๗. ลักขณสูตร เล่ม ๑๑

๗. ลักขณสูตร

ว่าด้วยพระมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ

{๑๓๐} [๑๙๘] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมาว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัส พระพุทธพจน์นี้ว่า

[๑๙๙] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มหาปุริสลักษณะของพระมหาบุรุษมี ๓๒ ประการเหล่านี้ ซึ่งเป็นเหตุให้พระมหาบุรุษผู้มีพร้อมมูลแล้วย่อมมีคติ เป็น ๒ อย่างเท่านั้น ไม่เป็นอย่างอื่น คือ ถ้าอยู่ครองเรือนจะได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิผู้ทรงธรรม เป็นพระราชาโดยธรรม เป็นใหญ่ในแผ่นดิน ซึ่งมีมหาสมุทร ๔ เป็นขอบเขต ทรงชนะแล้ว มีราชอาณาจักรมั่นคง สมบูรณ์ด้วยแก้ว ๗ ประการ คือ จักรแก้ว ช้างแก้ว ม้าแก้ว แก้วมณี นางแก้ว คฤหบดีแก้ว ปริณายกแก้ว เป็นที่ ๗ มีพระราชบุตรมากกว่า พันองค์ ซึ่งล้วนกล้าหาญ มีรูปร่างองอาจ สามารถย่ำยีเสนาของข้าศึกได้ พระองค์ทรงชำนะโดยธรรม มิต้องใช้อาชญา มิต้องใช้ศัสตรา ครอบครองแผ่นดิน นี้อันมีสาครเป็นขอบเขต มิได้มีเสาเขื่อน มิได้มีนิมิต ไม่มีเสี้ยนหนาม รุ่งเรือง กว้างขวาง มีความเกษมสำราญ มิได้มีเสนียด แต่

ถ้าเสด็จออกผนวชเป็นบรรพชิต จะได้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า มีหลังคาคือกิเลส อันเปิดแล้วในโลก

[๒๐๐] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการนั้นเป็นไฉน ซึ่งเป็นเหตุให้พระมหาบุรุษผู้มีพร้อมมูลแล้วย่อมมีคติเป็น ๒ อย่างเท่านั้น ไม่เป็นอย่างอื่น คือ ถ้าครองเรือนจะได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ... แต่ถ้าเสด็จออกผนวชเป็นบรรพชิต จะได้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า มีหลังคาคือกิเลสอันเปิดแล้วในโลก ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระมหาบุรุษในโลกนี้๑. มีพระบาทเรียบสนิทดี ดูก่อนภิกษุทั้งหลายการ ที่พระมหาบุรุษมีพระบาทเรียบสนิทดี นี้เป็นมหาปุริสลักษณะ ของพระมหาบุรุษ

๒. ที่พื้นภายใต้ฝ่าพระบาททั้ง ๒ ของพระมหาบุรุษมีลายจักรเกิดขึ้น มีซี่กำข้างละพัน มีกง มีดุม บริบูรณ์ด้วยอาการ ทั้งปวง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้การที่พื้นภายใต้พระบาททั้ง ๒ ของพระมหาบุรุษ มีลายจักรเกิดขึ้น มีซี่กำข้างละพัน มีกง มีดุม บริบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวง นี้เป็นมหาปุริสลักษณะ ของพระมหาบุรุษ

๓. มีส้นพระบาทยาวสมส่วน

๔. มีพระองคุลียาวสมส่วน

๕. มีฝ่าพระหัตถ์และฝ่าพระบาทอ่อนนุ่ม

๖. มีฝ่าพระหัตถ์และฝ่าพระบาทมีลายดุจตาข่าย

๗. มีพระบาทเหมือนสังข์คว่ำ

๘. มีพระชงฆ์รีเรียวดุจแข้งเนื้อทราย

๙. ประทับยืนตรงมิได้ค้อมพระกายลง ใช้ฝ่าพระหัตถ์ทั้งสองลูบคลำถึงพระชาณุทั้งสองได้

๑๐. มีพระคุยหะเร้นอยู่ในฝัก

๑๑. มีพระฉวีวรรณเปล่งปลั่งดุจวรรณะแห่งทองคำ คือ มีพระตจะประดุจหุ้มด้วยทองคำ๑๒. มีพระฉวีละเอียด เพราะพระฉวีละเอียด ธุลีละอองจึงมิติดที่พระวรกายได้

๑๓. มีพระโลมาขุมละเส้นๆ เสมอไปทุกขุม

๑๔. มีพระโลมาที่มีปลายช้อยขึ้นข้างบน มีสีเขียว มีสีเหมือนดอกอัญชัน ขดเป็นมณฑลทักษิณาวัฏ

๑๕. มีพระกายตรงเหมือนกายพรหม

๑๖. มีพระมังสะอูมในที่ ๗ แห่ง

๑๗. มีกึ่งพระกายท่อนบนเหมือนกึ่งกายท่อนหน้าของราชสีห์

๑๘. มีพระปฤษฎางค์เต็มเรียบ

๑๙. มีปริมณฑลพระกายดุจปริมณฑลแห่งต้นไทร วาของพระองค์เท่ากับพระวรกายของพระองค์ พระวรกายของพระองค์ก็เท่ากับวาของพระองค์

๒๐. มีลำพระศอกลมเสมอกัน

๒๑. มีปลายเส้นประสาทสำหรับรับรสอาหารอันดี

๒๒. มีพระหนุดุจคางราชสีห์

๒๓. มีพระทนต์ ๔๐ ซี่

๒๔. มีพระทนต์เรียบเสมอกัน

๒๕. มีพระทนต์ไม่ห่าง

๒๖. มีพระทาฐะขาวงาม

๒๗. มีพระชิวหาใหญ่ยาว

๒๘. มีพระสุรเสียงดุจเสียงพรหม ตรัสมีสำเนียงดังเสียงนกการเวก

๒๙. มีพระเนตรดำสนิท

๓๐. มีพระปขุมะงอนดุจขนตาโค

๓๑. มีพระอุณาโลมเกิด ณ ระหว่างพระขนง มีสีขาวอ่อนดังปุยนุ่น

๓๒. มีพระเศียรเป็นปริมณฑลดุจประดับด้วยอุณหิส

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้การที่พระมหาบุรุษมีพระเศียรกลมเป็นปริมณฑลดุจประดับด้วยอุณหิส นี้ก็เป็นมหาปุริสลักษณะของพระมหาบุรุษนั้นดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการเหล่านี้แลซึ่งเป็น เหตุให้พระมหาบุรุษผู้มีพร้อมมูลแล้วย่อมมีคติเป็นสองอย่างเท่านั้น ไม่เป็นอย่างอื่น คือ ถ้าครองเรือนจะได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ ... แต่ถ้าเสด็จออกผนวชเป็นบรรพชิตจะได้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า มีหลังคาคือ กิเลสอันเปิดแล้วในโลกดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มหาปุริสลักษณะของพระมหาบุรุษ ๓๒ ประการเหล่านี้ แม้พวกฤๅษีภายนอกก็ทรงจำกันได้แต่ฤๅษีทั้งหลายเหล่านั้น

ย่อมไม่ทราบว่า ‘เพราะกรรมที่ตนทำสั่งสมเพิ่มพูนไพบูลย์ไว้นั้น หลังจากตายแล้วสัตว์ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ สัตว์ผู้บำเพ็ญกุศลกรรมนั้นไว้ ย่อมพิเศษกว่าเทวดาทั้งหลายอื่นในโลกสวรรค์โดยสถาน ๑๐ คือ อายุทิพย์ วรรณะทิพย์ ความสุขทิพย์ ยศทิพย์ ความเป็นอธิบดีทิพย์ รูปทิพย์ เสียงทิพย์ กลิ่นทิพย์ รสทิพย์ และโผฏฐัพพะทิพย์ ครั้นจุติจากโลกสวรรค์นั้น แล้วมาสู่ความเป็นมนุษย์อย่างนี้ ย่อมได้เฉพาะซึ่งมหาปุริสลักษณะนี้’

ลักษณะมีพระบาทเรียบสนิทดี

{๑๓๑} [๒๐๑] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในอดีต ตถาคตเป็นมนุษย์ในชาติก่อน ภพก่อน กำเนิดก่อน เป็นผู้ยึดมั่นในกุศลธรรม ยึดมั่นไม่ถอยหลัง ในกายสุจริต ในวจีสุจริต ในมโนสุจริต ในการแจกทาน ในการสมาทานศีล ในการรักษาอุโบสถ ในการปรนนิบัติชอบในมารดา ในการปรนนิบัติชอบในบิดา ในการปรนนิบัติชอบในสมณะ ในการปรนนิบัติชอบในพราหมณ์ ในความเป็นผู้อ่อนน้อมต่อผู้ใหญ่ในตระกูล และในธรรมที่เป็นกุศลอันยิ่ง อื่น ๆ เพราะกรรมที่ตถาคตทำสั่งสมเพิ่มพูนไพบูลย์ไว้นั้น หลังจากตายแล้ว ตถาคตได้เข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ ตถาคตย่อมพิเศษกว่าเทวดาทั้งหลายอื่น ในโลกสวรรค์โดยสถาน ๑๐ คือ อายุทิพย์ วรรณะทิพย์ ความสุขทิพย์ ยศทิพย์ ความเป็นอธิบดีทิพย์ รูปทิพย์ เสียงทิพย์ กลิ่นทิพย์ รสทิพย์ และโผฏฐัพพะทิพย์ ครั้นจุติจากโลกสวรรค์นั้นแล้วมาสู่ความเป็นมนุษย์อย่างนี้ จึงได้เฉพาะซึ่งมหาปุริสลักษณะนี้{๑๓๒} คือ เป็นผู้มีฝ่าเท้าเรียบสนิทดี ขณะ

เหยียบบนพื้นดินฝ่าเท้าจะราบเสมอกันบนพื้น ขณะยกเท้าขึ้นก็จะเสมอกัน จรดฝ่าเท้าลงบนพื้นดินทุกส่วนจะเสมอกัน

[๒๐๒] พระมหาบุรุษผู้พร้อมมูลด้วยลักษณะนั้น ถ้าอยู่ครองเรือนจะได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิผู้ทรงธรรม เป็นพระราชาโดยธรรม เป็นใหญ่ในแผ่นดินซึ่งมีมหาสมุทร ๔ เป็นขอบเขต ทรงชนะแล้ว มีราชอาณาจักรมั่นคง สมบูรณ์ด้วยแก้ว ๗ ประการ คือ จักรแก้ว ช้างแก้ว ม้าแก้ว แก้วมณี นางแก้ว คฤหบดีแก้ว ปริณายกแก้วเป็นที่ ๗ มีพระราชบุตรมากกว่าพันองค์ ซึ่งล้วนกล้าหาญ มีรูปร่างองอาจ สามารถย่ำยีเสนาของข้าศึกได้ พระองค์ทรงชำนะโดยธรรม มิต้องใช้อาชญา มิต้องใช้ศัสตรา ครอบครองแผ่นดิน นี้อันมีสาครเป็นขอบเขต มิได้มีเสาเขื่อน มิได้มีนิมิต ไม่มีเสี้ยนหนาม รุ่งเรือง กว้างขวาง มีความเกษมสำราญ มิได้มีเสนียดเมื่อเป็นพระราชาจะได้อะไร เมื่อเป็นพระราชาจะได้ผลดังนี้ คือ จะเป็นผู้ที่ข้าศึกศัตรูใดที่เป็นมนุษย์ข่มไม่ได้

แต่ถ้าเสด็จออกผนวชเป็นบรรพชิต จะได้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า มีหลังคาคือกิเลสอันเปิดแล้วในโลก

เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะได้อะไร เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะได้ผลดังนี้ คือ จะเป็นผู้ที่เหล่าข้าศึกศัตรูไม่ว่าภายในหรือภายนอก คือ ราคะ โทสะ โมหะ หรือสมณพราหมณ์ เทวดา มาร พรหม หรือใครๆ ในโลกข่มไม่ได้” พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเนื้อความนี้ไว้

