๑. ปาฏิกสูตร เล่ม ๑๑

พระบาลีสุตตันตปิฎก

ทีฆนิกาย ปาฏิกวรรค

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

๑. ปาฏิกสูตร

ว่าด้วยนักบวชเปลือยชื่อปาฏิกบุตร

พระพุทธองค์ทรงเล่าเรื่องสุนักขัตตลิจฉวีบุตร

{๑} [๑] ข้าพเจ้า ได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่อนุปิยนิคมของชาวมัลละ ในแคว้นมัลละ ครั้งนั้นเป็นเวลาเช้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงครองอันตรวาสกแล้วถือบาตรจีวรเสด็จเข้าไปบิณฑบาตยังอนุปิยนิคม ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงดำริว่า “ยังเช้านักที่จะเข้าไปบิณฑบาตยังอนุปิยนิคม

ถ้ากระไร เราพึงไปหาปริพาชกชื่อภัคควโคตร ที่อารามของเขาก่อน”

[๒] ลำดับนั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าได้เสด็จเข้าไปยังอารามของเขาแล้ว ภัคควโคตรปริพาชกได้กราบทูลอาราธนาพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ขอนิมนต์พระผู้มีพระภาคเจ้ามาเถิด พระพุทธเจ้าข้า พระผู้มีพระภาคเจ้า เสด็จมาดีแล้ว นาน ๆ พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงจะมีโอกาสเสด็จมาที่นี้ ขอนิมนต์ประทับนั่ง นี้อาสนะที่ปูลาดไว้” พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ประทับ นั่งบนอาสนะที่เขาปูลาดไว้แล้ว ฝ่ายภัคควโคตรปริพาชกถือเอาอาสนะต่ำ แห่งหนึ่งนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ครั้นแล้วได้กราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ วันก่อน ๆ เจ้าสุนักขัตตลิจฉวีบุตร ได้เข้ามาหาข้าพระองค์ถึงที่อยู่แล้วบอกว่า ‘ดูก่อนภัคควะ บัดนี้ข้าพเจ้าบอกคืนพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วข้าพเจ้า มิได้อยู่เจาะจงพระผู้มีพระภาคเจ้าหรอก’ ดังนี้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ คำนั้นเป็นดังที่สุนักขัตตลิจฉวีบุตรกล่าวละหรือ”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ก็เป็นจริงดังที่เจ้าสุนักขัตตลีจฉวีบุตรกล่าวนั้นแล

[๓] ดูก่อนภัคควะ ในวันก่อน ๆ เจ้าสุนักขัตตลีจฉวีบุตรก็ได้เข้ามา หาเราถึงที่อยู่ ครั้นแล้วอภิวาทเรา นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้พูดดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ขอบอกคืนพระผู้มีพระภาคเจ้า ข้าพระองค์จักไม่อยู่เจาะจงพระผู้มีพระภาคเจ้า’ เมื่อเขากล่าวอย่างนี้แล้ว เราจึงได้

กล่าวว่า ‘ดูก่อนสุนักขัตตะ เราได้กล่าวกะเธออย่างนี้หรือว่า ‘มาเถิดสุนักขัตตะ เธอจงอยู่เจาะจงเรา’

‘มิได้ตรัสอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า’

‘หรือว่าเธอได้กล่าวกะเราอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์จักอยู่เจาะจงพระผู้มีพระภาคเจ้า’

‘มิได้กราบทูลอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า’

‘ดูก่อนสุนักขัตตะ เพราะเหตุที่เรามิได้กล่าวกะเธอว่า ‘มาเถิด สุนักขัตตะ เธอจงอยู่เจาะจงเรา’ และเธอเองก็มิได้กล่าวกะเราว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์จักอยู่เจาะจงพระผู้มีพระภาคเจ้า’ เมื่อเป็น เช่นนี้ เธอเป็นใคร บอกคืนใคร เธอจงเห็นว่า ข้อนี้เป็นความผิดของเธอ เท่านั้นนะ โมฆบุรุษ’{๒} [๔] ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็พระผู้มีพระภาคเจ้ามิได้ทรงกระทำอิทธิปาฏิหาริย์อันเป็นธรรมชั้นเยี่ยมของมนุษย์ แก่ข้าพระองค์เลย’

‘ดูก่อนสุนักขัตตะ เราได้กล่าวกะเธออย่างนี้หรือว่า ‘มาเถิด สุนักขัตตะ เธอจงอยู่เจาะจงเรา เราจะกระทำอิทธิปาฏิหาริย์อันเป็นธรรมชั้นเยี่ยม ของมนุษย์แก่เธอ’

‘มิได้ตรัสอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า’

‘หรือว่าเธอได้กล่าวกะเราอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์

จักอยู่เจาะจงพระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าจักทรงกระทำอิทธิปาฏิหาริย์อันเป็นธรรมชั้นเยี่ยมของมนุษย์แก่ข้าพระองค์’

‘มิได้กราบทูลอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า’

‘ดูก่อนสุนักขัตตะ เพราะเหตุที่เรามิได้กล่าวกะเธอว่า ‘มาเถิดสุนักขัตตะ เธอจงอยู่เจาะจงเรา เรากระทำอิทธิปาฏิหาริย์อันเป็นธรรมชั้นเยี่ยมของมนุษย์แก่เธอ และเธอก็มิได้กล่าวกะเราว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์จักอยู่เจาะจงพระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้า จักทรงกระทำอิทธิปาฏิหาริย์อันเป็นธรรมชั้นเยี่ยมของมนุษย์แก่ข้าพระองค์’ ดังนี้ ดูก่อนโมฆบุรุษ เมื่อเป็นเช่นนี้ เธอเป็นใคร บอกคืนใคร ดูก่อนสุนักขัตตะ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน คือ เมื่อเรากระทำอิทธิปาฏิหาริย์อันเป็นธรรมชั้นเยี่ยมของมนุษย์หรือมิได้กระทำก็ตาม เราแสดงธรรมเพื่อประโยชน์แก่ผู้ใด ธรรมนั้นก็ย่อมนำไปเพื่อความสิ้นทุกข์ โดยชอบแก่ผู้ทำตามคำสอนนั้นได้ มิใช่หรือ’‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถึงเมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงกระทำอิทธิปาฏิหาริย์อันเป็นธรรมชั้นเยี่ยมของมนุษย์หรือมิได้ทรงกระทำก็ตาม พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงธรรมเพื่อประโยชน์แก่ผู้ใด ธรรมนั้นก็ย่อมนำไปเพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบแก่ผู้ทำตามคำสอนนั้นได้ พระพุทธเจ้าข้า’

‘ดูก่อนสุนักขัตตะ เพราะเหตุที่ถึงเมื่อเรากระทำอิทธิปาฏิหาริย์อันเป็นธรรมชั้นเยี่ยมของมนุษย์หรือมิได้กระทำก็ตาม เราแสดงธรรมเพื่อประโยชน์แก่ผู้ใด ธรรมนั้นก็ย่อมนำไปเพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบแก่ผู้ทำตามคำสอนนั้นได้เช่นนี้ ถึงเรากระทำอิทธิปาฏิหาริย์อันเป็นธรรมชั้นเยี่ยม ของมนุษย์แก่เธอ ก็จะเป็นประโยชน์อะไรเล่า สุนักขัตตะ เธอจงเห็นว่า ข้อนี้เป็นความผิดของเธอเท่านั้นนะ โมฆบุรุษ’

{๓} [๕] ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเจ้ามิได้ทรงบัญญัติสิ่งที่โลกสมมติว่าเลิศ แก่ข้าพระองค์เลย’

‘ดูก่อนสุนักขัตตะ เราได้กล่าวกะเธออย่างนี้หรือว่า ‘มาเถิดสุนักขัตตะ เธอจงอยู่เจาะจงเรา เราจักบัญญัติสิ่งที่โลกสมมติว่าเลิศแก่เธอ’

‘มิได้ตรัสอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า’

‘หรือว่าเธอได้กล่าวกะเราอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ จักอยู่เจาะจงพระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าจักทรงบัญญัติสิ่งที่โลกสมมติว่าเลิศแก่ข้าพระองค์’

‘มิได้กราบทูลอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า’

‘ดูก่อนสุนักขัตตะ เพราะเหตุที่เรามิได้กล่าวกะเธอว่า ‘มาเถิด สุนักขัตตะ เธอจงอยู่เจาะจงเรา เราจักบัญญัติสิ่งที่โลกสมมติว่าเลิศแก่เธอ’ และเธอก็มิได้กล่าวกะเราว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ จักอยู่เจาะจงพระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าจักทรงบัญญัติสิ่งที่โลกสมมติว่าเลิศแก่ข้าพระองค์’ ดูก่อนโมฆบุรุษ เมื่อเป็นเช่นนี้ เธอเป็นใคร บอกคืนใคร ดูก่อนสุนักขัตตะ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน คือ ถึงเมื่อเราบัญญัติสิ่งที่โลกสมมติว่าเลิศไว้หรือมิได้บัญญัติไว้ก็ตาม เราแสดงธรรมเพื่อประโยชน์แก่ผู้ใด ธรรมนั้นก็ย่อมนำไปเพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบ แก่ผู้ทำตามคำสอนนั้นได้มิใช่หรือ’‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถึงเมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติสิ่งที่โลกสมมติว่าเลิศไว้หรือมิได้บัญญัติไว้ก็ตาม พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงธรรมเพื่อประโยชน์แก่ผู้ใด ธรรมนั้นก็ย่อมนำไปเพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบ แก่ผู้ทำตามคำสอนนั้นได้ พระพุทธเจ้าข้า’

‘ดูก่อนสุนักขัตตะ เพราะเหตุที่ถึงเมื่อเราบัญญัติสิ่งที่โลกสมมติว่า เลิศไว้หรือมิได้บัญญัติไว้ก็ตาม เราแสดงธรรมเพื่อประโยชน์แก่ผู้ใด ธรรมนั้นก็ย่อมนำไปเพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบแก่ผู้ทำตามคำสอนนั้นได้เช่นนี้ ถึงเราจะบัญญัติสิ่งที่โลกสมมติว่าเลิศแก่เธอ ก็จะเป็นประโยชน์อะไรเล่า สุนักขัตตะ เธอจงเห็นว่า ข้อนี้เป็นความผิดของเธอเท่านั้นนะ โมฆบุรุษ’[๖] ดูก่อนสุนักขัตตะ เธอได้สรรเสริญเราที่วัชชีคาม โดยปริยาย มิใช่น้อยว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ ๆ พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นทรงเป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้เองโดยชอบ ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดีแล้ว ทรงรู้แจ้งโลก ทรงเป็นสารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึกไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า ทรงเป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ทรงเป็นผู้เบิกบานแล้ว ทรงเป็นผู้จำแนกธรรม’ เธอได้สรรเสริญพระธรรมที่ี่วัชชีคามโดยปริยายมิใช่น้อยว่า

‘พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดีแล้ว อันผู้ได้บรรลุจะพึงเห็นเอง ไม่ประกอบด้วยกาล ควรเรียกให้มาดู ควรน้อมเข้ามา อันวิญญูชนพึงรู้ เฉพาะตน’ และเธอได้สรรเสริญพระสงฆ์ที่วัชชีคามโดยปริยายมิใช่น้อยว่า ‘พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาคเจ้าปฏิบัติดีแล้ว ปฏิบัติตรง ปฏิบัติเป็นธรรม ปฏิบัติสมควร คือ คู่แห่งบุรุษ ๔ คู่ เป็นบุรุษบุคคล ๘ พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาคเจ้านี้ควรแก่ของบูชา ควรแก่ของต้อนรับ ควรแก่ของทำบุญ ควรแก่การทำอัญชลี เป็นนาบุญของชาวโลกที่ไม่มีนาบุญอื่นยิ่งกว่า’ ดูก่อนสุนักขัตตะ เราขอบอกเธอ เราขอเตือนเธอว่า ‘จักมีผู้ติเตียนเธอได้ว่า ‘สุนักขัตตะโอรสเจ้าลิจฉวีไม่สามารถจะประพฤติพรหมจรรย์ในสำนักพระสมณโคดมได้ จึงบอกคืนสิกขาเวียนมาเพื่อความเป็นคนเลว’ ดูก่อน สุนักขัตตะ จักมีผู้ติเตียนเธอได้ด้วยประการฉะนี้แล’

ดูก่อนภัคควะ สุนักขัตตลิจฉวีบุตรถูกเรากล่าวอยู่อย่างนี้ ก็ได้หนีไปจากธรรมวินัยนี้ เหมือนสัตว์ผู้ควรเกิดในอบาย เหมือนสัตว์ผู้ควรเกิดในนรกฉะนั้น

ทรงเล่าเรื่องนักบวชเปลือยชื่อโกรักขัตติยะ

{๔} [๗] ดูก่อนภัคควะ สมัยหนึ่ง เราอยู่ที่นิคมแห่งชาวถูลู ชื่ออุตตรกา ใกล้ถูลูชนบท ครั้งนั้นเป็นเวลาเช้า เราครองอันตรวาสกแล้วถือบาตรจีวร มีสุนักขัตตลิจฉวีบุตรเป็นปัจฉาสมณะ เข้าไปบิณฑบาตที่นิคมอุตตรกา สมัยนั้น มีนักบวชเปลือยคนหนึ่งชื่อโกรักขัตติยะ ประพฤติวัตรอย่างสุนัข คือเดินด้วยข้อศอกและเข่า เคี้ยวกินอาหารที่กองบนพื้นด้วยปาก สุนักขัตตลิจฉวีบุตรได้เห็นนักบวชเปลือยโกรักขัตติยะประพฤติวัตรอย่างสุนัขเช่นนั้น จึงคิดว่า ‘เขาเป็นสมณอรหันต์ที่ดีองค์หนึ่งที่ประพฤติวัตรอย่างสุนัข คือเดินด้วยข้อศอกและเข่า เคี้ยวกินอาหารที่กองบนพื้นด้วยปาก’ครั้งนั้น เราได้ทราบความคิดในใจของสุนักขัตตะด้วยใจแล้วจึงกล่าวกะเธอว่า ‘แม้คนอย่างเธอก็ยังปฏิญาณตนว่าเป็นสมณศากยบุตรอยู่อีกหรือ โมฆบุรุษ’

‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ไฉนพระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสกะข้าพระองค์ อย่างนี้ว่า ‘แม้คนอย่างเธอก็ยังปฏิญาณตนว่าเป็นสมณศากยบุตรอยู่อีกหรือ โมฆบุรุษ’ ดังนี้เล่า’

‘ดูก่อนสุนักขัตตะ เธอได้เห็นนักบวชเปลือยโกรักขัตติยะคนนี้ ซึ่งประพฤติวัตรอย่างสุนัข คือ เดินด้วยข้อศอกและเข่า เคี้ยวกินอาหาร ที่กองบนพื้นด้วยปาก แล้วเกิดความคิดว่า ‘เขาเป็นสมณอรหันต์ที่ดีองค์หนึ่ง ที่ประพฤติวัตรอย่างสุนัข คือ เดินด้วยข้อศอกและเข่า กินอาหารที่กองบนพื้นด้วยปาก’ มิใช่หรือ’

‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อเป็นเช่นนี้ มิกลายเป็นว่าพระผู้มีพระภาคเจ้ายังทรงตระหนี่ความเป็นพระอรหันต์ไปหรือ’

‘ดูก่อนโมฆบุรุษ เรามิได้ตระหนี่ความเป็นพระอรหันต์หรอก ก็แต่ว่า ตัวเธอเองได้เกิดความคิดอันตํ่าช้าขึ้นแล้ว เธอจงสละความคิดอันต่ำช้านั้นเสีย ความคิดอันตํ่าช้านั้นอย่าได้มีแก่เธอเพื่อมิใช่ประโยชน์ เพื่อความทุกข์สิ้นกาลนานเลย นักบวชเปลือยโกรักขัตติยะที่เธอเข้าใจว่าเป็นสมณะอรหันต์ที่ดีองค์หนึ่งนั้น ต่อไปอีก ๗ วันก็จักตายด้วยโรคอลสกะ แล้วจักเกิดในหมู่อสูรชื่อกาลกัญชิกา ซึ่งเป็นชั้นที่เลวกว่าอสุรกายทั้งปวง และจักถูกเขานำซากศพไปทิ้งที่ป่าช้าชื่อวีรณัตถัมภกะ เมื่อเธอมีความประสงค์จะรู้เรื่องนี้ พึงเข้าไปถามนักบวชเปลือยโกรักขัตติยะว่า ‘ท่านโกรักขัตติยะ ท่านทราบคติของตนบ้างไหม’

ย่อมเป็นไปไม่ได้ที่นักบวชเปลือยโกรักขัตติยะจะตอบคำถามเธอได้อย่างนี้ว่า ‘ท่านสุนักขัตตะ ข้าพเจ้าทราบคติของตนอยู่ คือ ข้าพเจ้าจักเกิดในหมู่อสูรชื่อกาลกัญชิกาซึ่งเป็นชั้นที่เลวกว่าอสุรกายทั้งปวง’ดูก่อนภัคควะ ครั้งนั้น สุนักขัตตลิจฉวีบุตรได้เข้าไปหานักบวชเปลือยโกรักขัตติยะถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้พูดกะเขาว่า ‘ท่านโกรักขัตติยะ ท่านถูกพระสมณโคดมพยากรณ์ไว้แล้วว่า ‘ต่อไปอีก ๗ วัน นักบวชเปลือย โกรักขัตติยะจักตายด้วยโรคอลสกะ แล้วจักเกิดในหมู่อสูรชื่อกาลกัญชิกา ซึ่งเป็นชั้นที่เลวกว่าอสุรกายทั้งปวง และจักถูกเขานำซากศพไปทิ้งที่ป่าช้า ชื่อวีรณัตถัมภกะ’ ฉะนั้น ท่านจงกินอาหารและดื่มนํ้าแต่พอประมาณ ๆ อย่าง ที่จะทำให้คำพูดของพระโคดมผิดไป’

[๘] ดูก่อนภัคควะ ครั้งนั้น สุนักขัตตลิจฉวีบุตรได้นับวันคืนตั้งแต่วันที่ ๑ ที่ ๒ ตลอดไปจนครบ ๗ วัน ทั้งนี้เพราะเขาไม่เชื่อพระตถาคต

ต่อมา นักบวชเปลือยโกรักขัตติยะได้ตายไปด้วยโรคอลสกะในวันที่ ๗ แล้วได้ไปเกิดในหมู่อสูรชื่อกาลกัญชิกาซึ่งเป็นชั้นที่เลวกว่าอสุรกายทั้งปวง และถูกเขานำซากศพไปทิ้งไว้ที่ป่าช้าชื่อวีรณัตถัมภกะ

[๙] ดูก่อนภัคควะ สุนักขัตตลิจฉวีบุตรได้ทราบข่าวว่านักบวชเปลือยโกรักขัตติยะได้ตายไปด้วยโรคอลสกะ และถูกเขานำซากศพไปทิ้งไว้ที่ป่าช้า ชื่อวีรณัตถัมภกะ จึงเข้าไปใกล้ซากศพนักบวชเปลือยโกรักขัตติยะที่ป่าช้านั้นแล้วเอามือตบซากศพนั้น ๓ ครั้งแล้วถามว่า ‘ดูก่อนโกรักขัตติยะ ท่านทราบคติของตนบ้างไหม’ ซากศพนักบวชเปลือยโกรักขัตติยะได้ลุกขึ้นยืน พลางเอามือลูบหลังตนเองตอบว่า ‘ท่านสุนักขัตตะ ข้าพเจ้าทราบคติของ ตนอยู่ คือ ข้าพเจ้าไปเกิดในหมู่อสูรชื่อกาลกัญชิกาซึ่งเป็นชั้นที่เลวกว่า อสุรกายทั้งปวง’ ดังนี้ แล้วล้มลงนอนหงายอยู่ ณ ที่นั้นเอง[๑๐] ดูก่อนภัคควะ ครั้งนั้น สุนักขัตตลิจฉวีบุตรได้เข้ามาหาเราถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้อภิวาทเราแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง เราได้กล่าวกะเขาผู้นั่งเรียบร้อยแล้วว่า ‘สุนักขัตตะ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน วิบากนั้นได้มีแล้วสมจริงตามที่เราได้พยากรณ์นักบวชเปลือยโกรักขัตติยะไว้แก่เธอ หรือว่าพยากรณ์ผิดไปเป็นอย่างอื่น’

‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ วิบากนั้นได้มีแล้วสมจริงตามที่พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงพยากรณ์นักบวชเปลือยโกรักขัตติยะไว้แก่ข้าพระองค์ ไม่ผิดเป็นอย่างอื่นเลย พระพุทธเจ้าข้า’

‘ดูก่อนสุนักขัตตะ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน เมื่อเป็นเช่นนี้ อิทธิปาฏิหาริย์อันเป็นธรรมชั้นเยี่ยมของมนุษย์เป็นอันเราได้กระทำแล้วหรือยังไม่ได้กระทำเล่า’

‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อเป็นเช่นนี้ ถือได้ว่าพระองค์ทรงกระทำไว้แล้วแน่นอน มิใช่ไม่ได้ทรงกระทำ พระพุทธเจ้าข้า’

‘ดูก่อนโมฆบุรุษ แม้เมื่อเป็นเช่นนี้ เธอยังจะกล่าวกะเราผู้กระทำ อิทธิปาฏิหาริย์อันเป็นธรรมชั้นเยี่ยมของมนุษย์อย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเจ้ามิได้ทรงกระทำอิทธิปาฏิหาริย์อันเป็นธรรมชั้นเยี่ยมของมนุษย์แก่ข้าพระองค์’ ดังนี้ เธอจงเห็นว่า ข้อนี้เป็นความผิดของเธอเท่านั้นนะ โมฆบุรุษดูก่อนภัคควะ สุนักขัตตลิจฉวีบุตรถูกเรากล่าวอยู่อย่างนี้ ก็ได้หนีไปจากธรรมวินัยนี้ เหมือนสัตว์ผู้ควรเกิดในอบาย เหมือนสัตว์ผู้ควรเกิดในนรก ฉะนั้น

ทรงเล่าเรื่องนักบวชเปลือยชื่อกฬารมัชชกะ

{๕} [๑๑] ดูก่อนภัคควะ สมัยหนึ่ง เราอยู่ที่กูฏาคารศาลา ป่ามหาวัน ใกล้พระนครเวสาลี สมัยนั้น นักบวชเปลือยคนหนึ่งชื่อกฬารมัชชกะอาศัยอยู่ที่วัชชีคาม ใกล้พระนครเวสาลี เป็นผู้เลิศด้วยลาภและยศ เขาได้ยึดถือสมาทานข้อวัตร ๗ ข้อ คือ

๑. เราพึงเปลือยกาย ไม่นุ่งห่มผ้าตลอดชีวิต

๒. เราพึงประพฤติพรหมจรรย์ ไม่เสพเมถุนธรรมตลอดชีวิต

๓. เราพึงดำรงชีพอยู่ด้วยสุราและเนื้อสัตว์เท่านั้น ไม่กินข้าวสุกและขนมสดตลอดชีวิต

๔. เราไม่พึงล่วงเกินอุเทนเจดีย์ซึ่งอยู่ทางทิศตะวันออกแห่งพระนครเวสาลี

๕. เราไม่พึงล่วงเกินโคตมกเจดีย์ซึ่งอยู่ทางทิศใต้แห่งพระนครเวสาลี

๖. เราไม่พึงล่วงเกินสัตตัมพเจดีย์ซึ่งอยู่ทางทิศตะวันตกแห่งพระนครเวสาลี

๗. เราไม่พึงล่วงเกินพหุปุตตกเจดีย์ซึ่งอยู่ทางทิศเหนือแห่งพระนครเวสาลี

เพราะการสมาทานข้อวัตรทั้ง ๗ ข้อนี้ เขาจึงเป็นผู้เลิศด้วยลาภและยศอยู่ที่ี่วัชชีคาม

[๑๒] ดูก่อนภัคควะ ครั้งนั้น สุนักขัตตลิจฉวีบุตรได้เข้าไปหานักบวชเปลือยชื่อกฬารมัชชกะถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้ถามปัญหากะเขา นักบวชเปลือยกฬารมัชชกะเมื่อถูกถามปัญหาก็แก้ไม่ได้ เมื่อแก้ไม่ได้ จึงแสดงความโกรธ ความขัดเคือง และความไม่พอใจออกมา ดูก่อนภัคควะ ครั้งนั้น สุนักขัตตลิจฉวีบุตรกลับเห็นว่า ‘เราได้รุกรานสมณะผู้เป็นพระอรหันต์ที่ดีเสียแล้ว ขอความผิดนั้นอย่าได้มีเพื่อความทุกข์ไม่เป็นประโยชน์แก่เราตลอดกาลนานเลย’[๑๓] ดูก่อนภัคควะ ครั้งนั้น สุนักขัตตลิจฉวีบุตรได้เข้ามาหาเราถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้อภิวาทเราแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ดูก่อนภัคควะ เราได้กล่าวกะเขาผู้นั่งเรียบร้อยแล้วว่า ‘แม้คนอย่างเธอก็ยังปฏิญาณตนว่า เป็นสมณศากยบุตรอยู่อีกหรือ โมฆบุรุษ’

‘ข้าแต่พระองต์ผู้เจริญ ไฉนพระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสกะข้าพระองค์อย่างนี้ว่า ‘แม้คนอย่างเธอก็ยังปฏิญาณตนว่าเป็นสมณศากยบุตรอยู่อีกหรือ โมฆบุรุษ’ ดังนี้เล่า’

‘ดูก่อนสุนักขัตตะ เธอได้เข้าไปหานักบวชเปลือยกฬารมัชชกะแล้วถามปัญหากะเขา นักบวชเปลือยกฬารมัชชกะเมื่อถูกถามปัญหาแล้วก็แก้ไม่ได้ เมื่อแก้ไม่ได้ จึงได้แสดงความโกรธ ความขัดเคือง และความไม่พอใจ

ออกมา เธอกลับเห็นว่า ‘เราได้รุกรานสมณะผู้เป็นพระอรหันต์ที่ดีเสียแล้ว ขอความผิดนั้นอย่าได้มีเพื่อความทุกข์ไม่เป็นประโยชน์แก่เราตลอดกาลนานเลย’ ดังนี้ มิใช่หรือ’

‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อเป็นเช่นนี้ มิกลายเป็นว่าพระผู้มีพระภาคเจ้ายังทรงตระหนี่ความเป็นพระอรหันต์ไปหรือ’

‘ดูก่อนโมฆบุรุษ เรามิได้ตระหนี่ความเป็นพระอรหันต์หรอก ก็แต่ว่าตัวเธอเองได้เกิดความคิดอันต่ำช้าขึ้นแล้ว เธอจงสละความคิดอันต่ำช้านั้นเสีย ความคิดอันต่ำช้านั้นอย่าได้มีแก่เธอเพื่อมิใช่ประโยชน์ เพื่อความทุกข์สิ้นกาลนานเลย ดูก่อนสุนักขัตตะ นักบวชเปลือยกฬารมัชชกะผู้ที่เธอ เข้าใจว่าเป็นสมณะผู้เป็นพระอรหันต์ที่ดีองค์หนึ่งนั้น ต่อไปไม่นานหรอกก็จักกลับนุ่งห่มผ้า มีภรรยา กินข้าวสุกและขนมสด ล่วงเกินเจดีย์ที่มีอยู่ ในพระนครเวสาลีทั้งหมด กลายเป็นคนเสื่อมยศแล้วก็จักตายไป’ดูก่อนภัคควะ ต่อมาไม่นาน นักบวชเปลือยกฬารมัชชกะก็กลับนุ่งห่มผ้า มีภรรยา กินข้าวสุกและขนมสด ล่วงเกินเจดีย์ที่มีอยู่ในพระนครเวสาลีทั้งหมด กลายเป็นคนเสื่อมยศแล้วก็ตายไป

