์จะทรงอุบัติขึ้นในโลกธาตุเดียวกัน ไม่ก่อนไม่หลังกันนั้น มิใช่ฐานะที่จะเป็นไปได้’

{๙๒} ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อข้าพระองค์ถูกถามอย่างนี้ ตอบอย่างนี้ ชื่อว่าได้กล่าวตามที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้แล้วแลหรือ ไม่ชื่อว่ากล่าวตู่ พระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยคำอันไม่จริงแลหรือ ชื่อว่ากล่าวอ้างเหตุสมควรแก่เหตุหรือ และการกล่าวตามเหตุบางอย่างที่มีเหตุผลจะไม่มาถึงฐานะที่วิญญูชน จะพึงตำหนิได้บ้างหรือ พระพุทธเจ้าข้า”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “เอาละ สารีบุตร เมื่อเธอถูกเขาถามอย่างนี้ ตอบอย่างนี้ ชื่อว่าเป็นผู้กล่าวตามที่เรากล่าวไว้แล้ว ไม่ชื่อว่ากล่าวตู่เราด้วยคำอันไม่เป็นจริง ชื่อว่ากล่าวอ้างเหตุสมควรแก่เหตุ และการกล่าวตามเหตุบางอย่างที่มีเหตุผลย่อมไม่ถึงฐานะที่วิญญูชนจะพึงตำหนิได้”

พระอุทายีสรรเสริญเรื่องน่าอัศจรรย์ในพระพุทธองค์

{๙๓} [๑๖๒] เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว ท่านพระอุทายี ได้กราบทูลว่า “น่าอัศจรรย์นัก พระพุทธเจ้าข้า น่าแปลกใจนัก พระพุทธเจ้าข้า ความมักน้อย ความสันโดษ ความขัดเกลา ของพระตถาคตผู้ซึ่งมีฤทธิ์

มีอานุภาพมากอย่างนี้ แต่ไม่ทรงแสดงพระองค์ให้ปรากฏ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าพวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกได้เห็นธรรมแม้สักข้อหนึ่งจากธรรมของพระองค์นี้ในตนแล้ว พวกเขาจะต้องยกธงเที่ยวประกาศด้วยเหตุเพียงเท่านั้น น่าอัศจรรย์นัก พระพุทธเจ้าข้า น่าแปลกใจนัก พระพุทธเจ้าข้า ความมักน้อย ความสันโดษ ความขัดเกลาของพระตถาคตผู้ซึ่งทรงมีฤทธิ์ มีอานุภาพมากอย่างนี้ แต่ไม่เคยทรงแสดงพระองค์ให้ปรากฏ”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “เธอก็ดูเอาเถิด อุทายี ความมักน้อย ความสันโดษ ความขัดเกลาของตถาคตผู้ซึ่งมีฤทธิ์มีอานุภาพมากอย่างนี้ แต่ไม่แสดงตนให้ปรากฏ ดูก่อนอุทายี ถ้าพวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกได้เห็น

ธรรมแม้สักข้อหนึ่งจากธรรมของเรานี้ในตนแล้ว พวกเขาจะต้องยกธงเที่ยว ประกาศด้วยเหตุเพียงเท่านั้น ดูก่อนอุทายี เธอก็ดูเอาเถิด ความมักน้อย ความสันโดษ ความขัดเกลาของตถาคตผู้ซึ่งมีฤทธิ์มีอานุภาพมากอย่างนี้ แต่ไม่แสดงตนให้ปรากฏ”[๑๖๓] ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสกะท่านพระสารีบุตรว่า “เพราะเหตุนั้นแล สารีบุตร เธอพึงกล่าวธรรมปริยายนี้เนือง ๆ แก่ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกาทั้งหลายในธรรมวินัยนี้ เพราะได้ฟังธรรมปริยายนี้ ความสงสัยหรือความเคลือบแคลงในตถาคตซึ่งจักมีอยู่บ้างแก่โมฆบุรุษ ทั้งหลายก็จักได้หมดไป”

ท่านพระสารีบุตรได้ประกาศความเลื่อมใสของตนนี้เฉพาะพระพักตร์ พระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยประการฉะนี้ เพราะฉะนั้น ไวยากรณภาษิต นี้ จึงมีชื่อว่าสัมปสาทนียะ ดังนี้แล

จบ สัมปสาทนียสูตรที่ ๕

๖. ปาสาทิกสูตร

ว่าด้วยธรรมบรรยายชื่อปาสาทิกะ

นิครนถ์นาฏบุตรถึงแก่กรรม

{๙๔} [๑๖๔] ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่ปราสาทในสวนอัมพวัน ของพวกเจ้าศากยะชื่อว่าเวธัญญะ ในแคว้นสักกะ

ก็สมัยนั้นแล นิครนถ์นาฏบุตร ถึงแก่กรรมที่เมืองปาวาได้ไม่นานนัก เพราะการถึงแก่กรรมของนิครนถ์นาฏบุตรนั้น พวกนิครนถ์ได้แตกกัน เกิดแยกกันเป็นสองพวก เกิดความบาดหมาง เกิดการทะเลาะ ถึงการวิวาทกัน พูดจาทิ่มแทงกันอยู่ว่า “ท่านไม่รู้ทั่วถึงธรรมวินัยนี้ ข้าพเจ้าสิรู้ทั่วถึงธรรมวินัยนี้ ท่านจักรู้ทั่วถึงธรรมวินัยนี้ได้อย่างไร ท่านปฏิบัติผิด ข้าพเจ้าสิปฏิบัติถูก ถ้อยคำของข้าพเจ้าเป็นประโยชน์ ของท่านไม่เป็นประโยชน์ คำ