[๒๐๓] ในพระลักษณะนั้น พระโบราณกเถระทั้งหลายกล่าวคาถาประพันธ์ไว้ดังนี้ว่า

{๑๓๓} พระมหาบุรุษยินดีแล้วในวจีสัจ ในธรรมคือกุศลกรรมบถ ในความฝึกตน ในความสำรวม ในความเป็นผู้สะอาด ในอาลัยคือศีล ในอุโบสถกรรม ในความ

ไม่เบียดเบียนเหล่าสัตว์ และในกรรมอันไม่สาหัสทรงยึดถือมั่นคง ทรงประพฤติอย่างรอบคอบ

เพราะกรรมนั้นพระมหาบุรุษจึงได้เข้าถึงชั้นไตรทิพย์ เสวยสุขและสมบัติเป็นที่เพลิดเพลินยินดี จุติจากชั้นไตรทิพย์นั้นแล้วเวียนมาในโลกนี้ ทรงเหยียบปฐพีด้วยฝ่าพระบาททั้งสองที่เสมอเป็นอันดี

พวกพราหมณ์ผู้ทำนายพระลักษณะมาประชุมกันแล้วทำนายว่า ‘พระราชกุมารนี้มีฝ่าพระบาททั้งสองราบเรียบเป็นอันดี จะเป็นคฤหัสถ์หรือเป็นบรรพชิตก็ไม่มีใครข่มได้ พระลักษณะนั้นย่อมเป็นนิมิตบ่งถึงเนื้อความนั้น

พระราชกุมารนี้เมื่ออยู่ครองเรือน ไม่มีใครสามารถข่มได้ มีแต่ครอบงำพวกปรปักษ์ เหล่าศัตรูมิอาจยํ่ายีได้ใครๆ ที่เป็นมนุษย์ในโลกนี้หาข่มพระองค์ได้ไม่ เพราะผลแห่งกุศลกรรมนั้น

ถ้าพระราชกุมารเช่นนั้นทรงผนวช ทรงยินดียิ่งด้วย ความพอใจในเนกขัมมะ จะมีพระปรีชาเห็นแจ่มแจ้ง เป็นอัครบุคคล ไม่มีใครข่มได้ย่อมเป็นผู้สูงสุดกว่านรชน นี้แลเป็นธรรมดาของพระราชกุมารนั้น’

ลักษณะมีลายจักรเกิดขึ้นที่พระบาท

{๑๓๔} [๒๐๔] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในอดีต ตถาคตเป็นมนุษย์ในชาติก่อน ภพก่อน กำเนิดก่อน ได้เป็นผู้นำความสุขมาให้แก่คนเป็นอันมาก บรรเทาภัยคือความหวาดกลัวและความหวาดเสียว จัดการรักษาปกครองป้องกันโดยธรรม และบริจาคทานพร้อมด้วยวัตถุอันเป็นบริวาร เพราะกรรมที่

ตถาคตทำสั่งสมเพิ่มพูนไพบูลย์ไว้นั้น หลังจากตายแล้วตถาคตได้เข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ ตถาคตย่อมพิเศษกว่าเทวดาทั้งหลายอื่นในโลกสวรรค์ โดยสถาน ๑๐ คือ อายุทิพย์ วรรณะทิพย์ ความสุขทิพย์ ยศทิพย์ ความเป็นอธิบดีทิพย์ รูปทิพย์ เสียงทิพย์ กลิ่นทิพย์ รสทิพย์ และโผฏฐัพพะทิพย์ ครั้นจุติจากโลกสวรรค์นั้นแล้วมาสู่ความเป็นมนุษย์อย่างนี้ จึงได้เฉพาะซึ่งมหาปุริสลักษณะนี้ คือ ที่พื้นภายใต้ฝ่าเท้าทั้ง ๒ มีลายจักรเกิดขึ้น มีซี่กำข้างละพัน มีกง มีดุม บริบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวง มีระหว่างอันกุศลกรรม แบ่งไว้ดีแล้ว

พระมหาบุรุษผู้พร้อมมูลด้วยพระลักษณะเช่นนั้น ถ้าครองเรือน จะได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ ... เมื่อเป็นพระราชาจะได้อะไร เมื่อเป็นพระราชาจะได้ผลดังนี้ คือ มีบริวารมาก มีบริวารทั้งที่เป็นพราหมณ์ เป็นคฤหบดี เป็นชาวนิคม เป็นชาวชนบท เป็นโหราจารย์ เป็นมหาอำมาตย์ เป็นกองทหาร เป็นนายประตู เป็นอำมาตย์ เป็นบริษัท เป็นเจ้า เป็นเศรษฐี เป็นราชกุมาร แต่ถ้าพระมหาบุรุษนั้นเสด็จออกจากเรือนไปทรงผนวชเป็นบรรพชิต จะได้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า มีหลังคาคือกิเลสอันเปิดแล้วในโลก เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะได้อะไร เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะได้ผลดังนี้ คือ มีบริวารมาก มีบริวารทั้งที่เป็นภิกษุ เป็นภิกษุณี เป็นอุบาสก เป็นอุบาสิกา เป็นเทวดา เป็นมนุษย์ เป็นอสูร เป็นนาค เป็นคนธรรพ์” พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเนื้อความนี้ไว้[๒๐๕] ในพระลักษณะนั้น พระโบราณกเถระทั้งหลายกล่าวคาถาประพันธ์ไว้ดังนี้ว่า

{๑๓๕} พระมหาบุรุษเคยเป็นมนุษย์ในชาติก่อน ๆ เป็นผู้นำความสุขมาให้แก่มวลชน บรรเทาภัยคือความหวาดกลัว และความหวาดเสียว ขวนขวายในความคุ้มครองรักษาป้องกัน

เพราะกรรมนั้นพระมหาบุรุษจึงได้เข้าถึงชั้นไตรทิพย์ เสวยสุขและสมบัติเป็นที่เพลิดเพลินยินดี ครั้นจุติจากชั้นไตรทิพย์แล้วเสด็จมาในโลกนี้ ย่อมได้ลายจักร มีซี่กำพันหนึ่ง มีกงมีดุมโดยรอบที่ฝ่าพระบาททั้ง ๒

พวกพราหมณ์ผู้ทำนายลักษณะมาประชุมกันแล้วเห็น พระราชกุมารทรงมีลักษณะอันเกิดด้วยบุญเป็นร้อย ๆ จึงทำนายว่า ‘พระราชกุมารนี้จักมีบริวาร ยํ่ายีซึ่งศัตรูได้

เพราะจักรทั้งหลายมีกงโดยรอบอย่างนั้น ถ้าพระราชกุมารเช่นนั้นไม่ทรงผนวช จะยังจักรให้หมุนไปและปกครองแผ่นดิน มีกษัตริย์เป็นผู้ติดตามห้อมล้อม พระองค์ผู้ทรงยศมาก

แต่ถ้าพระราชกุมารเช่นนั้นทรงผนวช ทรงยินดียิ่ง ด้วยความพอใจในเนกขัมมะ จะมีพระปรีชาเห็นแจ่มแจ้ง พวกเทวดา มนุษย์ อสูร ท้าวสักกะ ยักษ์ คนธรรพ์ นาค วิหค และสัตว์ ๔ เท้าจะห้อมล้อมพระองค์ผู้ทรงยศมาก ผู้ไม่มีใครยิ่งกว่า อันเทวดาและมนุษย์บูชาแล้ว’

ลักษณะมีส้นพระบาทยาวสมส่วนเป็นต้น (๓-๕)

{๑๓๖} [๒๐๖] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในอดีต ตถาคตเคยเป็นมนุษย์ในชาติก่อน ภพก่อน กำเนิดก่อน ละปาณาติบาตแล้ว เว้นขาดจากปาณาติบาต วางอาชญา วางศัสตราแล้ว มีความละอาย มีความกรุณา หวังประโยชน์ แก่สัตว์ทั้งปวงอยู่ เพราะกรรมที่ตถาคตทำสั่งสมเพิ่มพูนไพบูลย์ไว้นั้น หลังจากตายแล้วตถาคตได้เข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ ตถาคตย่อมพิเศษกว่าเทวดา ทั้งหลายอื่นในโลกสวรรค์โดยสถาน ๑๐ คือ อายุทิพย์ วรรณะทิพย์ ความสุขทิพย์ ยศทิพย์ ความเป็นอธิบดีทิพย์ รูปทิพย์ เสียงทิพย์ กลิ่นทิพย์

รสทิพย์ และโผฏฐัพพะทิพย์ ครั้นจุติจากโลกสวรรค์นั้นแล้วมาสู่ความเป็นมนุษย์อย่างนี้ จึงได้เฉพาะซึ่งมหาปุริสลักษณะ ๓ ประการเหล่านี้ คือ มีส้นเท้ายาวสมส่วน ๑ มีนิ้วมือยาวสมส่วน ๑ มีกายตรงเหมือนกายพรหม ๑

พระมหาบุรุษผู้พร้อมมูลด้วยพระลักษณะทั้งหลายนั้น ถ้าอยู่ครองเรือน จะได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ ... เมื่อเป็นพระราชาจะได้อะไร เมื่อเป็นพระราชาจะได้ผลดังนี้ คือ มีพระชนมายุยืน ดำรงอยู่นาน ทรงอภิบาลพระชนมายุยืนยาว ข้าศึกศัตรูใดๆ ที่เป็นมนุษย์จะไม่สามารถปลงพระชนชีพในระหว่างได้ ถ้าพระมหาบุรุษนั้นเสด็จออกจากเรือนไปทรงผนวชเป็นบรรพชิต ก็จะได้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า มีหลังคาคือกิเลสอันเปิดแล้วในโลก เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะได้อะไร เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะได้ผลดังนี้ คือ ทรงมีพระชนมายุยืน ทรงดำรงอยู่นาน ทรงอภิบาลพระชนมายุยืนยาว ข้าศึกศัตรูไม่ว่าจะเป็นสมณะ พราหมณ์ เทวดา พรหม มาร หรือใครๆ ในโลกจะไม่สามารถปลงพระชนมชีพในระหว่างได้” พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเนื้อความนี้ไว้แล้ว[๒๐๗] ในพระลักษณะนั้น พระโบราณกเถระทั้งหลายกล่าวคาถาประพันธ์ไว้ดังนี้ว่า

{๑๓๗} พระมหาบุรุษทรงทราบว่าการฆ่าสัตว์ให้ตายเป็นภัยแก่ตน จึงได้เป็นผู้เว้นขาดแล้วจากการฆ่าสัตว์อื่น ได้ไปสู่สวรรค์เพราะกรรมที่ทรงประพฤติดีแล้วนั้น เสวยวิบากอันเป็นผลแห่งกรรมที่ทรงทำไว้ดีแล้ว

จุติแล้วเสด็จมาในโลกนี้ ย่อมได้เฉพาะซึ่งลักษณะ ๓ ประการ คือ มีส้นพระบาทยาวงาม ๑ พระวรกายตรงสวยงามประหนึ่งว่ากายพรหม มีพระพาหางาม มีความ

เป็นหนุ่ม ทรวดทรงสวยสมกับที่เกิดมาดี ๑ มีนิ้วพระหัตถ์ และนิ้วพระบาทยาวอ่อนนุ่มดังปุยฝ้าย ๑ พระชนก เป็นต้นทรงบำรุงพระราชกุมารเพื่อใัห้มีพระชนมายุยืนยาว เพราะพระองค์ทรงพร้อมมูลด้วยปุริสลักษณะ ๓ ประการ

ถ้าพระราชกุมารเป็นคฤหัสถ์ ก็จะดำรงพระชนม์ยืนยาว ถ้าทรงผนวช ก็จะดำรงพระชนม์ยืนยาวกว่า เพื่อให้อำนาจและความสำเร็จเจริญยิ่งขึ้น พระลักษณะนั้นเป็นนิมิตเพื่อความเป็นผู้มีพระชนมายุยืนด้วยประการดังนี้