[๑๔] ดูก่อนภัคควะ สุนักขัตตลิจฉวีบุตรได้ทราบข่าวว่านักบวชเปลือยกฬารมัชชกะกลับนุ่งห่มผ้า มีภรรยา กินข้าวสุกและขนมสด ล่วงเกินเจดีย์ ที่มีอยู่ในพระนครเวสาลีทั้งหมด กลายเป็นคนเสื่อมยศแล้วก็ตายไป จึงได้เข้ามาหาเราถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้อภิวาทเราแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ดูก่อนภัคควะ เราจึงกล่าวกะเขาผู้นั่งเรียบร้อยแล้วว่า ‘สุนักขัตตะ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน วิบากนั้นได้มีแล้วสมจริงตามที่เราได้พยากรณ์ นักบวชเปลือยกฬารมัชชกะไว้แก่เธอ หรือว่าพยากรณ์ผิดไปเป็นอย่างอื่น’‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ วิบากนั้นได้มีแล้วสมจริงตามที่พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงพยากรณ์นักบวชเปลือยกฬารมัชชกะไว้แก่ข้าพระองค์ ไม่ผิดเป็นอย่างอื่นเลย พระพุทธเจ้าข้า’

‘ดูก่อนสุนักขัตตะ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน เมื่อเป็นเช่นนี้ อิทธิปาฏิหาริย์อันเป็นธรรมชั้นเยี่ยมของมนุษย์ เป็นอันเราได้กระทำแล้ว หรือยังไม่ได้กระทำเล่า’

‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อเป็นเช่นนี้ ถือได้ว่าพระองค์ทรงกระทำไว้แล้วแน่นอน มิใช่ไม่ได้ทรงกระทำ พระพุทธเจ้าข้า’

‘ดูก่อนโมฆบุรุษ แม้เมื่อเป็นเช่นนี้ เธอยังจะกล่าวกะเราผู้กระทำอิทธิปาฏิหาริย์อันเป็นธรรมชั้นเยี่ยมของมนุษย์อย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้ เจริญ พระผู้มีพระภาคเจ้ามิได้ทรงกระทำอิทธิปาฏิหาริย์อันเป็นธรรมชั้นเยี่ยมของมนุษย์แก่ข้าพระองค์’ ดังนี้ เธอจงเห็นว่า ข้อนี้เป็นความผิดของเธอเท่านั้นนะ โมฆบุรุษ

ดูก่อนภัคควะ สุนักขัตตลิจฉวีบุตรถูกเรากล่าวอยู่อย่างนี้ ก็ได้หนีไปจากธรรมวินัยนี้ เหมือนสัตว์ผู้ควรเกิดในอบาย เหมือนสัตว์ผู้ควรเกิดในนรก ฉะนั้น

ทรงเล่าเรื่องนักบวชเปลือยชื่อปาฏิกบุตร

{๖} [๑๕] ดูก่อนภัคควะ สมัยหนึ่ง เราอยู่ที่กูฏาคารศาลา ป่ามหาวันใกล้พระนครเวสาลีนั้นเอง สมัยนั้น นักบวชเปลือยชื่อปาฏิกบุตรอาศัยอยู่ที่วัชชีคาม ใกล้พระนครเวสาลี เป็นผู้เลิศด้วยลาภและยศ เขาชอบพูดอวดในที่ประชุมในพระนครเวสาลีอย่างนี้ว่า ‘พระสมณโคดมเป็นญาณวาท ถึงเราเองก็เป็นญาณวาทเช่นกัน ก็ผู้ที่เป็นญาณวาทกับผู้ที่เป็นญาณวาทควร แสดงอิทธิปาฏิหาริย์อันเป็นธรรมชั้นเยี่ยมของมนุษย์ด้วยกัน พระสมณโคดมเสด็จมาครึ่งทาง แม้เราก็จะไปครึ่งทาง ในที่ที่พบกันนั้น เราทั้งสอง พึงกระทำอิทธิปาฏิหาริย์อันเป็นธรรมชั้นเยี่ยมของมนุษย์กันถ้าพระสมณโคดม

กระทำอิทธิปาฏิหาริย์อันเป็นธรรมชั้นเยี่ยมของมนุษย์ ๑ อย่าง เราจักกระทำ ๒ อย่าง ถ้าพระสมณโคดมกระทำ ๒ อย่าง เราจักกระทำ ๔ อย่าง ถ้าพระสมณโคดมกระทำ ๔ อย่าง เราจักกระทำ ๘ อย่าง พระสมณโคดมกระทำเท่าใด ๆ เราก็จักกระทำให้มากกว่านั้นเพิ่มขึ้นเป็นทวีคูณ’

[๑๖] ดูก่อนภัคควะ ครั้งนั้นแล สุนักขัตตลิจฉวีบุตรเข้ามาหาเราถึงที่อยู่ ครั้นแล้วอภิวาทเรานั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้กล่าวกะเราว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นักบวชเปลือยปาฏิกบุตรอาศัยอยู่ที่วัชชีคาม ใกล้พระนครเวสาลี เป็นผู้เลิศด้วยลาภและยศ เขาชอบพูดอวดในที่ประชุม ในพระนครเวสาลีอย่างนี้ว่า ‘พระสมณโคดมเป็นญาณวาท ถึงเราเองก็เป็นญาณวาทเช่นกัน ก็ผู้ที่เป็นญาณวาทกับผู้ที่เป็นญาณวาทควรแสดง อิทธิปาฏิหาริย์อันเป็นธรรมชั้นเยี่ยมของมนุษย์ด้วยกัน พระสมณโคดมเสด็จมาครึ่งทาง แม้เราก็จะไปครึ่งทาง ในที่ที่พบกันนั้น เราทั้งสองพึงกระทำ อิทธิปาฏิหาริย์อันเป็นธรรมชั้นเยี่ยมของมนุษย์กัน

ถ้าพระสมณโคดม กระทำอิทธิปาฏิหาริย์อันเป็นธรรมชั้นเยี่ยมของมนุษย์ ๑ อย่าง เราจักกระทำ ๒ อย่าง ถ้าพระสมณโคดมกระทำ ๒ อย่าง เราจักกระทำ ๔ อย่าง ถ้าพระสมณโคดมกระทำ ๔ อย่าง เราจักกระทำ ๘ อย่าง พระสมณโคดมกระทำเท่าใด ๆ เราก็จักกระทำให้มากกว่านั้นเพิ่มขึ้นเป็นทวีคูณ’ดูก่อนภัคควะ ครั้นสุนักขัตตลิจฉวีบุตรกล่าวอย่างนี้แล้ว เราได้กล่าวกะเขาว่า ‘สุนักขัตตะ นักบวชเปลือยปาฏิกบุตรยังไม่เลิกพูด ไม่เลิกคิด และยังไม่สละความคิดเห็นเช่นนั้น ก็ไม่สามารถที่จะมาเผชิญหน้ากับเรา แม้ถ้าเขาพึงคิดอย่างนี้ว่า ‘เราไม่เลิกพูด ไม่เลิกคิด และไม่สละความคิดเห็นเช่นนั้น ก็พึงไปเผชิญหน้ากับพระสมณโคดมได้’ ดังนี้ ศรีษะของเขาพึงแตกเป็นแน่’

[๑๗] สุนักขัตตะได้กล่าวว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าจงรักษาพระวาจานั้นไว้ ขอพระสุคตจงรักษาพระวาจานั้นไว้’

‘ดูก่อนสุนักขัตตะ ก็ไฉนเธอจึงกล่าวกะเราอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าจงรักษาพระวาจานั้นไว้ ขอพระสุคตจงรักษาพระวาจานั้นไว้’

‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสวาจาไว้เป็นแน่นอนว่า ‘นักบวชเปลือยปาฏิกบุตรยังไม่เลิกพูด ไม่เลิกคิด และยังไม่สละความคิดเห็นเช่นนั้น ก็ไม่สามารถที่จะมาเผชิญหน้ากับเรา แม้ถ้าเขาพึงคิดอย่างนี้ว่า ‘เราไม่เลิกพูด ไม่เลิกคิด และไม่ถอนความคิดเห็นเช่นนั้น ก็พึงไปเผชิญหน้ากับพระสมณโคดมได้’ ดังนี้ ศรีษะของเขาพึงแตกเป็นแน่’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็นักบวชเปลือยปาฏิกบุตรอาจแปลงร่างมาเผชิญหน้ากับพระผู้มีพระภาคเจ้าก็ได้ ในคราวนั้นพระวาจาของพระผู้มีพระภาคเจ้าก็จะกลายเป็นมุสาไป’

[๑๘] ‘ดูก่อนสุนักขัตตะ ตถาคตเคยกล่าววาจาเป็นสองไว้บ้างหรือ’

‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญก็พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบวาระจิตของ นักบวชเปลือยปาฏิกบุตรโดยแจ้งชัดด้วยพระทัยว่า ‘นักบวชเปลือยปาฏิกบุตรยังไม่เลิกพูด ไม่เลิกคิด และยังไม่สละความคิดเห็นเช่นนั้น ก็ไม่สามารถที่จะมาเผชิญหน้ากับเรา แม้ถ้าเขาพึงคิดอย่างนี้ว่า ‘เราไม่เลิกพูด ไม่เลิกคิด และไม่สละความคิดเห็นเช่นนั้น ก็พึงไปเผชิญหน้ากับพระสมณโคดมได้’ ดังนี้ ศรีษะของเขาพึงแตกเป็นแน่’ ด้วยพระองค์เองหรือ หรือว่า เทวดามาทูลความนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นักบวชเปลือยปาฏิกบุตรยังไม่เลิกพูด ไม่เลิกคิด และยังไม่สละความคิดเห็นเช่นนั้น ก็ไม่สามารถที่จะมาเผชิญหน้ากับพระองค์ แม้ถ้าเขาพึงคิดอย่างนี้ว่า ‘เราไม่เลิกพูด ไม่เลิกคิด และไม่สละความคิดเห็นเช่นนั้น ก็พึง ไปเผชิญหน้ากับพระสมณโคดมได้’ ดังนี้ ศรีษะของเขาพึงแตกเป็นแน่’[๑๙] ‘ดูก่อนสุนักขัตตะ เราทราบวาระจิตของนักบวชเปลือยปาฏิกบุตรโดยแจ้งชัดด้วยใจของเราว่า ‘นักบวชเปลือยปาฏิกบุตรยังไม่เลิกพูด ไม่เลิก

คิด และยังไม่สละความคิดเห็นเช่นนั้น ก็ไม่สามารถที่จะมาเผชิญหน้ากับเรา แม้ถ้าเขาพึงคิดอย่างนี้ว่า ‘เราไม่เลิกพูด ไม่เลิกคิด และไม่สละความคิดเห็นเช่นนั้น ก็พึงไปเผชิญหน้ากับพระสมณโคดมได้’ ดังนี้ ศรีษะของเขาพึงแตกเป็นแน่’ แม้เทวดาก็ได้บอกความนั้นแก่เราว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นักบวชเปลือยปาฏิกบุตรยังไม่เลิกพูด ไม่เลิกคิด และยังไม่สละความคิดเห็นเช่นนั้น ก็ไม่สามารถที่จะมาเผชิญหน้ากับพระองค์ได้ แม้ถ้าเขาพึงคิดอย่างนี้ว่า ‘เราไม่เลิกพูด ไม่เลิกคิด และไม่สละความคิดเห็นเช่นนั้น ก็พึงไปเผชิญหน้ากับพระสมณโคดมได้’ ดังนี้ ศรีษะของเขาพึงแตกเป็นแน่’แม้เสนาบดีแห่งเจ้าลิจฉวีชื่ออชิตะซึ่งตายไปเกิดในพวกเทพชั้นดาวดึงส์

เมื่อเร็ว ๆ นี้ก็ได้เข้ามาบอกเราอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นักบวชเปลือยปาฏิกบุตรเป็นคนไม่ละอาย ชอบกล่าวมุสา ทั้งได้พยากรณ์ ข้าพระองค์ไว้ว่า ‘อชิตะเสนาบดีแห่งเจ้าลิจฉวีในที่วัชชีคามจักเกิดในมหานรก’ แต่ข้าพระองค์มิได้เกิดในมหานรก กลับเกิดในพวกเทพชั้นดาวดึงส์ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นักบวชเปลือยปาฏิกบุตรเป็นคนไม่ละอาย ชอบกล่าวมุสา เขายังไม่เลิกพูด ไม่เลิกคิด และยังไม่สละความคิดเห็นเช่นนั้น จะไม่สามารถที่จะมาเผชิญหน้ากับพระองค์ได้ แม้ถ้าเขายังคิดอย่างนี้ว่า ‘ถึงเราไม่เลิกพูด ไม่เลิกคิด และไม่สละความคิดเห็นเช่นนั้น ก็พึงไปเผชิญหน้ากับพระสมณโคดมได้’ ดังนี้

ศรีษะของเขาพึงแตกเป็นแน่’ด้วยประการฉะนี้แล สุนักขัตตะ เราทราบวาระจิตของนักบวชเปลือย ปาฏิกบุตรโดยแจ้งชัดด้วยใจของเราว่า ‘นักบวชเปลือยปาฏิกบุตรยังไม่เลิกพูด ไม่เลิกคิด และไม่สละความคิดเห็นเช่นนั้น ก็ไม่สามารถที่จะมาเผชิญหน้ากับเราได้ แม้ถ้าเขายังคิดอย่างนี้ว่า ‘ถึงเราไม่เลิกพูด ไม่เลิกคิด และไม่สละความคิดเห็นเช่นนั้น ก็พึงไปเผชิญหน้ากับพระสมณโคดมได้’ ดังนี้ ศรีษะของเขาพึงแตกเป็นแน่ แม้เทวดาก็ได้บอกความนั้นแก่เราว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นักบวชเปลือยปาฏิกบุตรยังไม่เลิกพูด ไม่เลิกคิด และยัง