มีพระมังสะอูมในที่ ๗ แห่ง

{๑๓๘} [๒๐๘] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในอดีตตถาคตเป็นมนุษย์ในชาติก่อน ภพก่อน กำเนิดก่อน เป็นผู้ให้ของที่ควรเคี้ยว ของที่ควรบริโภค ของที่ควรลิ้ม ของที่ควรเลีย น้ำที่ควรดื่มอันประณีตและมีรสชาติ เพราะกรรมที่ตถาคตทำสั่งสมเพิ่มพูนไพบูลย์ไว้นั้น หลังจากตายแล้วตถาคตได้ เข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ ... ครั้นจุติจากโลกสวรรค์นั้นแล้วมาสู่ความเป็นมนุษย์อย่างนี้ จึงได้เฉพาะซึ่งมหาปุริสลักษณะนี้ คือ มีเนื้อเต็มในที่ ๗ แห่ง คือ ที่หลังมือทั้งสอง ที่หลังเท้าทั้งสอง ที่จะงอยบ่าทั้งสอง และที่ลำคอพระมหาบุรุษผู้พร้อมมูลด้วยพระลักษณะเช่นนั้น ถ้าอยู่ครองเรือนจะ ได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ ... เมื่อเป็นพระราชาจะได้อะไร เมื่อเป็นพระราชาจะได้รับผลดังนี้ คือ ย่อมเป็นผู้ได้ของที่ควรเคี้ยว ของที่ควรบริโภค ของที่ควรลิ้ม ของที่ควรเลีย นํ้าที่ควรดื่มอันประณีตและมีรสชาติ ถ้าพระมหาบุรุษนั้นเสด็จออกจากเรือนไปทรงผนวชเป็นบรรพชิต จะได้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า มีหลังคาคือกิเลสอันเปิดแล้วในโลก เมื่อเป็น

พระพุทธเจ้าจะได้อะไร เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะได้รับผลดังนี้ คือ ทรงได้ของที่ควรเคี้ยว ของที่ควรบริโภค ของที่ควรลิ้ม ของที่ควรเลีย นํ้าที่ควรดื่มอันประณีตและมีรสชาติ” พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเนื้อความนี้ไว้แล้ว[๒๐๙] ในพระลักษณะนั้น พระโบราณกเถระทั้งหลายกล่าวคาถาประพันธ์ไว้ดังนี้ว่า

{๑๓๙} พระมหาบุรุษทรงเป็นผู้ให้ของที่ควรเคี้ยว ของที่ควรบริโภค ของที่ควรลิ้ม น้ำที่ควรดื่มซึ่งมีรสอันเลิศ เพราะกรรมที่ทรงประพฤติดีแล้วนั้น พระมหาบุรุษนั้น จึงบันเทิงใจอยู่นานในสวนนันทวัน

ในโลกนี้ทรงได้รับมังสะเต็ม ๗ แห่ง และได้พื้นฝ่าพระหัตถ์และฝ่าพระบาทอ่อนนุ่ม บัณฑิตผู้ฉลาดในลักษณะนิมิตกล่าวไวัเพื่อความเป็นผู้ได้ของควรเคี้ยวและ โภชนะอันมีรส

ลักษณะนั้นใช่ว่าจะส่องอรรถแม้แก่พระมหาบุรุษผู้เป็นคฤหัสถ์เท่านั้น ถึงพระมหาบุรุษทรงออกผนวชก็ย่อม ทรงได้ของที่ควรเคี้ยวและโภชนะอันมีรสอันเลิศเป็นต้น นั้นเหมือนกัน บัณฑิตทั้งหลายกล่าวแล้วว่าพระองค์เป็น ผู้ตัดกิเลสเป็นเครื่องผูกของคฤหัสถ์ทั้งปวงเสียได้

ลักษณะมีฝ่าพระหัตถ์และฝ่าพระบาทอ่อนนุ่มและมีลายดุจตาข่าย

{๑๔๐} [๒๑๐] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในอดีต ตถาคตเป็นมนุษย์ในชาติก่อน ภพก่อน กำเนิดก่อน เป็นผู้สงเคราะห์ประชาชนด้วยสังคหวัตถุ ๔ คือ ด้วยการให้ ด้วยการกล่าวคำเป็นที่รัก ด้วยการบำเพ็ญประโยชน์ และ

ด้วยความเป็นผู้มีตนเสมอ เพราะกรรมที่ตถาคตทำสั่งสมเพิ่มพูนไพบูลย์ไว้นั้น หลังจากตายแล้วตถาคตได้เข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ ... ครั้นจุติจากโลกสวรรค์นั้นแล้วมาสู่ความเป็นมนุษย์อย่างนี้ จึงได้เฉพาะซึ่งมหาปุริสลักษณะ ๒ ประการเหล่านี้ คือ มีฝ่ามือและฝ่าเท้าอ่อนนุ่ม ๑ มีฝ่ามือและฝ่าเท้ามีลายดุจตาข่าย ๑

พระมหาบุรุษผู้พร้อมมูลด้วยพระลักษณะทั้ง ๒ ประการเช่นนั้น ถ้าครองเรือนจะได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ ... เมื่อเป็นพระราชาจะได้อะไร เมื่อเป็นพระราชาจะได้รับผลดังนี้ คือ มีบริวารชนอันพระองค์ทรงสงเคราะห์แล้วเป็นอย่างดี บริวารชนที่พระองค์ทรงสงเคราะห์เป็นอย่างดีนั้น มีทั้งที่เป็นพราหมณ์ เป็นคฤหบดี เป็นชาวนิคม เป็นชาวชนบท เป็นโหราจารย์ เป็นมหาอำมาตย์ เป็นกองทหาร เป็นนายประตู เป็นอำมาตย์ เป็นบริษัท เป็นเจ้า เป็นเศรษฐี เป็นราชกุมาร ถ้าพระมหาบุรุษนั้นเสด็จออกจากเรือนไปทรงผนวชเป็นบรรพชิต จะได้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า มีหลังคาคือกิเลสอันเปิดแล้วในโลก เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะได้อะไร เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะได้รับผลดังนี้ คือ มีบริวารชนอันพระองค์ทรงสงเคราะห์แล้วเป็นอย่างดี บริวารชนที่พระองค์ทรงสงเคราะห์เป็นอย่างดีนั้น มีทั้งที่เป็นภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา เทวดา มนุษย์ อสูร นาค และคนธรรพ์” พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเนื้อความนี้ไว้แล้ว[๒๑๑] ในพระลักษณะนั้น พระโบราณกเถระทั้งหลายกล่าวคาถาประพันธ์ไว้ดังนี้ว่า

{๑๔๑} พระมหาบุรุษทรงบำเพ็ญทาน ๑ ทรงบำเพ็ญประโยชน์ ๑ กล่าวคำเป็นที่รัก ๑ เป็นผู้มีตนสมํ่าเสมอ ๑ ให้การสงเคราะห์อย่างดีแก่ชนเป็นอันมาก ย่อมไปสู่สวรรค์ ด้วยคุณอันตนมิได้ดูหมิ่น

จุติแล้วเวียนมาในโลกนี้ จะเป็นพระกุมารที่หนุ่มแน่นงดงาม เป็นผู้มีฝ่าพระหัตถ์และฝ่าพระบาทอ่อนนุ่ม เป็นผู้มีฝ่าพระหัตถ์และฝ่าพระบาทมีลายเป็นดุจตาข่าย งามยิ่งและมีส่วนน่าชม

พระองค์มาสู่แผ่นดินนี้ มีบริวารชนล้วนเชื่อฟัง อันพระองค์พึงจัดแจงสงเคราะห์ด้วยดีตรัสถ้อยคำเป็นที่น่ารัก แสวงหาประโยชน์เกื้อกูลและความสุขให้ ทรงประพฤติคุณความดีที่น่าชอบใจ

ถ้าพระองค์ทรงละการบริโภคกามคุณทั้งปวง เป็นพระชินะตรัสธรรมกถาแก่ประชุมชน ประชุมชนก็จะสนองคำของพระองค์เลื่อมใสยิ่งนัก ครั้นฟังธรรมแล้ว ย่อมจะพากันประพฤติธรรมสมควรแก่ธรรม

ลักษณะมีพระบาทเหมือนสังข์ควํ่า

และมีพระโลมาที่มีปลายช้อยขึ้นข้างบน

{๑๔๒} [๒๑๒] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในอดีต ตถาคตเป็นมนุษย์ในชาติก่อน ภพก่อน กำเนิดก่อน เป็นผู้กล่าววาจาประกอบด้วยอรรถ ประกอบด้วยธรรม แนะนำประชาชนเป็นอันมาก เป็นผู้นำประโยชน์และความสุขมาให้แก่สัตว์ทั้งหลาย เป็นผู้บูชาธรรมเป็นปกติ เพราะกรรมที่ตถาคตทำสั่งสมเพิ่มพูนไพบูลย์ไว้นั้น หลังจากตายแล้วตถาคตได้เข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ ... ครั้นจุติจากโลกสวรรค์นั้นแล้วมาสู่ความเป็นมนุษย์อย่างนี้ จึงได้เฉพาะซึ่งมหาปุริสลักษณะ ๒ ประการเหล่านี้ คือ มีเท้าเหมือนสังข์ควํ่า ๑ มีโลมาที่มีปลายช้อยขึ้นข้างบน ๑

พระมหาบุรุษผู้พร้อมมูลด้วยพระลักษณะทั้ง ๒ ประการเช่นนั้น ถ้าอยู่ครองเรือนจะได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ ... เมื่อเป็นพระราชาจะได้อะไร เมื่อเป็นพระราชาจะได้รับผลดังนี้ คือ เป็นผู้เลิศประเสริฐ เป็นประธานสูงสุด ดีกว่าหมู่ชนที่บริโภคกามคุณ ถ้าพระมหาบุรุษเสด็จออกจากเรือน ไปทรงผนวชเป็นบรรพชิตจะได้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้ามีหลังคา คือกิเลสอันเปิดแล้วในโลก เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะได้อะไร เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะได้รับผลดังนี้ คือ เป็นผู้เลิศประเสริฐ เป็นประธานสูงสุด ดีกว่าสรรพสัตว์” พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเนื้อความนี้ไว้แล้ว[๒๑๓] ในพระลักษณะนั้น พระโบราณกเถระทั้งหลายกล่าวคาถาประพันธ์ไว้ดังนี้ว่า

{๑๔๓} พระมหาบุรุษพิจารณาก่อนจึงกล่าวคำอันประกอบ ด้วยอรรถและธรรม แนะนำประชาชนเป็นอันมาก เป็นผู้นำประโยชน์และความสุขมาให้แก่สัตว์ทั้งหลาย เป็นผู้ไม่ตระหนี่ ได้เสียสละบูชาธรรมแล้ว

เพราะกรรมอันพระองค์ประพฤติดีแล้วนั้น พระองค์จึงไปสู่สุคติ บันเทิงอยู่ในสุคตินั้น มาในโลกนี้ ย่อมได้ลักษณะ ๒ ประการ เพื่อความเป็นผู้มีความสุขอันอุดม

พระมหาบุรุษนั่นนั้นมีพระโลมาที่มีปลายช้อยขึ้นข้างบน และมีข้อพระบาทตั้งอยู่เป็นอันดี ซึ่งพระมังสะและโลหิตปิดบัง มีหนังห่อหุ้มแล้ว และมีพระเพลา เบื้องบนงดงาม

พระมหาบุรุษเช่นนั้น ถ้าครองเรือนจะถึงความเป็น ผู้เลิศกว่าพวกที่บริโภคกามคุณ ไม่มีใครยิ่งไปกว่าพระองค์ ทรงเป็นใหญ่เหนือชมพูทวีปทั้งสิ้น

ถ้าหากพระองค์ทรงผนวชก็จะทรงเป็นอยู่อย่างประเสริฐ ถึงความเป็นเลิศกว่าสรรพสัตว์ไม่มีใครยิ่งไปกว่าพระองค์ได้ ย่อมเป็นใหญ่เหนือโลกทั้งปวงอยู่

ลักษณะมีพระชงฆ์รีเรียวดุจแข้งเนื้อทราย

{๑๔๔} [๒๑๔] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในอดีต ตถาคตเป็นมนุษย์ในชาติก่อน ภพก่อน กำเนิดก่อน เป็นผู้ตั้งใจสอนศิลปะ วิชชา จรณะ หรือกรรม ด้วยมนสิการว่า ‘ทำไฉน พวกคนเหล่านี้จะพึงรู้ได้เร็ว จะพึงสำเร็จได้เร็ว ไม่พึงลำบากนาน’ เพราะกรรมที่ตถาคตทำสั่งสมเพิ่มพูนไพบูลย์ไว้นั้น หลังจากตายแล้ว ตถาคตได้เข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ ... ครั้นจุติจากโลกสวรรค์ นั้นแล้วมาสู่ความเป็นมนุษย์อย่างนี้ จึงได้เฉพาะซึ่งมหาปุริสลักษณะนี้ คือ มีลำแข้งรีเรียวดุจแข้งเนื้อทราย

พระมหาบุรุษผู้พร้อมมูลด้วยพระลักษณะเช่นนั้น ถ้าอยู่ครองเรือนจะ ได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ ... เมื่อเป็นพระราชาจะได้อะไร เมื่อเป็นพระราชา จะได้รับผลดังนี้ คือ จะทรงได้พาหนะคือช้างทรงเป็นต้นอันคู่ควรแก่พระราชา ซึ่งเป็นองค์เสนาแห่งพระราชาและเครื่องราชูปโภคอันสมควรแก่พระราชาโดยพลัน ... ถ้าพระมหาบุรุษนั้นเสด็จออกจากเรือนไปทรงผนวชเป็นบรรพชิตจะได้ เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า มีหลังคาคือกิเลสอันเปิดแล้วในโลก เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะได้อะไร เมื่อเป็นพระพุทธเจ้า จะได้รับผลดังนี้ คือ จะทรงได้ปัจจัยมีจีวรเป็นต้นอันสมควรแก่สมณะ และมีบริษัท ๔ อันเป็นองค์ประกอบหนึ่งของพระพุทธเจ้า และจะทรงได้บริขารเป็นสมณูปโภคอันสมควร แก่สมณะโดยพลัน” พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเนื้อความนี้ไว้แล้ว

[๒๑๕] ในพระลักษณะนั้น พระโบราณกเถระทั้งหลายกล่าวคาถาประพันธ์ไว้ดังนี้ว่า

{๑๔๕} พระมหาบุรุษปรารถนาอยู่ว่า ‘ทำไฉนพวกนักศึกษา เหล่านี้จะรู้อย่างแจ่มแจ้งได้เร็วในศิลปะ วิชชา จรณะ และกรรม’ และได้สอนศิลปะที่ไม่เบียดเบียนนักศึกษาใด ด้วยความตั้งใจว่า ‘ผู้ศึกษาจะได้ไม่ลำบากนาน’

ครั้นทำกุศลกรรมซึ่งมีความสุขเป็นผลนั้นแล้ว จึงได้รับผลของกรรมนั้น คือ มีพระชงฆ์ทั้งคู่เป็นที่พอพระทัย สมส่วน กลมกลึง สมกับที่เกิดมาดี รีเรียวไปโดยลำดับ มีโลมาที่มีปลายช้อยขึ้นข้างบน มีหนังอันละเอียดห่อหุ้มแล้ว

บัณฑิตทั้งหลายต่างชมพระมหาบุรุษนั้นว่า ‘พระองค์มีพระชงฆ์รีเรียวดุจแข้งเนื้อทราย’ และชมพระลักษณะคือพระโลมาแต่ละเส้นๆ อันได้ลักษณะ สมบัติมารวมเข้าไว้ในที่นี้ พระมหาบุรุษเมื่อยังไม่ทรงผนวชก็ได้พระลักษณะนั้นในที่นี้เร็วพลันถ้าพระมหาบุรุษเช่นนั้นทรงผนวชทรงยินดียิ่งด้วยความ พอใจในเนกขัมมะ จะมีพระปรีชาเห็นแจ่มแจ้ง จะทรงได้พระลักษณะเป็นอนุโลมแก่พระลักษณะที่สมควรเร็วพลัน

ลักษณะมีพระฉวีละเอียด

{๑๔๖} [๒๑๖] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในอดีต ตถาคตเคยเป็นมนุษย์ในชาติก่อน ภพก่อน กำเนิดก่อน ได้เข้าหาสมณะหรือพราหมณ์แล้วเรียนถามว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ กรรมที่เป็นกุศลเป็นอย่างไร กรรมที่เป็นอกุศลเป็นอย่างไร กรรมที่เป็นโทษเป็นอย่างไร กรรมที่ไม่มีโทษเป็นอย่างไร กรรมอะไรควร

ประพฤติ กรรมอะไรไม่ควรประพฤติ กรรมอะไรที่ข้าพเจ้าทำอยู่ไม่มีประโยชน์ มีแต่ทุกข์ไปนานเท่านาน และกรรมอะไรที่ข้าพเจ้าทำอยู่จะมีประโยชน์ ทั้งมีสุขไปนานเท่านาน’ เพราะกรรมที่ตถาคตทำสั่งสมเพิ่มพูนไพบูลย์ไว้นั้น หลังจากตายแล้วตถาคตได้เข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ ... ครั้นจุติจากโลกสวรรค์ นั้นแล้วมาสู่ความเป็นมนุษย์อย่างนี้ จึงได้เฉพาะซึ่งมหาปุริสลักษณะนี้ คือ มีผิวละเอียด เพราะผิวละเอียด ละอองธุลีจึงไม่ติดที่กายได้

พระมหาบุรุษผู้พร้อมมูลด้วยพระลักษณะเช่นนั้น ถ้าอยู่ครองเรือนจะได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ ... เมื่อเป็นพระราชาจะได้อะไร เมื่อเป็นพระราชาจะได้รับผลดังนี้ คือ มีปัญญามาก ไม่มีใครในบรรดาผู้บริโภคกามคุณ จะเสมอเหมือนหรือประเสริฐกว่าพระองค์ด้านปัญญา ถ้าพระมหาบุรุษนั้น เสด็จออกจากเรือนไปทรงผนวชเป็นบรรพชิต จะได้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า มีหลังคาคือกิเลสอันเปิดแล้วในโลก เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะได้อะไร เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะได้รับผลดังนี้ คือ มีพระปรีชามาก มีพระปรีชากว้างขวาง มีพระปรีชาแจ่มแจ้ง มีพระปรีชาว่องไว มีพระปรีชาเฉียบแหลม มีพระปรีชาทำลายกิเลส ไม่มีใครในบรรดาสรรพสัตว์จะมี ปัญญาเสมอเหมือนหรือมีปัญญาประเสริฐกว่าพระองค์” พระผู้มีพระภาคเจ้า ตรัสเนื้อความนี้ไว้แล้ว[๒๑๗] ในพระลักษณะนั้น พระโบราณกเถระทั้งหลายกล่าวคาถาประพันธ์ไว้ดังนี้ว่า

{๑๔๗} พระมหาบุรุษเคยเป็นมนุษย์ในชาติก่อนๆ ประสงค์จะรู้ทั่วถึงจึงเข้าหาบรรพชิต สอบถามตั้งใจฟังด้วยดี มุ่งแต่เนื้อความอยู่ภายใน ใส่ใจเรื่องอันเป็นสาระ

เพราะประพฤติปฏิบัติแต่กรรมที่ทำให้เกิดปัญญา พระองค์อุบัติมาเป็นมนุษย์ จึงมีพระฉวีละเอียด บัณฑิต

ผู้ฉลาดในลักษณะและนิมิตทำนายว่า ‘ผู้มีลักษณะเช่นนี้ จะทรงหยั่งเห็นเนื้อความอันลึกซึ้งได้’

ถ้าพระราชกุมารเช่นนั้นไม่ทรงผนวช จะยังจักรให้หมุนไปและปกครองแผ่นดิน ในการสั่งสอนสิ่งที่เป็นประโยชน์ และไม่เป็นประโยชน์ ในการกำหนดสิ่งที่เป็นประโยชน์และไม่เป็นประโยชน์ ไม่มีใครประเสริฐ หรือเสมอเท่าเทียมพระองค์

ถ้าพระราชกุมารเช่นนั้นทรงผนวช ทรงยินดียิ่งด้วยความพอใจในเนกขัมมะ จะมีพระปรีชาเห็นแจ่มแจ้ง ทรงได้พระปรีชาอันพิเศษยอดเยี่ยมบรรลุโพธิญาณ มีพระปรีชาประเสริฐกว้างขวางดังแผ่นดิน

ลักษณะมีพระฉวีวรรณเปล่งปลั่งดุจวรรณะแห่งทองคำ

{๑๔๘} [๒๑๘] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในอดีต ตถาคตเป็นมนุษย์ในชาติก่อน ภพก่อน กำเนิดก่อน เป็นผู้ไม่มีความโกรธ ไม่มีความคับแค้นใจ แม้ถูกคนหมู่มากว่าเอา ก็ไม่ขัดใจ ไม่โกรธตอบ ไม่พยาบาท ไม่จองล้างจองผลาญ ไม่แสดงความโกรธ ความไม่พอใจ และความเสียใจให้ปรากฏ แต่กลับให้ เครื่องปูลาดเนื้อละเอียดอ่อนและผ้าสำหรับนุ่งห่มคือผ้าโขมพัสตร์เนื้อละเอียด ผ้าฝ้ายเนื้อละเอียด ผ้าไหมเนื้อละเอียด เพราะกรรมที่ตถาคตทำสั่งสม เพิ่มพูนไพบูลย์ไว้นั้น หลังจากตายแล้วตถาคตได้เข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ ... ครั้นจุติจากโลกสวรรค์นั้นแล้วมาสู่ความเป็นมนุษย์อย่างนี้ จึงได้เฉพาะซึ่ง มหาปุริสลักษณะนี้ คือ มีผิวพรรณเปล่งปลั่งดุจผิวแห่งทองคำคือมีผิว ประดุจหุ้มด้วยทองคำ

พระมหาบุรุษผู้พร้อมมูลด้วยพระลักษณะเช่นนั้น ถ้าอยู่ครองเรือนจะได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ ... เมื่อเป็นพระราชาจะได้อะไร เมื่อเป็นพระราชาจะได้ผลดังนี้ คือ จะได้เครื่องปูลาดเนื้อละเอียดอ่อน ทั้งได้ผ้าสำหรับนุ่งห่มคือผ้าโขมพัตร์<*>เนื้อละเอียด ผ้าฝ้ายเนื้อละเอียด ผ้าไหมเนื้อละเอียด ผ้ากัมพลเนื้อละเอียด ถ้าพระมหาบุรุษนั้นเสด็จออกจากเรือนไป ทรงผนวชเป็นบรรพชิต จะได้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า มีหลังคาคือกิเลสอันเปิดแล้วในโลก เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะได้อะไร เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะได้รับผลดังนื้ คือ ทรงได้เครื่องปูลาดที่มีเนื้อละเอียดอ่อน ทรงได้ผ้าสำหรับนุ่งห่มคือผ้าโขมพัสตร์เนื้อละเอียด ผ้าฝ้ายเนื้อละเอียด ผ้าไหมเนื้อละเอียด ผ้ากัมพลเนื้อละเอียด” พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเนื้อความนี้ไว้แล้ว[๒๑๙] ในพระลักษณะนั้น พระโบราณกเถระทั้งหลายกล่าวคาถาประพันธ์ไว้ดังนี้ว่า

{๑๔๙} พระมหาบุรุษอธิษฐานความไม่โกรธไว้ และได้ให้ทานคือผ้าเป็นอันมาก ล้วนแต่มีเนื้อละเอียดและมีสีดี เมื่อครั้งดำรงอยู่ในภพก่อน ๆ ก็ทรงเสียสละเหมือน ฝนตกทั่วแผ่นดิน

ครั้นทรงทำกุศลกรรมนั้นแล้วจุติจากมนุษยโลก เข้าถึงเทวโลก เสวยวิบากอันเป็นผลกรรมที่ทำไว้ดี มีพระฉวีวรรณผุดผ่องดังทองคำในเทวโลกนั้น ดุจพระอินทร์ ประเสริฐกว่าพวกเทวดา