ไม่สละความคิดเห็นเช่นนั้นก็ไม่สามารถที่จะมาเผชิญหน้ากับพระองค์ได้ แม้ถ้าเขายังคิดอย่างนี้ว่า ‘ถึงเราไม่เลิกพูด ไม่เลิกคิด และไม่สละความคิดเห็นเช่นนั้น ก็พึงไปเผชิญหน้ากับพระสมณโคดมได้’ ดังนี้ ศรีษะของเขาพึงแตกเป็นแน่’

ดูก่อนสุนักขัตตะ เรานี้แลเที่ยวไปบิณฑบาตที่พระนครเวสาลี กลับจากบิณฑบาตในเวลาหลังฉันภัตตาหารแล้วได้เข้าไปยังอารามของนักบวชเปลือยปาฏิกบุตรเพื่อพักผ่อนกลางวัน บัดนี้ ถ้าเธอปรารถนาก็จงบอกเขาเถิด สุนักขัตตะ’

ทรงเล่าเรื่องอิทธิปาฏิหาริย์

{๗} [๒๐] ดูก่อนภัคควะ ครั้งนั้นเป็นเวลาเช้า เราครองอันตรวาสกแล้ว ถือบาตรจีวรเข้าไปบิณฑบาตในพระนครเวสาลี กลับจากบิณฑบาตในเวลาหลังฉันภัตตาหาร ลำดับนั้น สุนักขัตตลิจฉวีบุตรรีบเข้าไปยังพระนครเวสาลี แล้วเข้าไปหาพวกเจ้าลิจฉวีเฉพาะผู้มีชื่อเสียงโด่งดังบอกว่า ‘ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จเข้าไปบิณฑบาตในพระนครเวสาลี กลับจากบิณฑบาตในเวลาหลังฉันภัตตาหารแล้วเสด็จเข้าไปยังอารามของนักบวชเปลือยปาฏิกบุตร เพื่อทรงพักผ่อนกลางวัน ขอพวกท่านจงรีบพากันไป ๆ จักมีการแสดงปาฏิหาริย์ อันเป็นธรรมชั้นเยี่ยมของมนุษย์ของพวกพระสมณะที่เป็นสาธุ’ ดูก่อนภัคควะ ครั้งนั้น พวกเจ้าลิจฉวีผู้มีชื่อเสียงโด่งดังได้พูดกันว่า ‘ท่านผู้เจริญ นัยว่าจักมีการแสดงอิทธิปาฏิหาริย์อันเป็นธรรมชั้นเยี่ยมของมนุษย์ ของพวกสมณะที่เป็นสาธุกัน เอาเถิด พวกเราไปกันเถิด ท่านผู้เจริญ’ฝ่ายสุนักขัตตลิจฉวีบุตรเข้าไปหาพวกพราหมณ์มหาศาล คฤหบดีผู้มั่งคั่ง เหล่าเดียรถีย์ต่าง ๆ และสมณพราหมณ์ซึ่งล้วนแต่มีชื่อเสียงโด่งดัง แล้วบอกคนเหล่านั้นว่า ‘ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จเข้าไปบิณฑบาตในพระนครเวสาลี กลับจากบิณฑบาตในเวลาหลังฉันภัตตาหาร

แล้วเสด็จเข้าไปยังอารามของนักบวชเปลือยปาฏิกบุตรเพื่อทรงพักผ่อนกลางวัน ขอพวกท่านจงรีบพากันไป ๆ จักมีการแสดงปาฏิหาริย์อันเป็นธรรมชั้นเยี่ยม ของมนุษย์ของพวกพระสมณะที่เป็นสาธุ’ ดูก่อนภัคควะ ครั้งนั้น เหล่าเดียรถีย์ต่าง ๆ และสมณพราหมณ์ซึ่งล้วนแต่มีชื่อเสียงโด่งดังได้พูดกันว่า ‘ท่านผู้เจริญ นัยว่าจักมีการแสดงอิทธิปาฏิหาริย์อันเป็นธรรมชั้นเยี่ยมของมนุษย์ของพวกสมณะที่เป็นสาธุกัน เอาเถิด พวกเราไปกันเถิด ท่านผู้เจริญ’

ดูก่อนภัคควะ ครั้งนั้น พวกเจ้าลิจฉวี พราหมณ์มหาศาล คฤหบดีผู้มั่งคั่ง เหล่าเดียรถีย์ต่าง ๆ และสมณพราหมณ์ซึ่งล้วนแต่ผู้มีชื่อเสียงโด่งดัง ได้เข้าไปยังอารามของนักบวชเปลือยปาฏิกบุตรกันแล้ว ดูก่อนภัคควะ บริษัทนั้น ๆ มีหลายร้อยหลายพันคน

[๒๑] ดูก่อนภัคควะ นักบวชเปลือยปาฏิกบุตรได้ยินว่า ‘เจ้าลิจฉวีพราหมณ์มหาศาล คฤหบดีผู้มั่งคั่ง เหล่าเดียรถีย์ต่าง ๆ และสมณพราหมณ์ ซึ่งล้วนแต่มีชื่อเสียงโด่งดังได้พากันออกมาแล้ว แม้พระสมณโคดมก็นั่งพักผ่อนกลางวันที่อารามของเราแล้ว’ ครั้นได้ยินแล้วได้เกิดความกลัว หวาดเสียว ขนพองสยองเกล้าขึ้น ลำดับนั้น นักบวชเปลือยปาฏิกบุตรผู้มีความกลัว หวาดเสียว ขนพองสยองเกล้าได้เข้าไปยังอารามของปริพาชกชื่อติณฑุกขานุ

ดูก่อนภัคควะ ที่ประชุมนั้นได้ทราบข่าวว่า ‘นักบวชเปลือยปาฏิกบุตร เกิดความกลัว หวาดเสียว ขนพองสยองเกล้าเข้าไปยังอารามของปริพาชก ชื่อติณฑุกขานุแล้ว’ จึงได้เรียกบุรุษคนหนึ่งมาสั่งว่า ‘มานี่ พ่อคุณ ท่านจงไปหานักบวชเปลือยปาฏิกบุตรที่อารามของติณฑุกขานุปริพาชก แล้วจงบอกกะเขาอย่างนี้ว่า ‘ท่านปาฏิกบุตร ขอท่านจงกลับเถิด เจ้าลิจฉวีพราหมณ์มหาศาล คฤหบดีผู้มั่งคั่ง เหล่าเดียรถีย์ต่าง ๆ และสมณพราหมณ์ ซึ่งล้วนแต่ผู้มีชื่อเสียงโด่งดังได้พากันออกมาแล้ว แม้พระสมณโคดม ก็ประทับนั่งพักผ่อนกลางวันที่อารามของท่านแล้ว ดูก่อนท่านปาฏิกบุตร ก็ท่านได้กล่าววาจาในที่ประชุมในพระนครเวสาลีอย่างนี้ไว้ใช่ไหมว่า

‘พระสมณโคดมเป็นญาณวาท ถึงเราเองก็เป็นญาณวาทเช่นกัน ก็ผู้ที่เป็นญาณวาทกับผู้ที่เป็นญาณวาทควรแสดงอิทธิปาฏิหาริย์อันเป็นธรรมชั้นเยี่ยมของมนุษย์ด้วยกัน พระสมณโคดมเสด็จมาครึ่งทาง แม้เราก็จะไปครึ่งทางในที่ที่พบกันนั้น เราทั้งสองพึงกระทำอิทธิปาฏิหาริย์อันเป็นธรรมชั้นเยี่ยมของมนุษย์กัน ถ้าพระสมณโคดมกระทำอิทธิปาฏิหาริย์อันเป็นธรรมชั้นเยี่ยมของมนุษย์ ๑ อย่าง เราจักกระทำ ๒ อย่าง ถ้าพระสมณโคดมกระทำ ๒ อย่าง เราจักกระทำ ๔ อย่าง ถ้าพระสมณโคดมกระทำ ๔ อย่าง เราจัก กระทำ ๘ อย่าง พระสมณโคดมกระทำเท่าใด ๆ เราก็จักกระทำให้มาก กว่านั้นเพิ่มขึ้นเป็นทวีคูณ’ ดังนี้ ท่านปาฏิกบุตร ขอท่านจงออกไปครึ่ง ทางเถิด พระสมณโคดมเสด็จมาประทับนั่งพักผ่อนกลางวันที่อารามของ ท่านก่อนใครทั้งหมดทีเดียว

[๒๒] ดูก่อนภัคควะ บุรุษนั้นรับคำสั่งนั้นแล้วจึงเข้าไปหานักบวชเปลือยปาฏิกบุตรที่อารามของติณฑุกขานุปริพาชกแล้วบอกกะเขาอย่างนี้ว่า ‘ท่านนักบวชเปลือยปาฏิกบุตร ท่านจงกลับไปเถิด เจ้าลิจฉวีพราหมณ์มหาศาล คฤหบดีผู้มั่งคั่ง เหล่าเดียรถีย์ต่าง ๆ และสมณพราหมณ์ซึ่งล้วนแต่มีชื่อเสียงโด่งดังได้พากันออกมาแล้ว แม้พระสมณโคดมก็ประทับนั่งพักผ่อนกลางวันที่อารามของท่านแล้ว ก็ท่านได้กล่าววาจาในที่ประชุมในพระนครเวสาลีอย่างนี้ไว้ใช่ไหมว่า ‘พระสมณโคดมเป็นญาณวาท ถึงเราเองก็เป็นญาณวาทเช่นกัน ก็ผู้ที่เป็นญาณวาทกับผู้ที่เป็นญาณวาทควรแสดงอิทธิปาฏิหาริย์อันเป็นธรรมชั้นเยี่ยมของมนุษย์ด้วยกัน พระสมณโคดม เสด็จมาครึ่งทาง แม้เราก็จะไปครึ่งทาง ในที่ที่พบกันนั้น เราทั้งสองพึงกระทำ อิทธิปาฏิหาริย์อันเป็นธรรมชั้นเยี่ยมของมนุษย์กัน ถ้าพระสมณโคดม กระทำอิทธิปาฏิหาริย์อันเป็นธรรมชั้นเยี่ยมของมนุษย์ ๑ อย่าง เราจักกระทำ ๒ อย่าง ถ้าพระสมณโคดมกระทำ ๒ อย่าง เราจักกระทำ ๔ อย่าง ถ้าพระ สมณโคดมกระทำ ๔ อย่าง เราจักกระทำ ๘ อย่าง พระสมณโคดมกระทำเท่าใด ๆ เราก็จักกระทำให้มากกว่านั้นเพิ่มขึ้นเป็นทวีคูณ’ ท่าน

ปาฏิกบุตร ขอท่านจงออกไปครึ่งทางเถิด พระสมณโคดมเสด็จมาประทับ นั่งพักผ่อนกลางวันที่อารามของท่านก่อนใครทั้งหมดทีเดียว’

ดูก่อนภัคควะ เมื่อบุรุษนั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว นักบวชเปลือยปาฏิกบุตรกล่าวว่า ‘เราจะไป ๆ’ แล้วก็ซบศีรษะอยู่ในที่นั้นเอง ไม่อาจลุกขึ้นจากที่นั่งได้ ดูก่อนภัคควะ ครั้งนั้น บุรุษนั้นยังได้กล่าวกะเขาอีกว่า ‘ท่านปาฏิกบุตร ท่านเป็นอะไรไป ก้นของท่านติดกับที่นั่ง หรือว่าที่นั่งติดกับก้นของท่าน ท่านกล่าวว่า ‘เราจะไป ๆ’ แต่กลับซบศีรษะอยู่ในที่นั้นเอง ไม่อาจลุกขึ้นจากที่นั่งได้ ดูก่อนภัคควะ นักบวชเปลือยปาฏิกบุตรแม้ถูกทัก อยู่อย่างนี้ก็ยังกล่าวว่า ‘เราจะไป ๆ’ แล้วก็ซบศีรษะอยู่ในที่นั้นเอง ไม่อาจลุกขึ้นจากที่นั่งได้[๒๓] ดูก่อนภัคควะ เมื่อบุรุษนั้นได้ทราบว่า ‘นักบวชเปลือยปาฏิกบุตร นี้เป็นผู้แพ้แล้ว แต่ยังแข็งใจกล่าวว่า ‘เราจะไป ๆ’ แล้วก็ซบศีรษะอยู่ในที่นั้นเอง ไม่อาจลุกขึ้นจากที่นั่งได้’ จึงกลับมายังที่ประชุมนั้นแล้วบอกว่า ‘ท่านผู้เจริญ นักบวชเปลือยปาฏิกบุตรนี้เป็นผู้แพ้แล้ว แต่ยังแข็งใจกล่าวว่า ‘เราจะไป ๆ’ แล้วก็ซบศีรษะอยู่ในที่นั้นเอง ไม่อาจลุกขึ้นจากที่นั่งได้’

ดูก่อนภัคควะ เมื่อบุรุษนั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว เราจึงกล่าวกะที่ประชุม นั้นว่า ‘ท่านทั้งหลาย นักบวชเปลือยปาฏิกบุตรยังไม่เลิกพูด ไม่เลิกคิด และไม่สละความคิดเห็นเช่นนั้น ก็ไม่สามารถที่จะมาเผชิญหน้ากับเราได้ แม้ถ้าเขายังมีความคิดเห็นอย่างนี้ว่า ‘ถึงเราไม่เลิกพูด ไม่เลิกคิด และไม่สละความคิดเห็นเช่นนั้น ก็พึงไปเผชิญหน้ากับพระสมณโคดมได้’ ดังนี้ ศีรษะของเขาพึงแตกเป็นแน่’

จบ ภาณวาร ที่ ๑

{๘} [๒๔] ดูก่อนภัคควะ ครั้งนั้น มหาอำมาตย์ของเจ้าลิจฉวีคนหนึ่งลุกขึ้นยืนกล่าวกะที่ประชุมนั้นว่า ‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ถ้าเช่นนั้น ขอให้พวกท่านจงรอคอยสักครู่หนึ่งพอให้ข้าพเจ้าไปพบเขา บางทีข้าพเจ้าอาจนำตัวนักบวชเปลือยปาฏิกบุตรมาสู่ที่ประชุมนี้ได้’

ดูก่อนภัคควะ ครั้งนั้น มหาอำมาตย์ของเจ้าลิจฉวีคนนั้นได้เข้าไปหา นักบวชเปลือยปาฏิกบุตรที่อารามของติณฑุกขานุปริพาชก ครั้นแล้วได้กล่าวว่า ‘ท่านปาฏิกบุตร ขอท่านจงกลับไปเถิด การกลับไปของท่านจะเป็นการดี เจ้าลิจฉวี พราหมณ์มหาศาล คฤหบดีผู้มั่งคั่ง เหล่าเดียรถีย์ต่าง ๆ และสมฌพราหมณ์ซึ่งล้วนแต่ผู้มีชื่อเสียงโด่งดังได้พากันออกมาแล้ว แม้พระสมณโคดมก็นั่งประทับพักผ่อนกลางวันที่อารามของท่านแล้ว ท่านปาฏิกบุตรท่านได้กล่าวในที่ประชุมในพระนครเวสาลีอย่างนี้ไว้ใช่ไหมว่า ‘พระสมณโคดมเป็นญาณวาท ถึงเราเองก็เป็นญาณวาทเช่นกัน ก็ผู้ที่เป็นญาณวาทกับผู้ที่เป็นญาณวาทควรแสดงอิทธิปาฏิหาริย์อันเป็นธรรมชั้นเยี่ยม

ของมนุษย์ด้วยกัน พระสมณโคดมเสด็จมาครึ่งทาง แม้เราก็จะไปครึ่งทางในที่ที่พบกันนั้น เราทั้งสองพึงกระทำอิทธิปาฏิหาริย์อันเป็นธรรมชั้นเยี่ยมของมนุษย์กัน ถ้าพระสมณโคดมกระทำอิทธิปาฏิหาริย์อันเป็นธรรมชั้นเยี่ยมของมนุษย์ ๑ อย่าง เราจักกระทำ ๒ อย่าง ถ้าพระสมณโคดมกระทำ ๒ อย่าง เราจักกระทำ ๔ อย่าง ถ้าพระสมณโคดมกระทำ ๔ อย่าง เรา จักกระทำ ๘ อย่าง พระสมณโคดมกระทำเท่าใด ๆ เราก็จักกระทำให้มากกว่านั้นเพิ่มขึ้นเป็นทวีคูณ’ ดังนี้ ท่านปาฏิกบุตร ขอท่านจงออกไปครึ่งทางเถิด พระสมณโคดมเสด็จมาประทับนั่งพักผ่อนกลางวันที่อารามของท่านก่อนใครทั้งหมดทีเดียว ท่านปาฏิกบุตร พระสมณโคดมได้ตรัสวาจาไว้ในที่ประชุมว่า ‘นักบวชเปลือยปาฏิกบุตรยังไม่เลิกพูด ไม่เลิกคิด และยังไม่สละความคิดเห็นเช่นนั้น ก็ไม่สามารถที่จะมาเผชิญหน้ากับเราได้ แม้ถ้าเขายังคิดเห็นอย่างนี้ว่า ‘ถึงเราไม่เลิกพูด ไม่เลิกคิด และไม่สละความ

คิดเห็นเช่นนั้น ก็ยังไปเผชิญหน้ากับพระสมณโคดมได้’ ดังนี้ ศรีษะของเขาพึงแตกเป็นแน่’ ท่านปาฏิกบุตร ขอท่านจงกลับไปเสียเถิด ด้วยการกลับไปของท่านนั่นแหละ พวกข้าพเจ้าจะให้ชัยชนะแก่ท่าน จะให้ความปราชัยแก่พระสมณโคดม’

ดูก่อนภัคควะ เมื่อมหาอำมาตย์ของเจ้าลิจฉวีกล่าวอย่างนี้แล้ว นักบวชเปลือยปาฏิกบุตรจึงกล่าวว่า ‘เราจะไป ๆ’ แล้วก็ซบศรีษะอยู่ในที่นั้นเอง ไม่อาจลุกขึ้นจากที่นั่งได้

ดูก่อนภัคควะ ครั้งนั้น มหาอำมาตย์ของเจ้าลิจฉวีจึงกล่าวกะเขาว่า ‘ท่านปาฏิกบุตร ท่านเป็นอะไรไปเล่า ก้นของท่านติดกับที่นั่ง หรือว่าที่นั่ง ติดกับก้นของท่าน ท่านจึงกล่าวว่า ‘เราจะไป ๆ’ แต่กลับซบศรีษะอยู่ในที่นั้นเอง ไม่อาจลุกขึ้นจากที่นั่งได้’

ดูก่อนภัคควะ นักบวชเปลือยปาฏิกบุตรแม้ถูกทักอยู่อย่างนี้ก็ยังกล่าวว่า ‘เราจะไป ๆ’ แล้วก็ซบศรีษะอยู่ในที่นั้นเอง ไม่อาจลุกขึ้นจากที่นั่งได้

[๒๕] ดูก่อนภัคควะ เมื่อมหาอำมาตย์ของเจ้าลืจฉวีนั้นได้ทราบว่า ‘ปาฏิกบุตรนี้เป็นผู้แพ้แล้ว แต่ยังแข็งใจกล่าวว่า ‘เราจะไป ๆ’ แล้วก็ซบ ศรีษะอยู่ในที่นั้นนั่นเอง ไม่อาจลุกขึ้นจากที่นั่งได้’ จึงกลับมายังที่ประชุมนั้นแล้วบอกว่า ‘ท่านผู้เจริญ นักบวชเปลือยปาฏิกบุตรนี้เป็นผู้แพ้แล้ว แต่ยังแข็งใจกล่าวว่า ‘เราจะไป ๆ’ แล้วก็ซบศรีษะอยู่ในที่นั้นเอง ไม่อาจลุกขึ้นจากที่นั่งได้’ดูก่อนภัคควะ เมื่อมหาอำมาตย์ของเจ้าลิจฉวีนั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว เราจึงกล่าวกะที่ประชุมนั้นว่า ‘ท่านทั้งหลาย นักบวชเปลือยปาฏิกบุตรยังไม่เลิกพูด ไม่เลิกคิด และยังไม่สละความคิดเห็นเช่นนั้น ก็ไม่สามารถที่จะมาเผชิญหน้ากับเราได้ แม้ถ้าเขายังคิดเห็นอย่างนี้ว่า ‘ถึงเราไม่เลิกพูด ไม่เลิกคิด และไม่สละความคิดเห็นเช่นนั้น ก็ยังไปเผชิญหน้ากับพระสมณโคดม

ได้’ ดังนี้ ศรีษะของเขาจะพึงแตกเป็นแน่’ แม้ถ้าพวกเจ้าลิจฉวีจะพึงมี ความคิดเห็นอย่างนี้ว่า ‘พวกเราจักเอาเชือกมัดนักบวชเปลือยปาฏิกบุตร แล้วเอาโคคู่ลากตัวมาเชือกเหล่านั้นจะขาดไปหรือไม่นักบวชเปลือยปาฏิกบุตรก็จะขาดไป แต่นักบวชเปลือยปาฏิกบุตรยังไม่เลิกพูด ไม่เลิกคิด และยังไม่สละความคิดเห็นเช่นนั้น ก็ไม่สามารถที่จะมาเผชิญหน้ากับเราได้ แม้ถ้าเขายังคิดเห็นอย่างนี้ว่า ‘ถึงเราไม่เลิกพูด ไม่เลิกคิด และไม่สละความคิดเห็นเช่นนั้น ก็ยังไปเผชิญหน้ากับพระสมณโคดมให้ได้’ ดังนี้ ศีรษะของเขาจะพึงแตกเป็นแน่’

{๙} [๒๖] ดูก่อนภัคควะ ครั้งนั้น ศิษย์ช่างกลึงบาตรไม้ชื่อชาลิยะลุกขึ้นยืนกล่าวกะที่ประชุมนั้นว่า ‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ถ้าเช่นนั้น ขอให้พวกท่านจงรอคอยสักครู่หนึ่งพอให้ข้าพเจ้าไปพบ เขาบางทีข้าพเจ้าอาจนำตัวนักบวชเปลือยปาฏิกบุตรมาสู่ที่ประชุมนี้ได้’

ดูก่อนภัคควะ ครั้งนั้น ศิษย์ช่างกลึงบาตรไม้ชาลิยะได้เข้าไปหานักบวชเปลือยปาฏิกบุตรที่อารามของติณฑุกขานุปริพาชก ครั้นแล้วได้กล่าวว่า ‘ท่านปาฏิกบุตร ขอท่านจงกลับไปเถิด การกลับไปของท่านจะเป็นการดี เจ้าลิจฉวี พราหมณ์มหาศาล คฤหบดีผู้มั่งคั่ง เหล่าเดียรถีย์ต่าง ๆ และ สมณพราหมณ์ซึ่งล้วนแต่ผู้มีชื่อเสียงโด่งดังได้พากันออกมาแล้ว แม้พระสมณโคดมก็นั่งประทับพักผ่อนกลางวันที่อารามของท่านแล้ว ท่านปาฏิกบุตรท่านได้กล่าวในที่ประชุมในพระนครเวสาลีอย่างนี้ไว้ใช่ไหมว่า ‘พระสมณโคดมเป็นญาณวาท ถึงเราเองก็เป็นญาณวาทเช่นกัน ก็ผู้ที่เป็นญาณวาท กับผู้ที่เป็นญาณวาทควรแสดงอิทธิปาฏิหาริย์อันเป็นธรรมชั้นเยี่ยมของมนุษย์ด้วยกัน พระสมณโคดมเสด็จมาครึ่งทาง แม้เราก็จะไปครึ่งทาง ในที่ที่พบกันนั้น เราทั้งสองพึงกระทำอิทธิปาฏิหาริย์อันเป็นธรรมชั้นเยี่ยมของมนุษย์กัน ถ้าพระสมณโคดมกระทำอิทธิปาฏิหาริย์อันเป็นธรรมชั้นเยี่ยม

ของมนุษย์ ๑ อย่าง เราจักกระทำ ๒ อย่าง ถ้าพระสมณโคดมกระทำ ๒ อย่าง เราจักกระทำ ๔ อย่าง ถ้าพระสมณโคดมกระทำ ๔ อย่าง เราจักกระทำ ๘ อย่าง พระสมณโคดมกระทำเท่าใด ๆ เราก็จักกระทำให้มากกว่านั้นเพิ่มขึ้นเป็นทวีคูณ’ ดังนี้ ท่านปาฏิกบุตร ขอท่านจงออกไปครึ่งทางเถิด พระสมณโคดมเสด็จมาประทับนั่งพักผ่อนกลางวันที่อารามของท่านก่อนใครทั้งหมดทีเดียว ท่านปาฏิกบุตร พระสมณโคดมได้ตรัสวาจาไว้ในที่ประชุมว่า ‘นักบวชเปลือยปาฏิกบุตรยังไม่เลิกพูด ไม่เลิกคิด และยังไม่สละความคิดเห็นเช่นนั้น ก็ไม่สามารถที่จะมาเผชิญหน้ากับเราได้ แม้ถ้าเขายังคิดเห็นอย่างนี้ว่า ‘ถึงเราไม่เลิกพูด ไม่เลิกคิด และไม่สละความคิดเห็นเช่นนั้น ก็ยังไปเผชิญหน้ากับพระสมณโคดมได้’ ดังนี้ ศรีษะของเขาพึงแตกเป็นแน่’ ท่านปาฏิกบุตร ขอท่านจงกลับไปเสียเถิด ด้วยการกลับไปของท่านนั้นแหละ พวกข้าพเจ้าจะให้ชัยชนะแก่ท่าน จะให้ความปราชัยแก่พระสมณโคดม’ดูก่อนภัคควะ เมื่อศิษย์ช่างกลึงบาตรไม้ชาลิยะกล่าวอย่างนี้แล้ว นักบวชเปลือยปาฏิกบุตรจึงกล่าวว่า ‘เราจะไป ๆ’ แล้วก็ซบศรีษะอยู่ในที่นั้นเอง ไม่อาจลุกขึ้นจากที่นั่งได้

ดูก่อนภัคควะ ครั้งนั้น ศิษย์ช่างกลึงบาตรไม้ชาลิยะจึงกล่าวกะเขาว่า ‘ท่านปาฏิกบุตร ท่านเป็นอะไรไปเล่า ก้นของท่านติดกับที่นั่ง หรือว่าที่นั่งติดกับก้นของท่าน ท่านจึงกล่าวว่า ‘เราจะไป ๆ’ แต่กลับซบศรีษะอยู่ในที่นั้นเอง ไม่อาจลุกขึ้น จากที่นั่งได้’

ดูก่อนภัคควะ นักบวชเปลือยปาฏิกบุตรแม้ถูกทักอยู่อย่างนี้ ก็ยังกล่าวว่า ‘เราจะไป ๆ’ แล้วก็ซบศรีษะอยู่ในที่นั้นเอง ไม่อาจลุกขึ้นจากที่นั่งได้

ว่าด้วยอุปมาสุนัขจิ้งจอกกับพญาราชสีห์

[๒๗] ดูก่อนภัคควะ เมื่อศิษย์ช่างกลึงบาตรไม้ชาลิยะได้ทราบว่า ‘ปาฏิกบุตรนี้เป็นผู้แพ้แล้ว แต่ยังแข็งใจกล่าวว่า ‘เราจะไป ๆ’ แล้วก็ซบ ศรีษะอยู่ในที่นั้นนั่นเอง ไม่อาจลุกขึ้นจากที่นั่งได้’ จึงได้กล่าวกะเขาต่อไปว่า