ถ้าเสด็จครองเรือน ยังไม่ประสงค์ที่จะทรงผนวช ก็จะทรงปกครองแผ่นดินใหญ่ ทรงได้เฉพาะซึ่งรัตนะ ๗ ประการและความเป็นผู้มีพระฉวีวรรณละเอียดงามสะอาด พิเศษกว่าประชุมชนในโลกนี้

ถ้าทรงผนวชก็จะทรงได้รับผ้าสำหรับทรงครอง เป็นผ้าสำหรับนุ่งห่มอย่างดี และเสวยผลกรรมที่เป็นประโยชน์ ดีที่ทรงทำไว้ในภพก่อน ความหมดสิ้นแห่งผลกรรมที่พระองค์ทำแล้วหามีไม่

ลักษณะมีพระคุยหะเร้นอยู่ในฝัก

{๑๕๐} [๒๒๐] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในอดีต ตถาคตเป็นมนุษย์ในชาติก่อน ภพก่อน กำเนิดก่อน เป็นผู้นำพวกญาติมิตรสหายผู้มีใจดีที่สูญหายพลัดพรากจากกันไปนานให้มาพบกัน นำมารดากับบุตรให้มาพบกัน นำบุตรกับ มารดาให้มาพบกัน นำบิดากับบุตรให้มาพบกัน นำบุตรกับบิดาให้มาพบกัน นำพี่น้องกับพี่น้องให้มาพบกัน นำพี่ชายกับน้องสาวให้มาพบกัน นำน้องสาวกับพี่ชายให้มาพบกัน ครั้นทำเขาให้พร้อมหน้ากันแล้วก็ชื่นใจ เพราะกรรมที่ตถาคตทำสั่งสมเพิ่มพูนไพบูลย์ไว้นั้น หลังจากตายแล้วตถาคตได้เข้าถึง สุคติโลกสวรรค์ ... ครั้นจุติจากโลกสวรรค์นั้นแล้วมาสู่ความเป็นมนุษย์อย่างนี้ จึงได้เฉพาะซึ่งมหาปุริสลักษณะนี้

คือ มีคุยหะเร้นอยู่ในฝักพระมหาบุรุษผู้พร้อมมูลด้วยพระลักษณะเช่นนั้น ถ้าอยู่ครองเรือนจะได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ ... เมื่อเป็นพระราชาจะได้อะไร เมื่อเป็นพระราชาจะได้รับผลดังนี้ คือ มีพระโอรสมาก พระราชบุตรของพระองค์มีกว่าพัน ล้วนกล้าหาญ มีรูปทรงองอาจ สามารถยํ่ายีเสนาของข้าศึกได้ ถ้าพระมหาบุรุษนั้นเสด็จออกจากเรือนไปทรงผนวชเป็นบรรพชิต จะได้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า มีหลังคาคือกิเลสอันเปิดแล้วในโลก เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะได้อะไร เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะได้รับผลดังนี้ คือ มีพระโอรสมาก พระโอรสของพระองค์มีกว่าพัน ล้วนกล้าหาญ มีความเพียร

เป็นองค์สมบัติ กำจัดเสนาของข้าศึกได้” พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเนื้อความ นี้ไว้แล้ว

[๒๒๑] ในพระลักษณะนั้น พระโบราณกเถระทั้งหลายกล่าวคาถาประพันธ์ไว้ดังนี้ว่า

{๑๕๑} พระมหาบุรุษเคยเป็นมนุษย์ในชาติก่อนๆ ได้ทรงนำพวกญาติมิตรสหายที่สูญหายพลัดพรากจากกันไปนาน ให้มาพบกัน ครั้นทําให้เขาพร้อมหน้ากันแล้วก็ชื่นใจเพราะกรรมนั้น พระมหาบุรุษจึงได้เข้าถึงชั้นไตรทิพย์ เสวยสุขและสมบัติเป็นที่เพลิดเพลินยินดี ครั้นจุติจากชั้นไตรทิพย์แล้วเสด็จมาในโลกนี้ จึงมีพระอังคาพยพคือ พระคุยหะเร้นอยู่ในฝัก มีผ้าปกปิดพระมหาบุรุษเช่นนั้นมีพระโอรสมาก พระโอรสของพระองค์มากกว่าพัน ล้วนเป็นผู้กล้าหาญ เป็นวีรบุรุษ สามารถให้ศัตรูพ่ายไปได้ ให้ปีติเกิด และทูลปิยพจน์แก่ พระมหาบุรุษผู้ยังทรงเป็นคฤหัสถ์เมื่อพระมหาบุรุษทรงผนวชบำเพ็ญพรต มีพระโอรสมากกว่านั้น ล้วนแต่ดำเนินตามพระพุทธพจน์ พระลักษณะนั้นย่อมเป็นนิมิตบ่งบอกเนื้อความนั้น สำหรับพระมหาบุรุษที่เป็นคฤหัสถ์หรือบรรพชิต

ลักษณะมีปริมณฑลพระกายดุจปริมณฑลแห่งต้นไทร

และใช้ฝ่าพระหัตถ์ลูบคลำถึงพระชาณุทั้งสองได้โดยมิได้ค้อมพระกาย

{๑๕๒} [๒๒๒] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในอดีต ตถาคตเคยเป็นมนุษย์ในชาติก่อน ภพก่อน กำเนิดก่อน เมื่อตรวจดูมหาชนที่ควรสงเคราะห์ ย่อมรู้จัก

คนที่เสมอกัน รู้จักคนที่เป็นกันเอง รู้จักคนทั่วไป รู้จักความต่างกันของคนว่า ‘ผู้นี้ควรแก่สักการะนี้ ผู้นี้ควรแก่สักการะนี้’ ดังนี้แล้วจึงทำกิจประโยชน์ ตามความต่างกันในบุคคลนั้นๆ ในกาลก่อน เพราะกรรมที่ตถาคตทำสั่งสม เพิ่มพูนไพบูลย์ไว้นั้น หลังจากตายแล้วตถาคตได้เข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ ... ครั้นจุติจากโลกสวรรค์นั้นแล้วมาสู่ความเป็นมนุษย์อย่างนี้ จึงได้เฉพาะซึ่งมหาปุริสลักษณะ ๒ ประการเหล่านี้ คือ มีปริมณฑลกายดุจปริมณฑลแห่งต้นไทร ๑ เมื่อขณะยืนตรงมิต้องค้อมกายลง ก็ใช้ฝ่ามือทั้งสองลูบคลำถึงเข่า ทั้งสองได้ ๑พระมหาบุรุษผู้พร้อมมูลด้วยพระลักษณะทั้ง ๒ ประการเช่นนั้น ถ้าอยู่ครองเรือนจะได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ

... เมื่อเป็นพระราชาจะได้อะไร เมื่อเป็นพระราชาจะได้รับผลดังนี้ คือ เป็นผู้มั่งคั่ง มีทรัพย์มาก มีโภคะมาก มีทองและเงินมาก มีทรัพย์เครื่องปลื้มใจมาก มีทรัพย์และข้าวเปลือกมาก มีคลังเต็มบริบูรณ์ ถ้าพระมหาบุรุษนั้นเสด็จออกจากเรือนไปทรงผนวชเป็น บรรพชิตจะได้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า มีหลังคาคือกิเลสอันเปิดแล้วในโลก เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะได้อะไร เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะได้รับผลดังนี้ คือ เป็นผู้มั่งคั่ง มีทรัพย์มาก มีโภคะมาก ทรัพย์ของพระองค์นั้น คือ ศรัทธา ศีล หิริ โอตตัปปะ สุตะ จาคะ ปัญญา” พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเนื้อความนี้ไว้แล้ว[๒๒๓] ในพระลักษณะนั้น พระโบราณกเถระทั้งหลายกล่าวคาถาประพันธ์ไว้ดังนี้ว่า

{๑๕๓} พระมหาบุรุษตรวจดูมหาชนที่ควรสงเคราะห์อยู่พิจารณาแล้ว สอดส่องแล้ว คิดแล้วจึงทรงทราบว่า ‘ผู้นี้ควรแก่สักการะนี้’ ดังนี้แล้วจึงทำกิจประโยชน์ตามความต่างกัน ในบุคคลนั้นๆ ในกาลก่อน

ก็แหละขณะที่พระมหาบุรุษประทับยืนตรง มิต้องน้อมพระกายลงก็ใช้พระหัตถ์ทั้งสองลูบคลำถึงพระชาณุ

ทั้งสองได้ และมีปริมณฑลพระวรกายดุจปริมณฑลแห่ง ต้นไทรที่งอกงามบนแผ่นดิน ด้วยผลกรรมที่ประพฤติ มาดีแล้วและวิบากที่ยังเป็นส่วนเหลือ

มนุษย์ทั้งหลายที่มีปัญญาสุขุมรอบคอบ รู้จักพระลักษณะนิมิตมากอย่างจึงทำนายว่า ‘พระราชกุมารผู้ทรงพระเยาว์หนุ่มแน่นนี้ ย่อมได้เฉพาะซึ่งพระลักษณะอัน คู่ควรแก่คฤหัสถ์มากอย่าง’

กามโภคะอันสมควรแก่คฤหัสถ์มากอย่างย่อมมีแก่ พระราชกุมารผู้เป็นใหญ่ในแผ่นดิน ในฆราวาสวิสัยนี้ ถ้าพระราชกุมารนี้ทรงละกามโภคะทั้งปวง จะทรงได้อนุตตรธรรมอันเป็นทรัพย์อย่างประเสริฐสูงสุด

ลักษณะ ๓ ประการมีลักษณะกึ่งพระกายท่อนบน

เหมือนกึ่งกายท่อนหน้าของราชสีห์เป็นต้น

{๑๕๔} [๒๒๔] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในอดีต ตถาคตเป็นมนุษย์ในชาติก่อน ภพก่อน กำเนิดก่อน เป็นผู้หวังประโยชน์เกื้อกูล หวังความผาสุก หวังความเกษมจากโยคะแก่ชนเป็นอันมาก ด้วยคิดว่า ‘ทำไฉนคนเหล่านี้จึงจะเจริญด้วยศรัทธา ศีล สุตะ พุทธิ จาคะ ธรรม ปัญญา ทรัพย์และข้าวเปลือก นาและสวน สัตว์สองเท้าและสัตว์สี่เท้า บุตรและภรรยา ทาสและกรรมกรชายหญิง ญาติมิตร ตลอดจนเจริญด้วยพวกพ้อง’ เพราะกรรมที่ตถาคตทำสั่งสมเพิ่มพูนไพบูลย์ไว้นั้น หลังจากตายแล้วตถาคตได้เข้าถึง สุคติโลกสวรรค์ ... ครั้นจุติจากโลกสวรรค์นั้นแล้วมาสู่ความเป็นมนุษย์อย่างนี้ จึงได้เฉพาะซึ่งมหาปุริสลักษณะ ๓ ประการเหล่านี้ คือ มีกึ่งกายท่อนบน

เหมือนกึ่งกายท่อนหน้าของราชสีห์ ๑ มีแผ่นหลังเต็มเรียบ ๑ มีลำคอกลมเสมอกัน ๑

พระมหาบุรุษผู้พร้อมมูลด้วยพระลักษณะ ๓ ประการเช่นนั้น ถ้าอยู่ครองเรือนจะได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ ... เมื่อเป็นพระราชาจะได้อะไร เมื่อเป็นพระราชาจะได้รับผลดังนี้ คือ มีความไม่เสื่อมเป็นธรรมดา คือ ไม่เสื่อมจากทรัพย์และข้าวเปลือก นาและสวน สัตว์สองเท้าและสัตว์สี่เท้า บุตรและภรรยา ทาสและกรรมกรชายหญิง ญาติมิตร พวกพ้อง ตลอดจนไม่เสื่อมจากสมบัติทั้งปวง ถ้าพระมหาบุรุษนั้นเสด็จออกจากเรือนไปทรงผนวชเป็นบรรพชิต จะได้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า มีหลังคาคือกิเลสอันเปิดแล้วในโลก เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะได้อะไร เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะได้รับผลดังนี้ คือ มีความไม่เสื่อมเป็นธรรมดา คือ ไม่เสื่อมจากศรัทธา ศีล สุตะ จาคะ ปัญญา ตลอดจนไม่เสื่อมจากสมบัติทั้งปวง” พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเนื้อความนี้ไว้แล้ว[๒๒๕] ในพระลักษณะนั้น พระโบราณกเถระทั้งหลายกล่าวคาถาประพันธ์ไว้ดังนี้ว่า

{๑๕๕} พระมหาบุรุษย่อมปรารถนาความเจริญในคนเหล่าอื่นว่า ‘ทำไฉนผู้คนทั้งหลายไม่พึงเสื่อมจากศีล สุตะ พุทธิ จาคะ ธรรม คุณธรรมอันสูงสุดอีกมาก ทรัพย์ ข้าวเปลือก นา สวน บุตร ภรรยา ทั้งสัตว์สองเท้าและสัตว์สี่เท้า ญาติมิตร พวกพ้อง และพละ วรรณะ สุข ๒ ประการ’ ดังนี้ ทั้งหวังความเจริญและความสำเร็จ

พระมหาบุรุษนั้นมีส่วนพระวรกายท่อนบนตั้งอยู่เป็นอันดี ดังว่ากึ่งกายท่อนหน้าแห่งราชสีห์ และมีลำพระศอกลมเสมอกัน ทั้งมีพระปฤษฎางค์เต็มเรียบ ลักษณะ ทั้ง ๓ นี้เป็นบุพพนิมิต ไม่เสื่อม ปรากฏอยู่ตลอดไป

เพราะกรรมที่พระมหาบุรุษประพฤติไว้แล้วทำไว้แล้วในกาลก่อน

พระมหาบุรุษแม้ดำรงอยู่ในฆราวาสวิสัย ย่อมทรงเจริญด้วยข้าวเปลือก ทรัพย์ บุตร ภรรยา สัตว์สองเท้าและสัตว์สี่เท้า ถ้าจะทรงตัดกังวลเสีย ทรงออกผนวช ย่อมทรงบรรลุพระสัมโพธิญาณอันประเสริฐ มีความไม่เสี่อมเป็นธรรมดา

ลักษณะมีปลายเส้นประสาทสำหรับรับรสอาหารอันดี

{๑๕๖} [๒๒๖] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในอดีต ตถาคตเป็นมนุษย์ในชาติก่อน ภพก่อน กำเนิดก่อน เป็นผู้ไม่เบียดเบียนสัตว์ทั้งหลายไม่ว่าจะด้วยฝ่ามือ ก้อนดิน ท่อนไม้ หรือศัสตรา เพราะกรรมที่ตถาคตทำสั่งสมเพิ่มพูนไพบูลย์ไว้นั้น หลังจากตายแล้วตถาคตได้เข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ ... ครั้นจุติจาก โลกสวรรค์นั้นแล้วมาสู่ความเป็นมนุษย์อย่างนี้ จึงได้เฉพาะซึ่งมหาปุริสลักษณะนี้ คือ มีปลายเส้นประสาทสำหรับรับรสอาหารอันดี กล่าวคือ มีเส้นประสาทที่มีปลายข้างบนรวมกันอยู่ที่ลำคอ สำหรับนำรสอาหารให้ซาบซ่านไปสม่ำเสมอทั่วกายพระมหาบุรุษผู้พร้อมมูลด้วยพระลักษณะเช่นนั้น ถ้าอยู่ครองเรือนจะ ได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ .... เมื่อเป็นพระราชาจะได้อะไร เมื่อเป็นพระราชาจะได้รับผลดังนี้ คือ มีพระโรคาพาธน้อย มีความลำบากน้อย สมบูรณ์ ด้วยพระเตโชธาตุอันยังอาหารให้ย่อยดี ไม่เย็นนัก ไม่ร้อนนัก ถ้าพระมหาบุรุษนั้นเสด็จออกจากเรือนไปทรงผนวชเป็นบรรพชิต จะได้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า มีหลังคาคือกิเลสอันเปิดแล้วในโลก เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะได้อะไร เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะได้รับผลดังนี้ คือ มีพระ

โรคาพาธน้อย มีความลำบากน้อย สมบูรณ์ด้วยพระเตโชธาตุอันยังอาหารให้ย่อยดี ไม่เย็นนัก ไม่ร้อนนัก ปานกลาง พอที่จะบำเพ็ญเพียรได้” พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเนื้อความนี้ไว้แล้ว

[๒๒๗] ในพระลักษณะนั้น พระโบราณกเถระทั้งหลายกล่าวคาถาประพันธ์ไว้ดังนี้ว่า

{๑๕๗} พระมหาบุรุษไม่เบียดเบียน ไม่ย่ำยีสัตว์ด้วยฝ่ามือ ด้วยท่อนไม้ ด้วยก้อนดิน ด้วยศัสตรา ด้วยการฆ่าเอง และการใช้ผู้อื่นให้ฆ่า ด้วยการจองจำ หรือด้วยการ ทำให้หวาดกลัว

เพราะกรรมนั้นนั่นแหละ พระมหาบุรุษไปจาก มนุษยโลกแล้วจึงบันเทิงใจในสุคติ และเพราะทำกรรมมี ผลเป็นสุขจึงเสวยความสุข และมีปลายเส้นประสาท สำหรับรับรสอาหารอันดี พระองค์เสด็จมาในโลกนี้แล้วจึง ได้ความเป็นผู้มีปลายประสาทสำหรับรับรสอาหารอันดีเพราะฉะนั้น พวกพราหมณ์ผู้มีปัญญาสุขุมรอบคอบ เห็นแจ่มแจ้งจึงทำนายว่า ‘พระราชกุมารนี้จักมีความสุขมาก’ ลักษณะนั้นย่อมบอกถึงเนื้อความนั้นสำหรับพระราชกุมาร ไม่ว่าจะครองเรือนอยู่หรือทรงผนวชแล้ว’

ลักษณะมีพระเนตรดำสนิทและมีพระปขุมะงอนดุจขนตาโค

{๑๕๘} [๒๒๘] ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในอดีต ตถาคตเป็นมนุษย์ในชาติก่อน ภพก่อน กำเนิดก่อน ไม่ถลึงตาใส่ ไม่ชำเลืองมอง ไม่โกรธแล้วหลับตาเสีย เป็นคนตรง มีใจตรง มองตรงๆ และมองดูปวงชนด้วยสายตาอันแสดงถึง

ความรัก เพราะกรรมที่ตถาคตทำสั่งสมเพิ่มพูนไพบูลย์ไว้นั้น หลังจากตายแล้วตถาคตได้เข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ ... ครั้นจุติจากโลกสวรรค์นั้นแล้วมา สู่ความเป็นมนุษย์อย่างนี้ จึงได้เฉพาะซึ่งมหาปุริสลักษณะ ๒ ประการเหล่านี้ คือ มีดวงตาดำสนิท ๑ มีขนตางอนดุจขนตาโค ๑

พระมหาบุรุษผู้พร้อมมูลด้วยพระลักษณะ ๒ ประการเช่นนั้น ถ้าอยู่ครองเรือนจะได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ ... เมื่อเป็นพระราชาจะได้อะไร เมื่อเป็นพระราชาจะได้รับผลดังนี้ คือ เป็นผู้อันปวงชนเห็นแล้วรัก ทั้งเป็นที่รักเป็นที่พอใจแห่งพราหมณ์ คฤหบดี ชาวนิคม ชาวชนบท โหราจารย์ มหาอำมาตย์ กองทหาร นายประตู อำมาตย์ บริษัท พวกเจ้า เศรษฐี ตลอดจน พระราชกุมาร ถ้าพระมหาบุรุษนั้นเสด็จออกจากเรือนไปทรงผนวชเป็นบรรพชิต จะได้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้ามีหลังคาคือกิเลสอันเปิดแล้วในโลก เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะได้อะไร เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะได้รับผลดังนี้ คือ เป็นผู้อันปวงชนเห็นแล้วรัก เป็นที่รักเป็นที่พอใจแห่งภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา เทวดา มนุษย์ อสูร นาค และคนธรรพ์” พระผู้มีพระภาคเจ้า ตรัสเนื้อความนี้ไว้แล้ว[๒๒๙] ในพระลักษณะนั้น พระโบราณกเถระทั้งหลายกล่าวคาถาประพันธ์ไว้ดังนี้ว่า

{๑๕๙} พระมหาบุรุษไม่ถลึงตาใส่ ไม่ชำเลืองมอง ไม่โกรธ แล้วหลับตาเสีย เป็นคนตรง มีใจตรง มองตรง ๆ และ มองดูปวงชนด้วยสายตาอันแสดงถึงความรัก

พระองค์เสวยวิบากอันเป็นผล บันเทิงอยู่ในสุคติทั้งหลาย มาในโลกนี้ จึงมีพระปขุมะดุจขนตาโค และ มีพระเนตรดำสนิท มองเห็นได้แจ่มใส

พวกมนุษย์ผู้รู้ลักษณศาสตร์มีปัญญาละเอียดรอบคอบ ผู้ฉลาดในลักษณะนิมิตตามคัมภีร์ ฉลาดในการตรวจดู

พระลักษณะคือนัยน์ตามีสีดำสนิทและพระปขุมะดุจขนตาโค จึงชมพระราชกุมารนั้นว่า ‘เป็นผู้อันปวงชน เห็นแล้วรัก’

พระมหาบุรุษดำรงอยู่ในวิสัยคฤหัสถ์ จะเป็นผู้อันปวงชนเห็นแล้วรัก เป็นที่รักของปวงชน หากพระองค์ทรงละวิสัยคฤหัสถ์ครองเพศเป็นสมณะ จะเป็นที่รักของปวงชนเช่นกัน ทั้งจะยังปวงชนให้สร่างโศกได้

ลักษณะมีพระเศียรเป็นปริมณฑลดุจประดับด้วยอุณหิส

{๑๖๐} [๒๓๐] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในอดีต ตถาคตเป็นมนุษย์ในชาติก่อน ภพก่อน กำเนิดก่อน เป็นหัวหน้าของปวงชนในธรรมทั้งหลายฝ่ายกุศล เป็นประธานของปวงชนทางกายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต ในการบำเพ็ญทาน ในการสมาทานศีล ในการรักษาอุโบสถ ในการปรนนิบัติชอบในมารดา ในการปรนนิบัติชอบในบิดา ในการปรนนิบัติชอบในสมณะ ในการปรนนิบัติชอบในพราหมณ์ ในความเป็นผู้อ่อนน้อมต่อผู้ใหญ่ในตระกูลและ ในธรรมที่เป็นกุศลอันยิ่งอื่นๆ เพราะกรรมที่ตถาคตทำสั่งสมเพิ่มพูนไพบูลย์ไว้นั้น หลังจากตายแล้วตถาคตได้เข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ ... ครั้นจุติจาก โลกสวรรค์นั้นแล้วมาสู่ความเป็นมนุษย์อย่างนี้จึงได้เฉพาะซึ่งมหาปุริสลักษณะนี้ คือ มีศีรษะกลมเป็นปริมณฑลดุจประดับด้วยอุณหิสพระมหาบุรุษผู้พร้อมมูลด้วยพระลักษณะเช่นนั้น ถ้าครองเรือน จะได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ ... เมื่อเป็นพระราชาจะได้อะไร เมื่อเป็นพระราชา จะได้ผลดังนี้ คือ มีบริวารมาก มีบริวารทั้งที่เป็นพราหมณ์ เป็นคฤหบดี เป็นชาวนิคม เป็นชาวชนบท เป็นโหราจารย์ เป็นมหาอำมาตย์ เป็นกอง

ทหาร เป็นนายประตู เป็นอำมาตย์ เป็นบริษัท เป็นเจ้า เป็นเศรษฐี เป็นราชกุมาร แต่ถ้าพระมหาบุรุษนั้นเสด็จออกจากเรือนไปทรงผนวชเป็นบรรพชิต จะได้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า มีหลังคาคือกิเลสอันเปิดแล้วในโลก เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะได้อะไร เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะได้ผลดังนี้คือ มีบริวารมาก มีบริวารทั้งที่เป็นภิกษุ เป็นภิกษุณี เป็นอุบาสก เป็นอุบาสิกา เป็นเทวดา เป็นมนุษย์ เป็นอสูร เป็นนาค เป็นคนธรรพ์” พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเนื้อความนี้ไว้[๒๓๑] ในพระลักษณะนั้น พระโบราณกเถระทั้งหลายกล่าวคาถาประพันธ์ไว้ดังนี้ว่า