‘ดูก่อนท่านปาฏิกบุตร เรื่องเคยมีมาแล้ว คือ พญาสีหมิคราช ได้คิดอย่างนี้ว่า ‘ถ้ากระไร เราพึงอาศัยป่าทึบแห่งหนึ่งซ่อนตัวอยู่ ครั้นแล้วพึงออกจากที่ซ่อนในเวลาเย็น ออกมาแล้วพึงดัดกาย ดัดกายแล้วพึงเหลียวดูทิศทั้ง ๔ ไปรอบ ๆ บันลือสีหนาท ขึ้น ๓ ครั้ง แล้วจึงเที่ยวไปหากิน เราจะพึงล่าหมู่เนื้อตัวลํ่า ๆ เลือกกินเนื้อนุ่ม ๆ แล้วกลับมาซ่อนตัวอยู่ตามเคย’

ครั้งนั้น พญาสีหมิคราชนั้นอาศัยป่าทึบซ่อนตัวอยู่ ครั้นแล้วได้ออกจากที่ซ่อนในเวลาเย็น ออกมาแล้วก็ดัดกาย ดัดกายแล้วก็เหลียวดูทิศทั้ง ๔ ไปรอบ ๆ บันลือสีหนาทขึ้น ๓ ครั้ง แล้วจึงเที่ยวไปหากิน มันล่าหมู่เนื้อตัวล่ำ ๆ เลือกกินเนื้อนุ่ม ๆ แล้วกลับมาซ่อนตัวอยู่ตามเคย

[๒๘] ดูก่อนท่านปาฏิกบุตร มีสุนัขจิ้งจอกแก่ตัวหนึ่งกินเนื้อที่เป็นเดนของพญาสีหมิคราชตัวนั้น จึงอ้วนท้วนมีกำลัง ต่อมา สุนัขจิ้งจอกแก่ตัวนั้นได้เกิดความคิดว่า ‘เราเป็นใคร พญาสีหมิคราชเป็นใคร ถ้ากระไรเราพึงอาศัยป่าทึบแห่งหนึ่งซ่อนอยู่ ครั้นแล้วพึงออกจากที่ซ่อนในเวลาเย็น ออกมาแล้วพึงดัดกาย ดัดกายแล้วพึงเหลียวดูทิศทั้ง ๔ ไปรอบ ๆ บันลือสีหนาทขึ้น ๓ ครั้ง แล้วจึงเที่ยวไปหากิน เราจะพึงล่าหมู่เนื้อตัวลํ่า ๆ เลือกกินเนื้อนุ่ม ๆ แล้วกลับมาซ่อนตัวอยู่ตามเคย’ ครั้งนั้น สุนัขจิ้งจอกแก่ตัว นั้นได้อาศัยป่าทึบแห่งหนึ่งซ่อนอยู่ ครั้นแล้วได้ออกจากที่ซ่อนในเวลาเย็น ออกมาแล้วก็ดัดกาย ดัดกายแล้วก็เหลียวดูทิศทั้ง ๔ ไปรอบ ๆ แล้วคิดว่า ‘เราจักบันลือสีหนาท ๓ ครั้ง’ จึงได้บันลือแบบสุนัขจิ้งจอก บันลือเป็นเสียงน่ากลัวน่าเกลียด สุนัขจิ้งจอกตัวร้ายนั้นเป็นอย่างไรเล่า ส่วนการบันลือ

ของสีหะเป็นอย่างไรเล่า ดูก่อนท่านปาฏิกบุดร ท่านก็เป็นเช่นนั้น ดำรงชีพในแบบพระสุคต บริโภคอาหารที่เป็นเดนพระสุคต ยังเข้าใจตัวเองว่า จะรุกรานพระตถาคตผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าได้ ท่านปาฏิกบุตรผู้ต่ำทรามเป็นอย่างไรเล่า การรุกรานพระตถาคตผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าเป็นอย่างไรเล่า’[๒๙] ดูก่อนภัคควะ เมื่อศิษย์ช่างกลึงบาตรไม้ชาลิยะไม่สามารถที่จะ ให้นักบวชเปลือยปาฏิกบุตรเคลื่อนจากที่นั่งได้แม้ด้วยคำเปรียบเปรยเช่นนี้ จึงได้กล่าวคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า

‘สุนัขจิ้งจอกเข้าใจตัวเองว่าเป็นสีหะ จึงได้ลำพองตัวว่าเป็นมิคราช มันจึงได้บันลือเสียงขึ้น แต่กลับเป็นเสียงสุนัขจิ้งจอกเช่นนั้น การเปล่งเสียงของสุนัขจิ้งจอกตัวร้ายเป็นอย่างไร ส่วนการบันลือของสีหะเป็นอย่างไร

{๑๐} ดูก่อนท่านปาฏิกบุตร ท่านก็เป็นเช่นนั้น ดำรงชีพในแบบพระสุคต บริโภคอาหารที่เป็นเดนพระสุคต ยังเข้าใจตัวเองว่าจะรุกรานพระตถาคตผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าได้ ท่านปาฏิกบุตรผู้ตํ่าทรามเป็นอย่างไรเล่า การรุกรานพระตถาคตผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าเป็นอย่างไรเล่า’[๓๐] ดูก่อนภัคควะ เมื่อศิษย์ช่างกลึงบาตรไม้ชาลิยะไม่สามารถที่จะให้นักบวชเปลือยปาฏิกบุตรเคลื่อนจากที่นั่งนั้นได้แม้ด้วยคำเปรียบเปรยเช่นนี้ จึงได้กล่าวคาถาประพันธ์ต่อไปว่า

‘สุนัขจิ้งจอกดูเงาของตนซึ่งปรากฏในบ่อน้ำ ไม่เห็นตนตามความเป็นจริงจึงเข้าใจว่าตนเป็นสีหะ มันจึงบันลือเสียงขึ้น แต่กลับเป็นเสียงสุนัขจิ้งจอกเช่นนั้น การเปล่งเสียงของสุนัขจิ้งจอกตัวร้ายเป็นอย่างไร ส่วนการบันลือของสีหะเป็นอย่างไร

{๑๑} ดูก่อนท่านปาฏิกบุตร ท่านก็เป็นเช่นนั้น ดำรงชีพในแบบพระสุคต บริโภคอาหารที่เป็นเดนพระสุคต ยังเข้าใจตัวเองว่าจะรุกรานพระตถาคต ผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าได้ ท่านปาฏิกบุตรผู้ต่ำทรามเป็นอย่างไร การรุกรานพระตถาคตผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าเป็นอย่างไรเล่า’[๓๑] ดูก่อนภัคควะ เมื่อศิษย์ช่างกลึงบาตรไม้ชาลิยะไม่สามารถที่จะ ให้นักบวชเปลือยปาฏิกบุตรเคลื่อนจากที่นั่งนั้นได้แม้ด้วยคำเปรียบเปรยเช่นนี้ จึงได้กล่าวคาถาประพันธ์ต่อไปว่า

‘สุนัขจิ้งจอกกินกบและหนูตามลานข้าว กินซากศพที่ทิ้งตามป่าช้า อ้วนพีอยู่ตามป่าใหญ่ ตามป่าที่ว่างเปล่า จึงบังอาจสำคัญตนว่าเป็นมิคราช มันจึงบันลือเสียงขึ้น แต่กลับเป็นเสียงสุนัขจิ้งจอกเช่นนั้น เสียงของสุนัขจิ้งจอกตัวร้ายเป็นอย่างไร การบันลือของสีหะเป็นอย่างไร{๑๒} ดูก่อนท่านปาฏิกบุตร ท่านก็เป็นเช่นนั้น ดำรงชีพในแบบพระสุคต บริโภคอาหารที่เป็นเดนพระสุคต ยังเข้าใจตัวเองว่าจะรุกรานพระตถาคต ผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าได้ ท่านปาฏิกบุตรผู้ต่ำทรามเป็นอย่างไร การรุกรานพระตถาคตผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าเป็นอย่างไรเล่า’[๓๒] ดูก่อนภัคควะ เมื่อศิษย์ช่างกลึงบาตรไม้ชาลิยะไม่สามารถที่จะ

ให้นักบวชเปลือยปาฏิกบุตรเคลื่อนจากที่นั่งนั้นได้แม้ด้วยคำเปรียบเปรยเช่นนี้ จึงกลับมายังที่ประชุมนั้นแล้วบอกว่า ‘ท่านผู้เจริญ นักบวชเปลือยปาฏิกบุตร นี้เป็นผู้แพ้แล้ว แต่ยังแข็งใจกล่าวว่า ‘เราจะไป ๆ’ แล้วก็ซบศรีษะอยู่ในที่นั้นเอง ไม่อาจลุกขึ้นจากที่นั่งได้’[๓๓] ดูก่อนภัคควะ เมื่อศิษย์ช่างกลึงบาตรไม้ชาลิยะกล่าวอย่างนี้แล้ว เราจึงกล่าวกะที่ประชุมนั้นว่า ‘ท่านทั้งหลาย นักบวชเปลือยปาฏิกบุตรยัง ไม่เลิกพูด ไม่เลิกคิด และยังไม่สละความคิดเห็นเช่นนั้น ก็ไม่สามารถที่

จะมาเผชิญหน้ากับเราได้’ แม้ถ้าเขายังคิดเห็นอย่างนี้ว่า ‘ถึงเราไม่เลิกพูด ไม่เลิกคิด และไม่สละความคิดเห็นเช่นนั้น ก็ยังไปเผชิญหน้ากับพระสมณโคดมได้’ ดังนี้ ศีรษะของเขาจะพึงแตกเป็นแน่ แม้ถ้าพวกเจ้าลิจฉวีจะพึงมีความคิดเห็นอย่างนี้ว่า ‘พวกเราจักเอาเชือกมัดนักบวชเปลือยปาฏิกบุตร แล้วเอาโคคู่ลากตัวมา เชือกเหล่านั้นจะขาดไป หรือไม่นักบวชเปลือย ปาฏิกบุตรก็จะขาดไป แต่นักบวชเปลือยปาฏิกบุตรยังไม่เลิกพูด ไม่เลิกคิด และยังไม่สละความคิดเห็นเช่นนั้น ก็ไม่สามารถที่จะมาเผชิญหน้ากับเราได้ แม้ถ้าเขายังคิดเห็นอย่างนี้ว่า ‘ถึงเราไม่เลิกพูด ไม่เลิกคิด และไม่สละความคิดเห็นเช่นนั้น ก็ยังไปเผชิญหน้ากับพระสมณโคดมได้’ ดังนี้ ศรีษะของเขาจะพึงแตกเป็นแน่’[๓๔] ดูก่อนภัคควะ ลำดับนั้น เราจึงชี้แจงที่ประชุมนั้นให้เห็นแจ้ง ให้สมาทาน ให้อาจหาญ ให้ร่าเริงด้วยธรรมีกถา ทำให้พ้นจากเครื่องพันธนาการใหญ่ ช่วยฉุดดึงคนประมาณ ๘๔,๐๐๐ คนขึ้นจากหล่มใหญ่ แล้วเข้าเตโชธาตุกสิณ เหาะขึ้นสู่เวหาสสูงประมาณ ๗ ชั่วลำตาล เนรมิตไฟให้ลุกโพลงมีควันตลบสูงขึ้นไปอีก ๗ ชั่วลำตาล แล้วจึงกลับมาปรากฏตัว ที่กูฏาคารศาลา ป่ามหาวันตามเดิม

[๓๕] ดูก่อนภัคควะ ครั้งนั้น สุนักขัตลิจฉวีบุตรได้เข้ามาหาเราถึงที่อยู่ ได้อภิวาทแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง เราจึงได้กล่าวกะเขาผู้นั่งเรียบร้อยแล้วว่า

‘ดูก่อนสุนักขัตตะ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน วิบากนั้นได้มีแล้วสมจริงตามที่เราได้พยากรณ์ถึงนักบวชเปลือยปาฏิกบุตรไว้แก่เธอแล้ว หรือว่าพยากรณ์ผิดไปเป็นอย่างอื่น’

‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ วิบากนั้นได้มีแล้วสมจริงตามที่พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงพยากรณ์ถึงนักบวชเปลือยปาฏิกบุตรไว้แก่ข้าพระองค์ ไม่ผิดเป็นอย่างอื่นเลย พระพุทธเจ้าข้า’

‘ดูก่อนสุนักขัตตะ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน เมื่อเป็นเช่นนี้ อิทธิปาฏิหาริย์อันเป็นธรรมชั้นเยี่ยมของมนุษย์เป็นอันเราได้กระทำแล้วหรือ ยังไม่ได้กระทำเล่า’

‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อเป็นเช่นนี้ถือได้ว่าพระองค์ทรงกระทำไว้แล้วแน่นอน มิใช่ไม่ได้ทรงกระทำ พระพุทธเจ้าข้า’

‘ดูก่อนโมฆบุรุษ แม้เมื่อเป็นเช่นนี้ เธอยังจะกล่าวกะเราผู้กระทำ อิทธิปาฏิหาริย์อันเป็นธรรมชั้นเยี่ยมของมนุษย์อย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเจ้ามิได้ทรงกระทำอิทธิปาฏิหาริย์อันเป็นธรรมชั้นเยี่ยมของมนุษย์แก่ข้าพระองค์’ ดังนี้ เธอจงเห็นว่า ข้อนี้เป็นความผิดของเธอเท่านั้นนะ โมฆบุรุษดูก่อนภัคควะ สุนักขัตตลิจฉวีถูกเรากล่าวอย่างนี้ก็ได้หนีไปจากธรรมวินัยนี้ เหมือนสัตว์ผู้ควรเกิดในอบาย เหมือนสัตว์ผู้ควรเกิดในนรกฉะนั้น

ตรัสเรื่องบัญญัติสิ่งที่โลกสมมติว่าเลิศ

{๑๓} [๓๖] ดูก่อนภัคควะ อนึ่ง เราย่อมทราบชัดซึ่งสิ่งที่โลกสมมติว่าเลิศ ทั้งรู้ชัดยิ่งกว่านั้นด้วย แต่ไม่ยึดมั่นความรู้นั้น เมื่อไม่ยึดมั่นจึงทราบความดับได้เฉพาะตน ซึ่งตถาคตทราบชัดอยู่จึงไม่ถึงความเสื่อม