{๑๖๑} พระมหาบุรุษเป็นหัวหน้าในธรรมทั้งหลายที่เป็นสุจริต ยินดียิ่งแล้วในธรรมจริยา เป็นที่เจริญรอยตามของปวงชน เสวยผลแห่งบุญในสวรรค์

ครั้นเสวยผลแห่งสุจริตแล้วมาในโลกนี้ ได้ถึงความเป็นผู้มีพระเศียรกลมเป็นปริมณฑลดุจประดับด้วยอุณหิส พวกผู้รู้ที่ทรงจำลักษณะนิมิตอันปรากฏอยู่ทำนายว่า ‘พระราชกุมารนี้จักเป็นหัวหน้าแห่งปวงชน

หมู่ชนที่ช่วยเหลือของพระองค์ในหมู่มนุษย์ในโลกนี้ จักมีมาก’ แม้ในเบื้องต้นพวกพราหมณ์ก็ได้พยากรณ์พระองค์ว่า ‘พระราชกุมารนี้ ถ้าเป็นกษัตริย์จะเป็นใหญ่ในแผ่นดิน จะได้รับความช่วยเหลือจากปวงชนโดยแท้

ถ้าพระองค์จะทรงผนวชจะทรงปราดเปรื่อง มีความชำนาญพิเศษในธรรมทั้งหลาย และปวงชนจะพากัน ยินดียิ่งในคุณคือคำสั่งสอนของพระองค์และดำเนินรอยตามพระยุคลบาท’

ลักษณะมีพระโลมาขุมละเส้นๆ เสมอไปทุกขุม

และมีพระอุณาโลมเกิด ณ ระหว่างพระขนง

{๑๖๒} [๒๓๒] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในอดีต ตถาคตเป็นมนุษย์ในชาติก่อน ภพก่อน กำเนิดก่อน ละการพูดเท็จ เว้นขาดจากการพูดเท็จ พูดแต่คำจริง ดำรงคำสัตย์ มีถ้อยคำเป็นหลักฐาน ควรเชื่อถือ ไม่พูดให้คลาดเคลื่อนต่อชาวโลก เพราะกรรมที่ตถาคตทำสั่งสมเพิ่มพูนไพบูลย์ไว้นั้น หลังจากตายแล้วตถาคตได้เข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ ... ครั้นจุติจากโลกสวรรค์นั้นแล้ว มาสู่ความเป็นมนุษย์อย่างนี้ จึงได้เฉพาะซึ่งมหาปุริสลักษณะ ๒ ประการ เหล่านี้ คือ มีขนขุมละเส้นๆ เสมอไปทุกขุม ๑ มีขนเกิดในระหว่างคิ้วที่มี สีขาวอ่อนดังปุยนุ่น ๑

พระมหาบุรุษผู้ทรงพร้อมมูลด้วยพระลักษณะ ๒ ประการเช่นนั้น ถ้าอยู่ครองเรือน จะได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ ... เมื่อเป็นพระราชาจะได้อะไร เมื่อเป็นพระราชาจะได้รับผลดังนี้ คือ เป็นที่ประพฤติตามของมหาชน ทั้งที่ เป็นพราหมณ์ เป็นคฤหบดี เป็นชาวนิคม เป็นชาวชนบท เป็นโหราจารย์ เป็นมหาอำมาตย์ เป็นกองทหาร เป็นนายประตู เป็นอำมาตย์ เป็นบริษัท เป็นเจ้า เป็นเศรษฐี เป็นราชกุมาร ถ้าพระมหาบุรุษนั้นเสด็จออกจากเรือน ไปทรงผนวชเป็นบรรพชิต จะได้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า มีหลังคาคือกิเลสอันเปิดแล้วในโลก เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะได้อะไร เมื่อเป็นพระพุทธเจ้า จะได้รับผลดังนี้ คือ เป็นที่ประพฤติตามของมหาชนทั้งที่ เป็นภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา เทวดา มนุษย์ อสูร นาค และคนธรรพ์” พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเนื้อความนี้ไว้แล้ว[๒๓๓] ในพระลักษณะนั้น พระโบราณกเถระทั้งหลายกล่าวคาถาประพันธ์ไว้ดังนี้ว่า

{๑๖๓} ในชาติก่อนๆ พระมหาบุรุษมีปฏิญญาเป็นสัจจะ มี พระวาจาไม่เป็นสอง เว้นคำเหลวไหล ไม่พูดใหัเคลื่อน คลาดต่อใคร ๆ ตรัสแต่คำจริง คำแท้ คำที่หนักแน่น

พระองค์จึงมีพระอุณาโลมสีขาวสะอาด อ่อนดีดังปุยนุ่น เกิดอย่างงดงามในระหว่างพระขนง ไม่มีโลมาเกิดเป็นสองเส้นในขุมพระโลมาทั่วไป มีพระสรีระอันพระโลมาเส้นหนึ่ง ๆ ขึ้นสะพรั่ง

พวกผู้รู้ลักษณะ ฉลาดในลักษณะนิมิตที่ปรากฏมา ประชุมกันเป็นจำนวนมากแล้วทำนายพระมหาบุรุษว่า ‘พระอุณาโลมตั้งอยู่ดีโดยนิมิตบ่งว่ามวลชนย่อมประพฤติตาม’

พระมหาบุรุษแม้จะดำรงอยู่ในวิสัยคฤหัสถ์ มหาชนก็ประพฤติตาม เพราะกรรมที่ทรงทำไว้ดีแล้วมากมายในชาติก่อน แม้ทรงตัดกังวล ผนวชแล้วตรัสรู้ เป็นพระพุทธเจ้าผู้สงบ มหาชนก็ประพฤติตาม

ลักษณะมีพระทนต์ ๔๐ ซี่และมีพระทนต์ไม่ห่าง

{๑๖๔} [๒๓๔] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในอดีต ตถาคตเป็นมนุษย์ในชาติก่อน ภพก่อน กำเนิดก่อน ละคำส่อเสียด เว้นขาดจากคำส่อเสียด ฟังจากข้าง นี้แล้วไม่ไปบอกข้างโน้นเพื่อให้คนข้างนี้แตกร้าวกัน หรือฟังจากข้างโน้นแล้วไม่มาบอกข้างนี้เพื่อให้คนข้างโน้นแตกร้าวกัน สมานคนที่แตกร้าวกันแล้วบ้าง ส่งเสริมคนที่พร้อมเพรียงกันแล้วบ้าง ชอบคนผู้พร้อมเพรียงกัน ยินดีในคนผู้พร้อมเพรียงกัน เพลิดเพลินในคนผู้พร้อมเพรียงกัน กล่าวแต่คำที่ทำให้คนพร้อมเพรียงกัน เพราะกรรมที่ตถาคตทำสั่งสมเพิ่มพูนไพบูลย์

ไว้นั้น หลังจากตายแล้วตถาคตได้เข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ ... ครั้นจุติจาก โลกสวรรค์นั้นแล้วมาสู่ความเป็นมนุษย์อย่างนี้จึงได้เฉพาะซึ่งมหาปุริสลักษณะ ๒ ประการเหล่านี้ คือ มีฟัน ๔๐ ซี่ ๑ มีฟันไม่ห่าง ๑

พระมหาบุรุษผู้พร้อมมูลด้วยพระลักษณะเช่นนั้น ถ้าอยู่ครองเรือนจะได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ ... เมื่อเป็นพระราชาจะได้อะไร เมื่อเป็นพระราชาจะได้ผลดังนี้ คือ มีบริวารมาก มีบริวารทั้งที่เป็นพราหมณ์ เป็นคฤหบดี เป็นชาวนิคม เป็นชาวชนบท เป็นโหราจารย์ เป็นมหาอำมาตย์ เป็นกองทหาร เป็นนายประตู เป็นอำมาตย์ เป็นบริษัท เป็นเจ้า เป็นเศรษฐี เป็นราชกุมาร แต่ถ้าพระมหาบุรุษนั้นเสด็จออกจากเรือนไปทรงผนวชเป็นบรรพชิต จะได้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า มีหลังคาคือกิเลสอันเปิดแล้วในโลก เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะได้อะไร เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะได้ผล ดังนี้ คือ มีบริวารมาก มีบริวารทั้งที่เป็นภิกษุ เป็นภิกษุณี เป็นอุบาสก เป็นอุบาสิกา เป็นเทวดา เป็นมนุษย์ เป็นอสูร เป็นนาค เป็นคนธรรพ์” พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเนื้อความนี้ไว้[๒๓๕] ในพระลักษณะนั้น พระโบราณกเถระทั้งหลายกล่าวคาถาประพันธ์ไว้ดังนี้ว่า

{๑๖๕} พระมหาบุรุษไม่ได้กล่าววาจาส่อเสียด ที่จะทำพวกที่ดีกันให้แตกแยกกัน ที่จะทำความวิวาทอันเป็นเหตุให้แตกกันมากขึ้น ที่จะทำการไม่ควรอันเป็นเหตุให้ทะเลาะกันมากขึ้น ที่ไม่ก่อความแตกร้าวแก่พวกที่ดีกัน

ได้กล่าวแต่วาจาดีอันทำความไม่วิวาทกันให้เพิ่มขึ้น อันสมานคนที่แตกกันให้ดีกัน บรรเทาการทะเลาะกันของผู้คนได้ ให้มีความสามัคคีกัน ยินดี เบิกบานอยู่กับประชุมชนทั้งหลายที่ดีกันแล้ว

พระมหาบุรุษนั้นได้เสวยวิบากอันเป็นผล เบิกบานอยู่ในสุคติทั้งหลาย มาในโลกนี้ ย่อมมีพระทนต์ไม่ห่าง เรียบดี และมีพระทนต์ ๔๐ ซี่เกิดอยู่ในพระโอษฐ์เรียง กันเป็นระเบียบ

ถ้าพระองค์เป็นกษัตริย์ จะเป็นใหญ่ในแผ่นดิน จะมีบริษัทไม่แตกกัน หากพระองค์เป็นสมณะ จะปราศจากกิเลส ปราศจากมลทิน บริษัทบริวารของพระองค์จะดำเนินตามพระองค์ ไม่มีความหวั่นไหว

ลักษณะมีพระชิวหาใหญ่ยาวมีและพระสุรเสียงดุจเสียงพรหม

{๑๖๖} [๒๓๖] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในอดีต ตถาคตเป็นมนุษย์ในชาติก่อน ภพก่อน กำเนิดก่อน ละคำหยาบ เว้นขาดจากคำหยาบ กล่าวแต่คำที่ไม่มีโทษ เสนาะโสต ไพเราะ จับใจ เป็นคำของชาวเมือง ที่คนส่วนมากรักใคร่พอใจ เพราะกรรมที่ตถาคตทำสั่งสมเพิ่มพูนไพบูลย์ไว้นั้น หลังจากตายแล้วตถาคต ได้เข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ ... ครั้นจุติจากโลกสวรรค์นั้นแล้ว มาสู่ความเป็น มนุษย์อย่างนี้ จึงได้เฉพาะซึ่งมหาปุริสลักษณะ ๒ ประการเหล่านี้ คือ มีลิ้นที่ใหญ่ยาว ๑ มีเสียงดุจเสียงพรหม พูดมีสำเนียงดังเสียงนกการเวก ๑พระมหาบุรุษผู้พร้อมมูลด้วยพระลักษณะเช่นนั้น ถ้าครองเรือน จะได้ เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ ... เมื่อเป็นพระราชาจะได้อะไร เมื่อเป็นพระราชา จะได้ผลดังนี้ คือ มีบริวารมาก มีบริวารทั้งที่เป็นพราหมณ์ เป็นคฤหบดี เป็นชาวนิคม เป็นชาวชนบท เป็นโหราจารย์ เป็นมหาอำมาตย์ เป็นกองทหาร เป็นนายประตู เป็นอำมาตย์ เป็นบริษัท เป็นเจ้า เป็นเศรษฐี เป็นราชกุมาร แต่ถ้าพระมหาบุรุษนั้นเสด็จออกจากเรือนไปทรงผนวชเป็นบรรพชิต

จะได้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า มีหลังคาคือกิเลสอันเปิดแล้วในโลก เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะได้อะไร เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะได้ผลดังนี้ คือ มีบริวารมาก มีบริวารทั้งที่เป็นภิกษุ เป็นภิกษุณี เป็นอุบาสก เป็นอุบาสิกา เป็นเทวดา เป็นมนุษย์ เป็นอสูร เป็นนาค เป็นคนธรรพ์” พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเนื้อความนี้ไว้[๒๓๗] ในพระลักษณะนั้น พระโบราณกเถระทั้งหลายกล่าวคาถาประพันธ์ไว้ดังนี้ว่า

{๑๖๗} พระมหาบุรุษไม่ได้กล่าววาจาหยาบอันเป็นคำด่า ก่อความบาดหมาง และความลำบากใจ ทำความเจ็บใจให้ เป็นคำย่ำเหยียบปวงชน เป็นคำชั่วร้าย แต่กล่าววาจาอ่อนหวานไพเราะ อันมีประโยชน์ดี

พระองค์กล่าวแต่วาจาที่เป็นที่รักแห่งใจ เข้าถึงใจ ฟังสบายหู พระองค์จึงได้เสวยผลบุญในสวรรค์ทั้งหลาย

ครั้นเสวยผลแห่งกรรมที่ประพฤติดีแล้วมาในโลกนี้ พระองค์ได้เป็นผู้มีเสียงดุจเสียงแห่งพรหมและมีพระชิวหา ที่กว้างใหญ่สมพระลักษณะ มีพระวาจาที่ปวงชนเชื่อถือ

แม้พระองค์เป็นคฤหัสถ์กล่าวอยู่ ผลนี้ก็สำเร็จ ฉันใด ถึงพระองค์ทรงผนวช เมื่อตรัสคำที่ตรัสไว้ดีแก่ปวงชน คำนั้นปวงชนก็เชื่อถือ ฉันนั้นเหมือนกัน

ลักษณะมีพระหนุดุจคางราชสีห์

{๑๖๘} [๒๓๘] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในอดีตตถาคตเป็นมนุษย์ในชาติก่อน ภพก่อน กำเนิดก่อน ละคำเพ้อเจ้อ เว้นขาดจากคำเพ้อเจ้อ พูดถูกกาล

พูดแต่คำที่เป็นจริง พูดอิงอรรถ พูดอิงธรรม พูดอิงวินัย พูดแต่คำมีหลักฐาน มีที่อ้าง มีที่กำหนด ประกอบด้วยประโยชน์โดยกาลอันควร เพราะกรรมที่ตถาคตทำสั่งสมเพิ่มพูนไพบูลย์ไว้นั้น หลังจากตายแล้วตถาคตได้เข้าถึง สุคติโลกสวรรค์ ... ครั้นจุติจากโลกสวรรค์นั้นแล้วมาสู่ความเป็นมนุษย์อย่างนี้ จึงได้เฉพาะซึ่งมหาปุริสลักษณะนี้ คือ มีคางดุจคางราชสีห์

พระมหาบุรุษผู้ทรงพร้อมมูลด้วยพระลักษณะเช่นนั้น ถ้าอยู่ครองเรือน จะได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ ... เมื่อเป็นพระราชาจะได้อะไร เมื่อเป็นพระราชาจะได้ผลดังนี้ คือ จะเป็นผู้ที่ข้าศึกศัตรูใดที่เป็นมนุษย์กำจัดไม่ได้แต่ ถ้าเสด็จออกผนวชเป็นบรรพชิต จะได้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า มีหลังคาคือกิเลสอันเปิดแล้วในโลก เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะได้อะไร เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะได้ผลดังนี้ คือ จะเป็นผู้ที่เหล่าข้าศึกศัตรู ไม่ว่าภายในหรือภายนอก คือ ราคะ โทสะ โมหะ หรือสมณพราหมณ์ เทวดา มาร พรหม หรือใคร ๆ ในโลกกำจัดไม่ได้” พระผู้มีพระภาคเจ้า ตรัสเนื้อความนี้ไว้[๒๓๙] ในพระลักษณะนั้น พระโบราณกเถระทั้งหลายกล่าวคาถาประพันธ์ไว้ดังนี้ว่า

{๑๖๙} พระมหาบุรุษไม่กล่าวคำเพ้อเจ้อ ไม่กล่าวคำปราศจากหลักฐาน มีวาจาไม่เหลวไหล ทรงบรรเทาเสียซึ่ง คำที่ไม่มีประโยชน์ กล่าวแต่คำที่เป็นประโยชน์และคำที่เป็นสุขแก่ปวงชน

ครั้นทำกรรมนั้นแล้วจุติจากมนุษยโลกแล้ว ได้ถึงเทวโลก เสวยวิบากอันเป็นผลแห่งกรรมที่ทำดี จุติแล้ว เวียนมาในโลกนี้ ได้แล้วซึ่งความเป็นผู้มีพระหนุ ดุจคางราชสีห์ที่ประเสริฐกว่าสัตว์สี่เท้า

ได้เป็นพระราชาที่เป็นใหญ่กว่ามนุษย์ ยากนักที่ใครจะกำจัดได้ พระองค์เป็นผู้ใหญ่ยิ่งของมวลมนุษย์ มีอานุภาพมาก เป็นผู้เสมอด้วยเทวดาผู้ประเสริฐในชั้นไตรทิพย์ เป็นเหมือนพระอินทร์ผู้ประเสริฐกว่าเทวดา

เป็นผู้ที่คนธรรพ์ อสูร ท้าวสักกะ และยักษ์ผู้กล้าไม่สามารถกำจัดได้โดยง่ายเลย พระมหาบุรุษผู้มีสภาพเช่น นั้นย่อมเป็นใหญ่ทุกทิศในโลกนี้โดยแท้

ลักษณะมีพระทนต์เรียบเสมอกันและมีพระทาฐะขาวงาม

{๑๗๐} [๒๔๐] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในอดีต ตถาคตเป็นมนุษย์ในชาติก่อน ภพก่อน กำเนิดก่อน ละมิจฉาอาชีวะแล้ว เลี้ยงชีพอยู่ด้วยสัมมาอาชีวะ เว้นขาดจากการโกงด้วยตาชั่ง การโกงด้วยของปลอม การโกงด้วยเครื่องตวงวัด และการโกงด้วยการรับสินบน การหลอกลวงและตลบตะแลง เว้นขาดจากการตัด การฆ่า การจองจำ การตีชิง การปล้นและกรรโชก เพราะกรรมที่ตถาคตทำสั่งสมเพิ่มพูนไพบูลย์ไว้นั้น หลังจากตายแล้ว ตถาคตได้ เข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ ... ครั้นจุติจากโลกสวรรค์นั้นแล้วมาสู่ความ เป็นมนุษย์อย่างนี้ จึงได้เฉพาะซึ่งมหาปุริสลักษณะ ๒ ประการเหล่านี้ คือ มีฟันเรียบเสมอกัน ๑ มีเขี้ยวขาวงาม ๑พระมหาบุรุษผู้พร้อมมูลด้วยพระลักษณะเช่นนั้น ถ้าครองเรือน จะได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ ... เมื่อเป็นพระราชาจะได้อะไร เมื่อเป็นพระราชาจะได้ผลดังนี้ คือ มีบริวารมาก มีบริวารทั้งที่เป็นพราหมณ์ เป็นคฤหบดี เป็นชาวนิคม เป็นชาวชนบท เป็นโหราจารย์ เป็นมหาอำมาตย์ เป็นกองทหาร เป็นนายประตู เป็นอำมาตย์ เป็นบริษัท เป็นเจ้า เป็นเศรษฐี

เป็นราชกุมาร แต่ถ้าพระมหาบุรุษนั้นเสด็จออกจากเรือนไปทรงผนวชเป็นบรรพชิต จะได้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า มีหลังคาคือกิเลสอันเปิดแล้วในโลก เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะได้อะไร เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะได้ผล ดังนี้ คือ มีบริวารมาก มีบริวารทั้งที่เป็นภิกษุ เป็นภิกษุณี เป็นอุบาสก เป็นอุบาสิกา เป็นเทวดา เป็นมนุษย์ เป็นอสูร เป็นนาค เป็นคนธรรพ์” พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเนื้อความนี้ไว้[๒๔๑] ในพระลักษณะนั้น พระโบราณกเถระทั้งหลายกล่าวคาถาประพันธ์ไว้ดังนี้ว่า

{๑๗๑} พระมหาบุรุษนั้นละมิจฉาอาชีวะแล้ว ยังความเป็นไปให้เกิดด้วยสัมมาอาชีวะที่สะอาด เป็นไปโดยธรรม ละกรรมอันไม่เป็นประโยชน์ ประพฤติแต่กรรมที่เป็น ประโยชน์และเป็นสุขแก่ปวงชน

ครั้นทำกรรมที่มีผลเป็นสุขซึ่งปวงสัตบุรุษผู้มีปัญญา อันละเอียดผู้ฉลาดสรรเสริญแล้ว เสวยสุขอยู่ในสวรรค์ เป็นผู้พรั่งพร้อมด้วยสมบัติเป็นที่ยินดีและความสนุกสนาน เพลิดเพลินอยู่เสมอด้วยท้าวสักกะผู้ประเสริฐในเทวโลก ชั้นไตรทิพย์

จุติจากสวรรค์แล้วมาได้ภพสำหรับมนุษย์ ทั้งได้เฉพาะซึ่งพระทนต์ที่เรียบเป็นอันดี และพระทาฐะขาว งามหมดจดสะอาด เพราะวิบากอันเป็นผลแห่งกรรมดีที่ทำไว้

พวกมนุษย์ผู้ทำนายลักษณะซึ่งมีปัญญาอันละเอียดที่ มหาชนยกย่องเป็นจำนวนมากมาประชุมกันแล้วพยากรณ์ว่า ‘พระราชกุมารนี้จะมีหมู่ชนที่บริสุทธิ์สะอาดเป็นบริวาร

มีพระทนต์ที่เกิดสองหนเรียงเรียบเสมอกัน และมีพระทาฐะขาวงามสะอาด

คนเป็นอันมากที่บริสุทธิ์สะอาดจะเป็นบริวารของ พระมหาบุรุษผู้เป็นพระราชาปกครองแผ่นดินใหญ่นี้ ทั้งจะไม่มีการกดขี่เบียดเบียนชาวชนบท ปวงชนต่างจะประพฤติกิจที่เป็นประโยชน์และเป็นสุขถ้าพระองค์ทรงผนวชเป็นสมณะ จะทรงปราศจากบาปธรรม มีกิเลสเป็นดังธุลีระงับไป มีหลังคาคือกิเลส อันเปิดแล้วในโลก ปราศจากความกระวนกระวาย และ ความลำบาก จะทรงเห็นโลกนี้โลกอื่นและบรมธรรมโดยแท้คฤหัสถ์และบรรพชิตเป็นอันมากผู้ทำตามพระโอวาท ของพระองค์จะกำจัดบาปธรรมที่ไม่สะอาดที่บัณฑิตตำหนิได้ พระองค์จะถูกห้อมล้อมด้วยบริวารผู้บริสุทธิ์ สะอาด ผู้กำจัดมลทิน ตะปูใจ เคราะห์ร้าย และกิเลสทั้งปวงได้แล้วพระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ภิกษุทั้งหลายเหล่านั้น พากันยินดีชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วแล

จบ ลักขณสูตรที่ ๗

๘. สิงคาลกสูตร

ว่าด้วยสิงคาลกมาณพ

คิหิปฏิบัติ

{๑๗๒} [๒๔๒] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผ้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ เวฬุวันวิหาร อันเป็น ที่พระราชทานเหยื่อแก่กระแต ใกล้พระนครราชคฤห์ สมัยนั้น คฤหบดีบุตร นามว่าสิงคาลกะลุกขึ้นแต่เช้า ออกจากพระนครราชคฤห์ มีผ้าเปียก มี