[๓๗] ดูก่อนภัคควะ มีสมณพราหมณ์พวกหนึ่งบัญญัติสิ่งที่โลกสมมติ ว่าเลิศตามลัทธิอาจารย์ ว่าพระอิศวรสร้างไว้ พระพรหมสร้างไว้ เราจึงเข้าไปถามเขาอย่างนี้ว่า ‘ทราบมาว่า ท่านทั้งหลายบัญญัติสิ่งที่โลกสมมติ ว่าเลิศตามลัทธิอาจารย์ ว่าพระอิศวรสร้างไว้ พระพรหมสร้างไว้จริงหรือ’ สมณพราหมณ์เหล่านั้นถูกเราถามอย่างนี้แล้วได้ยืนยันว่าเป็นเช่นนั้น เราจึงถามต่อไปว่า ‘พวกท่านบัญญัติสิ่งที่โลกสมมติว่าเลิศตามลัทธิอาจารย์ ว่าพระอิศวรสร้างไว้ พระพรหมสร้างไว้ มีแบบอย่างไร’ สมณพราหมณ์ เหล่านั้นถูกถามอย่างนี้เข้า ก็แก้ไม่ได้ เมื่อแก้ไม่ได้ จึงย้อนถามเรา เราถูกถามแล้วจึงตอบว่า[๓๘] ‘ดูก่อนท่านทั้งหลาย มีสมัยเป็นบางครั้งบางคราว ที่ระยะกาลผ่านไปนาน ๆ เข้า โลกนี้จะพินาศ เมื่อโลกกำลังจะพินาศอยู่ เหล่าสัตว์โดยมากย่อมเกิดในชั้นอาภัสสรพรหม สัตว์เหล่านั้นนึกอะไรก็สำเร็จได้ดังปรารถนา มีปีติเป็นอาหาร มีรัศมีซ่านออกจากกายตนเอง สัญจรไปในอากาศได้ อยู่ในวิมานอันสวยงาม สถิตอยู่ในภพนั้นนานแสนนาน

ดูก่อนท่านทั้งหลาย มีสมัยบางครั้งบางคราว ที่ระยะกาลผ่านไปนาน ๆ เข้า โลกนี้จะกลับเจริญขึ้น เมื่อโลกกำลังเจริญอยู่ วิมานของพรหม ปรากฏว่าว่างเปล่า ครั้งนั้น สัตว์ผู้หนึ่งจุติจากชั้นอาภัสสรพรหมเพราะสิ้นอายุหรือเพราะสิ้นบุญมาเกิดในวิมานพรหมที่ว่างเปล่า แม้สัตว์ผู้นั้นก็นึกอะไร สำเร็จดังปรารถนา มีปีติเป็นอาหาร มีรัศมีซ่านออกจากกายตนเอง สัญจรไปในอากาศได้ อยู่ในวิมานอันสวยงาม สถิตอยู่ในภพนั้นนานแสนนาน

เพราะสัตว์ผู้นั้นอยู่ในวิมานนั้นแต่ผู้เดียวเป็นเวลานาน จึงเกิดความเบื่อหน่ายความดิ้นรนขึ้นว่า ‘โอหนอ แม้สัตว์เหล่าอื่นพึงมาเป็นอย่างนี้บ้าง’ ต่อมา สัตว์เหล่าอื่นก็จุติจากชั้นอาภัสสรพรหมเพราะสิ้นอายุหรือ เพราะสิ้นบุญมาเกิดในวิมานพรหม เป็นสหายของสัตว์ผู้นั้น แม้สัตว์พวกนั้นก็นึกอะไรสำเร็จได้ดังปรารถนา มีปีติเป็นอาหาร มีรัศมีซ่านออกจาก

กายตนเอง สัญจรไปในอากาศได้ อยู่ในวิมานอันสวยงาม สถิตอยู่ในภพนั้นนานแสนนาน

[๓๙] ดูก่อนท่านทั้งหลาย บรรดาสัตว์เหล่านั้น สัตว์ที่เกิดก่อนมี ความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราเป็นพรหม เป็นมหาพรหม เป็นผู้ยิ่งใหญ่ ไม่มีใครข่มได้ เป็นผู้เห็นถ่องแท้ เป็นผู้กุมอำนาจ เป็นอิสระ เป็นผู้สร้าง เป็นผู้เนรมิต เป็นผู้ประเสริฐ เป็นผู้บงการ เป็นผู้ทรงอำนาจ เป็นบิดาของ หมู่สัตว์ผู้เกิดแล้วและกำลังเกิด สัตว์เหล่านี้เราเนรมิตขึ้นมา ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะเหตุว่าเราได้มีความคิดอย่างนี้ก่อนว่า ‘โอหนอ แม้สัตว์เหล่าอื่นก็พึงมาเป็นอย่างนี้บ้าง’ ความตั้งใจของเราเป็นเช่นนี้ และสัตว์เหล่านี้ก็ได้มาเป็นอย่างนี้แล้วแม้พวกสัตว์ผู้เกิดภายหลังก็มีความคิดเห็นอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญนี้แลเป็นพรหม

เป็นมหาพรหม เป็นผู้ยิ่งใหญ่ ไม่มีใครข่มได้ เป็นผู้เห็นถ่องแท้ เป็นผู้กุมอำนาจ เป็นอิสระ เป็นผู้สร้าง เป็นผู้เนรมิต เป็นผู้ประเสริฐ เป็นผู้บงการ เป็นผู้ทรงอำนาจ เป็นบิดาของหมู่สัตว์ผู้เกิดแล้วและกำลังเกิด พวกเราเป็นผู้ที่พระพรหมผู้เจริญนี้เนรมิตขึ้นมา ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะเหตุว่าพวกเราได้เห็นพระพรหมผู้เจริญนี้เกิดในที่นี้ก่อน ส่วนพวกเราเกิดภายหลัง’[๔๐] ดูก่อนท่านทั้งหลาย บรรดาสัตว์เหล่านี้ สัตว์ที่เกิดก่อนมีอายุยืนกว่า มีผิวพรรณงามกว่า มีศักดิ์มากกว่า ส่วนสัตว์ที่เกิดภายหลังมีอายุน้อยกว่า มีผิวพรรณทรามกว่า มีศักดิ์น้อยกว่า

ดูก่อนท่านทั้งหลาย ข้อที่สัตว์ผู้หนึ่งจุติจากชั้นนั้นแล้วมาเป็นอย่างนี้ เป็นฐานะที่มีได้ เมื่อมาเป็นอย่างนี้แล้ว สัตว์นั้นออกจากเรือนไปบวชเป็นบรรพชิต เมื่อออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตแล้วอาศัยความเพียรเป็นเครื่องเผากิเลส อาศัยความเพียรที่ตั้งมั่น อาศัยความหมั่นประกอบ อาศัย

ความไม่ประมาท อาศัยมนสิการโดยชอบ แล้วบรรลุเจโตสมาธิ อันเป็นเหตุทำจิตให้ตั้งมั่น ระลึกชาติก่อนนั้นได้ หลังจากนั้นไประลึกไม่ได้

เขาจึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘พระพรหมที่เป็นมหาพรหมเป็นผู้ยิ่งใหญ่ ไม่มีใครข่มได้ เป็นผู้เห็นถ่องแท้ เป็นผู้กุมอำนาจ เป็นอิสระ เป็นผู้สร้าง เป็นผู้เนรมิต เป็นผู้ประเสริฐ เป็นผู้บงการ เป็นผู้ทรงอำนาจ เป็นบิดาของหมู่สัตว์ผู้เกิดแล้วและกำลังเกิด ผู้ที่เนรมิตพวกเราขึ้นมานั้นเป็นผู้เที่ยงแท้ ยั่งยืน คงทน ไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักดำรงอยู่เที่ยงแท้เสมอไปเช่นนั้นทีเดียว ส่วนพวกเราที่พระพรหมผู้เจริญนั้นเนรมิตขึ้นมากลับเป็นผู้ไม่เที่ยง ไม่ยั่งยืน มีอายุน้อย ยังต้องจุติเป็นธรรมดา จึงมาเป็นอย่างนี้’ดูก่อนท่านทั้งหลาย ก็พวกท่านบัญญัติสิ่งที่โลกสมมติว่าเลิศตามลัทธิอาจารย์ ว่าพระอิศวรสร้างไว้ ว่าพระพรหมสร้างไว้ มีแบบเช่นนี้ใช่ไหม’ สมณพราหมณ์เหล่านั้นตอบอย่างนี้ว่า ‘ท่านพระโคดม พวกข้าพเจ้าได้ ทราบมาก็เหมือนอย่างที่ท่านพระโคดมได้กล่าวมานี้แล’

ดูก่อนภัคควะ เราย่อมทราบชัดซึ่งสิ่งที่โลกสมมติว่าเลิศ ทั้งรู้ชัดยิ่งกว่านั้นด้วย แต่ไม่ยึดมั่นความรู้นั้น เมื่อไม่ยึดมั่นจึงทราบความดับได้เฉพาะตน ซึ่งตถาคตทราบชัดอยู่จึงไม่ถึงความเสื่อม

ว่าด้วยเทวดาเหล่า ขิฑฑาปโทสิกะ

{๑๔} [๔๑] ดูก่อนภัคควะ มีสมณพราหมณ์พวกหนึ่งบัญญัติสิ่งที่โลก สมมติว่าเลิศตามลัทธิอาจารย์ ว่ามีมูลมาแต่เทวดาเหล่าขิฑฑาปโทสิกะ เราจึงเข้าไปถามพวกเขาอย่างนี้ว่า ‘ทราบมาว่า ท่านทั้งหลายบัญญัติสิ่งที่โลก สมมติว่าเลิศตามลัทธิอาจารย์ ว่ามีมูลมาแต่เทวดาเหล่าขิฑฑาปโทสิกะ จริงหรือ’ สมณพราหมณ์เหล่านั้นถูกเราถามอย่างนี้แล้วได้ยืนยันว่าเป็นเช่นนั้น เราจึงถามต่อไปว่า ‘พวกท่านบัญญัติสิ่งที่โลกสมมติว่าเลิศตามลัทธิอาจารย์ ว่ามีมูลมาแต่เทวดาเหล่าขิฑฑาปโทสิกะ มีแบบอย่างไร’ สมณพราหมณ์เหล่านั้นถูกเราถามอย่างนี้เข้าก็แก้ไม่ได้ เมื่อแก้ไม่ได้ จึงย้อนถามเรา เราถูกถามแล้วจึงตอบว่า[๔๒] ‘ดูก่อนท่านทั้งหลาย มีเทวดาอยู่พวกหนึ่งชื่อว่าขิฑฑาปโทสิกะ เทวดาพวกนั้นพากันหมกมุ่นอยู่แต่ในความรื่นรมย์คือการสรวลเสและการเล่นหัวจนเกินเวลา เมื่อเทวดาพวกนั้นพากันหมกมุ่นอยู่แต่ในความรื่นรมย์ คือการสรวลเสและการเล่นหัวจนเกินเวลา สติจึงหลงลืม เพราะสติหลงลืม เทวดาพวกนั้นจึงจุติจากชั้นนั้น

ดูก่อนท่านทั้งหลาย ข้อที่สัตว์ผู้หนึ่งจะจุติจากชั้นนั้นแล้วมาเป็นอย่างนี้ เป็นฐานะที่มีได้ เมื่อมาเป็นอย่างนี้แล้ว สัตว์นั้นออกจากเรือนไปบวชเป็น บรรพชิต เมื่อออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตแล้วอาศัยความเพียรเป็นเครื่องเผากิเลส อาศัยความเพียรที่ตั้งมั่น อาศัยความหมั่นประกอบ อาศัยความไม่ประมาท อาศัยมนสิการโดยชอบ แล้วบรรลุเจโตสมาธิอันเป็นเหตุ ทำจิตให้ตั้งมั่น เมื่อจิตตั้งมั่นแล้ว ย่อมระลึกชาติก่อนนั้นได้ หลังจากนั้นไป ระลึกไม่ได้

เขาจึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘พวกเทวดาผู้เจริญซึ่งมิใช่เหล่าขิฑฑาปโทสิกะ ย่อมไม่หมกมุ่นอยู่แต่ในความรื่นรมย์คือการสรวลเสและการเล่นหัวจนเกินเวลา เมื่อเทวดาพวกนั้นไม่พากันหมกมุ่นอยู่แต่ในความรื่นรมย์คือการสรวลเส และการเล่นหัวจนเกินเวลา สติจึงไม่หลงลืม เพราะสติไม่หลงลืม เทวดาเหล่านั้นจึงไม่จุติจากชั้นนั้น เป็นผู้เที่ยงแท้ ยั่งยืน คงทน มีอายุยืน มีอันไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักดำรงอยู่เที่ยงแท้เสมอไปเช่นนั้นทีเดียว ส่วนพวกเราเป็นเหล่าขิฑฑาปโทสิกะ หมกมุ่นอยู่แต่ในความรื่นรมย์คือการ สรวลเสและการเล่นหัวจนเกินเวลา เมื่อหมกมุ่นอยู่แต่ในความรื่นรมย์คือ การสรวลเสและการเล่นหัวจนเกินเวลา สติจึงหลงลืม เพราะสติหลงลืม พวกเราจึงพากันจุติจากชั้นนั้น เป็นผู้ไม่เที่ยง ไม่ยั่งยืน มีอายุน้อย ยังต้องจุติเป็นธรรมดา จึงมาเป็นอย่างนี้’ดูก่อนท่านทั้งหลาย ก็พวกท่านบัญญัติสิ่งที่โลกสมมติว่าเลิศตามลัทธิอาจารย์ ว่าพระอิศวรสร้างไว้ ว่าพระพรหมสร้างไว้ มีแบบเช่นนี้ใช่ไหม’ สมณพราหมณ์เหล่านั้นตอบอย่างนี้ว่า ‘ท่านพระโคดม พวกข้าพเจ้าได้ ทราบมาก็เหมือนอย่างที่ท่านพระโคดมได้กล่าวมานี้แล’

ดูก่อนภัคควะ เราย่อมทราบชัดซึ่งสิ่งที่โลกสมมติว่าเลิศ ทั้งรู้ชัดยิ่งกว่านั้นด้วย แต่ไม่ยึดมั่นความรู้นั้น เมื่อไม่ยึดมั่นจึงทราบความดับได้เฉพาะตน ซึ่งตถาคตทราบชัดอยู่จึงไม่ถึงความเสื่อม

เทวดาเหล่ามโนปโทสิกะ

{๑๕} [๔๓] ดูก่อนภัคควะ มีสมณพราหมณ์พวกหนึ่งบัญญัติสิ่งที่โลก สมมติว่าเลิศตามลัทธิอาจารย์ ว่ามีมูลมาแต่เทวดาเหล่ามโนปโทสิกะ เราจึงเข้าไปถามพวกเขาอย่างนี้ว่า ‘ทราบมาว่า ท่านทั้งหลายบัญญัติสิ่งที่โลก สมมติว่าเลิศตามลัทธิอาจารย์ ว่ามีมูลมาแต่เทวดาเหล่ามโนปโทสิกะ

จริงหรือ’ สมณพราหมณ์เหล่านั้นถูกเราถามอย่างนี้แล้วได้ยืนยันว่าเป็นเช่นนั้น เราจึงถามต่อไปว่า ‘พวกท่านบัญญัติสิ่งที่โลกสมมติว่าเลิศตามลัทธิอาจารย์ ว่ามีมูลมาแต่เทวดาเหล่ามโนปโทสิกะ มีแบบอย่างไร’ สมณพราหมณ์เหล่านั้นถูกเราถามอย่างนี้เข้าก็แก้ไม่ได้ เมื่อแก้ไม่ได้ จึงย้อนถามเรา เราถูกถามแล้วจึงตอบว่า

[๔๔] ดูก่อนท่านทั้งหลาย มีเทฺวดาพวกหนึ่งชื่อว่ามโนปโทสิกะ เทวดาพวกนั้นมักเพ่งจับผิดกันและกันเกินควร เมื่อมัวเพ่งจับผิดกันและกันเกินควร จึงคิดมุ่งร้ายกันและกัน เมื่อต่างคิดมุ่งร้ายกันและกัน จึงเหนื่อยกายเหนื่อยใจ เทวดาพวกนั้นจึงจุติจากชั้นนั้น

ดูก่อนท่านทั้งหลาย ข้อที่สัตว์ผู้หนึ่งจะจุติจากชั้นนั้นแล้วมาเป็นอย่างนี้เป็นฐานะที่มีได้ เมื่อมาเป็นอย่างนี้แล้ว สัตว์นั้นออกจากเรือนไปบวชเป็นบรรพชิต เมื่อออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตแล้วอาศัยความเพียร เครื่องเผากิเลส อาศัยความเพียรที่ตั้งมั่น อาศัยความหมั่นประกอบ อาศัยความไม่ประมาท อาศัยมนสิการโดยชอบ แล้วบรรลุเจโตสมาธิอันเป็นเหตุ ทำจิตให้ตั้งมั่น ระลึกชาติก่อนนั้นได้ หลังจากนั้นไประลึกไม่ได้

เขาจึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘พวกเทวดาผู้เจริญซึ่งมิใช่เหล่ามโนปโทสิกะ ไม่มักเพ่งจับผิดกันและกันเกินควร เมื่อเทวดาพวกนั้นไม่มัวเพ่งจับผิดกันและกันเกินควร ก็ไม่คิดมุ่งร้ายกันและกัน เมื่อต่างไม่คิดมุ่งร้ายกันและกันแล้ว ก็ไม่เหนื่อยกายเหนื่อยใจ เทวดาพวกนั้นจึงไม่จุติจากชั้นนั้น เป็นผู้เที่ยงแท้ ยั่งยืน คงที่ มีอันไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักดำรงอยู่เที่ยงแท้เสมอ ไปเช่นนั้นทีเดียว ส่วนพวกเราเป็นพวกมโนปโทสิกะ มัวเพ่งจับผิดกันและกันเกินควร เมื่อมัวเพ่งจับผิดกันและกันเกินควร ก็คิดมุ่งร้ายกันและกัน เมื่อต่างคิดมุ่งร้ายกันและกัน จึงเหนื่อยกายเหนื่อยใจ พวกเราจึงจุติจากชั้นนั้น เป็นผู้ไม่เที่ยง ไม่ยั่งยืน มีอายุน้อย ยังต้องจุติเป็นธรรมดา จึงมาเป็นอย่างนี้’

ดูก่อนท่านทั้งหลาย ก็พวกท่านบัญญัติสิ่งที่โลกสมมติว่าเลิศตามลัทธิอาจารย์ ว่ามีมูลมาแต่เทวดาเหล่ามโนปโทสิกะ มีแบบเช่นนี้ใช่ไหม’ สมณพราหมณ์เหล่านั้นตอบอย่างนี้ว่า ‘ท่านพระโคดม พวกข้าพเจ้าได้ทราบมาก็เหมือนอย่างที่ท่านพระโคดมได้กล่าวมานี้แล’

ดูก่อนภัคควะ เราย่อมทราบชัดซึ่งสิ่งที่โลกสมมติว่าเลิศ ทั้งรู้ชัดยิ่งกว่านั้นด้วย แต่ไม่ยึดมั่นความรู้นั้น เมื่อไม่ยึดมั่นจึงทราบความดับได้เฉพาะตน ซึ่งตถาคตทราบชัดอยู่จึงไม่ถึงความเสื่อม

ว่าด้วยความเห็นว่าเกิดขึ้นโดยปราศจากสาเหตุ

{๑๖} [๔๕] ดูก่อนภัคควะ มีสมณพราหมณ์พวกหนึ่งบัญญัติสิ่งที่โลก สมมติว่าเลิศตามลัทธิอาจารย์ ว่าเกิดขึ้นโดยปราศจากสาเหตุ เราจึงเข้าไปถามพวกเขาอย่างนี้ว่า ‘ทราบมาว่า ท่านทั้งหลายบัญญัติสิ่งที่โลกสมมติว่า เลิศตามลัทธิอาจารย์ว่าเกิดขึ้นโดยปราศจากสาเหตุ จริงหรือ’ สมณพราหมณ์เหล่านั้นถูกเราถามอย่างนี้แล้วได้ยืนยันว่าเป็นเช่นนั้นเราจึงถามต่อไปว่า ‘พวกท่านบัญญัติสิ่งที่โลกสมมติว่าเลิศตามลัทธิอาจารย์ ว่าเกิดขึ้นโดยปราศจากสาเหตุ มีแบบอย่างไร’ สมณพราหมณ์เหล่านั้นถูกเราถามอย่างนี้เข้าก็แก้ไม่ได้ เมื่อแก้ไม่ได้ จึงย้อนถามเรา เราถูกถามแล้วจึงตอบว่า[๔๖] ดูก่อนท่านทั้งหลาย มีพวกเทวดาชื่อว่าอสัญญีสัตว์อยู่ ก็แลเทวดาเหล่านั้นย่อมจุติจากชั้นนั้นเพราะมีสัญญาเกิดขึ้น ดูก่อนท่านทั้งหลาย ข้อที่สัตว์ผู้หนึ่งจุติจากชั้นนั้นแล้วจะมาเป็นอย่างนี้เป็นฐานะที่มีได้ สัตว์นั้นเมื่อมาเป็นอย่างนี้แล้วได้ออกจากเรือนไปบวชเป็นบรรพชิต เมื่อออกจากเรือนไปบวชเป็นบรรพชิตแล้วอาศัยความเพียรเป็นเครื่องเผากิเลส อาศัยความเพียรที่ตั้งมั่น อาศัยความหมั่นประกอบ อาศัยความไม่ประมาท

อาศัยมนสิการโดยชอบแล้วบรรลุเจโตสมาธิอันเป็นเหตุทำจิตให้ตั้งมั่น ย่อมระลึกถึงความเกิดขึ้นแห่งสัญญาได้ ต่อจากนั้นไประลึกไม่ได้

เขาจึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘อัตตาและโลกเกิดขึ้นโดยปราศจากสาเหตุ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะเมื่อก่อนเราไม่ได้มีแล้ว เดี๋ยวนี้เรานั้นก็ไม่มี จึงน้อมไปเพื่อความเป็นผู้สงบ’

ดูก่อนท่านทั้งหลาย ก็พวกท่านบัญญัติสิ่งที่โลกสมมติว่าเลิศตามลัทธิอาจารย์ ว่าเกิดขึ้นโดยปราศจากสาเหตุมีแบบเช่นนี้ใช่ไหม’ สมณพราหมณ์เหล่านั้นตอบอย่างนี้ว่า ‘ท่านพระโคดม พวกข้าพเจ้าได้ทราบมาก็เหมือนอย่างที่ท่านพระโคดมได้กล่าวมานี้แล’

ดูก่อนภัคควะ เราย่อมทราบชัดซึ่งสิ่งที่โลกสมมติว่าเลิศ ทั้งรู้ชัดยิ่งกว่านั้นด้วย แต่ไม่ยึดมั่นความรู้นั้น เมื่อไม่ยึดมั่นจึงทราบความดับได้เฉพาะตน ซึ่งตถาคตทราบชัดอยู่จึงไม่ถึงความเสื่อม

ว่าด้วยสุภวิโมกข์

{๑๗} [๔๗] ดูก่อนภัคควะ สมณพราหมณ์พวกหนึ่งกล่าวตู่เราผู้มีวาทะ อย่างนี้กล่าวอยู่อย่างนี้ด้วยความไม่รู้ ด้วยคำเปล่า ด้วยคำมุสา ด้วยคำที่ไม่เป็นจริงว่า ‘พระสมณโคดมและพวกภิกษุวิปริตไปแล้ว เพราะพระสมณโคดมตรัสอย่างนี้ว่า ‘สมัยใด พระโยคาวจรเข้าสุภวิโมกข์อยู่ สมัยนั้น ย่อมทราบชัดซึ่งสิ่งทั้งปวงว่าไม่งาม’ ดูก่อนภัคควะ ก็เราไม่ได้กล่าวอย่างนี้เลยว่า ‘สมัยใด พระโยคาวจรเข้าสุภวิโมกข์อยู่ สมัยนั้น ย่อมทราบชัด

ซึ่งสิ่งทั้งปวงว่าไม่งาม’ ดูก่อนภัคควะ แต่เรากล่าวอย่างนี้ว่า ‘สมัยใด พระโยคาวจรเข้าสุภวิโมกข์อยู่ สมัยนั้น ย่อมทราบชัดซึ่งสิ่งทั้งปวงว่างามเท่านั้น”

ภัคควปริพาชกจึงกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็ผู้ที่วิปริตไปแล้วจริง ๆ ก็คือผู้ที่กล่าวร้ายพระผู้มีพระภาคเจ้าและพวกภิกษุเพราะตนวิปริตไปเอง ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เลื่อมใสในพระผู้มีพระภาคเจ้าอย่างนี้ว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสามารถที่จะแสดงธรรมให้ข้าพระองค์ เข้าถึงสุภวิโมกข์ได้”[๔๘] “ดูก่อนภัคควะ การที่ท่านผู้มีความเห็นไปทางหนึ่ง มีความพอใจไปทางหนึ่ง มีความชอบใจไปทางหนึ่ง ขาดความพยายาม ขาดลัทธิอาจารย์ จะเข้าถึงสุภวิโมกข์อยู่ได้เป็นเรื่องที่ได้ยาก ขอให้ท่านจงพยายามรักษาความเลื่อมใสในเราเท่าที่ท่านมีอยู่ให้ดีเถิด”ภัคควปริพาชกจึงกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าว่าการที่ข้าพระองค์ผู้มีความเห็นไปทางหนึ่ง มีความพอใจไปทางหนึ่ง มีความชอบใจไปทางหนึ่ง ขาดความพยายาม ขาดลัทธิอาจารย์ จะเข้าถึง สุภวิโมกข์อยู่ได้เป็นเรื่องที่ทำได้ยากไซร้ ข้าพระองค์ก็จักพยายามรักษา ความเลื่อมใสในพระผู้มีพระภาคเจ้าเท่าที่ข้าพระองค์มีอยู่ไว้ให้ดี”พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพุทธพจน์นี้แล้ว ภัคควโคตรปริพาชกยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วแล

จบ ปาฏิกสูตรที่ ๑

๒. อทุมพริกสูตร

ว่าด้วยเรื่องในปริพาชการามของพระนางอุทุมพริกาเทวี

เรื่องนิโครธปริพาชก

{๑๘} [๔๙] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ เขาคิชฌกูฏ ใกล้พระนครราชคฤห์ ก็สมัยนั้น นิโครธปริพาชก อาศัยอยู่ในปริพาชการามของพระนางอุทุมพริกาเทวี พร้อมด้วยปริพาชกบริษัทหมู่ใหญ่ประมาณ ๓,๐๐๐ คน ครั้งนั้น ในเวลาบ่ายวันหนึ่ง สันธานคฤหบดี ออกจากพระนครราชคฤห์ เพื่อจะเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า สันธานคฤหบดีดำริว่า ‘เวลานี้ยังไม่สมควร ที่จะเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าก่อน เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้ายังกำลังทรงหลีกเร้นอยู่ แม้ภิกษุทั้งหลายผู้อบรมใจก็ไม่ใช่เวลาที่เราจะเข้าพบ เพราะภิกษุทั้งหลายผู้อบรมใจก็ยังหลีกเร้นอยู่ ถ้ากระไร เราควรจะเข้าไปหานิโครธปริพาชกยังปริพาชการามของพระนางอุทุมพริกาเทวี” จึงเข้าไป ณ ที่นั้น{๑๙} [๕๐] ก็สมัยนั้น นิโครธปริพาชกนั่งอยู่กับปริพาชกบริษัทหมู่ใหญ่ซึ่ง กำลังคุยกันถึงเรื่องดิรัจฉานกถาเป็นอันมากด้วยเสียงดังเซ็งแซ่ คือ คุยเรื่องพระราชา เรื่องโจร เรื่องมหาอำมาตย์ เรื่องกองทัพ เรื่องภัย เรื่องการรบ