พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย อุทาน · โพธิวรรค
๓. โพธิสูตร ที่ ๓ เล่ม ๒๕
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๔๐ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๓/๑๐ ในโพธิวรรคมี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย อุทาน โพธิวรรค โพธิสูตร ที่ ๓ (ฉบับหลวง เล่ม ๒๕ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๕ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๔๔ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๕)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๕ หน้า ๑๕๒–๑๕๕
๑. โพธิวรรค ๓. ตติยโพธิสูตร
ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบเนื้อความนั้นแล้ว จึงทรง เปล่งพระอุทานนี้ในเวลานั้นว่า
พุทธอุทานครั้งที่ ๒
เมื่อใดแล ธรรมทั้งหลายปรากฏแก่พราหมณ์ผู้มีเพียรเพ่งอยู่ เมื่อนั้น ความสงสัยทั้งปวงของพราหมณ์ นั้นย่อมสิ้นไป เพราะได้รู้ความสิ้นไปแห่งปัจจัยทั้งหลาย
๓. ตติยโพธิสูตร
ว่าด้วยปฏิจจสมุปบาททั้งสายเกิดและสายดับ
{๔๐}[๓] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าครั้งตรัสรู้ใหม่ ๆ ประทับอยู่ ณ ควงไม้โพธิพฤกษ์ ใกล้ฝั่งแม่นํ้าเนรัญชรา ในอุรุเวลาประเทศ ครั้งนั้นแล พระ ผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่งเสวยวิมุตติสุขโดยบัลลังก์เดียว ณ ควงโม้โพธิพฤกษ์ ตลอด ๗ วัน ครั้งนั้นแล พอสัปดาห์นั้นล่วงไป พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จออกจากสมาธินั้น ตลอดปัจฉิมยามแห่งราตรี ได้ทรงพิจารณาปฏิจจสมุปบาท ทั้งโดยอนุโลมและโดยปฏิโลมอย่างละเอียด อย่างนี้ว่า“เมื่อสิ่งนี้มี สิ่งนี้จึงมี เพราะสิ่งนี้เกิด สิ่งนี้จึงเกิด เมื่อสิ่งนี้ไม่มี สิ่งนี้จึงไม่มี เพราะสิ่งนี้ดับ สิ่งนี้จึงดับ คือ
เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร
เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ
เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนามรูป
พระบาลีสตตันตปิฎก ขุททนิกาย อุทาน
เพราะนามรูปเป็นปัจจัย จึงมีสฬายตนะ
เพราะสฬายตนะเป็นปัจจัย จึงมีผัสสะ
เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนา
เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีตัณหา
เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทาน
เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงมีภพ
เพราะภพเป็นปัจจัย จึงมีชาติ
เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส อุปายาสเป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมเกิดมีได้ ด้วยประการฉะนี้ เพราะอวิชชาดับโดยไม่เหลือ สังขารจึงดับเพราะสังขารดับ วิญญาณจึงดับ
เพราะวิญญาณดับ นามรูปจึงดับ
เพราะนามรูปดับ สฬายตนะจึงดับ
เพราะสฬายตนะดับ ผัสสะจึงดับ
เพราะผัสสะดับ เวทนาจึงดับ
เพราะเวทนาดับ ตัณหาจึงดับ
เพราะตัณหาดับ อุปาทานจึงดับ
เพราะอุปาทานดับ ภพจึงดับ
เพราะภพดับ ชาติจึงดับ
เพราะชาติดับ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส อุปายาสจึงดับเป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมดับ ด้วยประการฉะนี้”
๑.โพธิวรรค ๓. ตติยโพธิสูตร
ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบเนื้อความนั้นแล้ว จึงทรง เปล่งพระอุทานนี้ในเวลานั้นว่า
พุทธอุทานครั้งที่ ๓
เมื่อใดแล ธรรมทั้งหลายปรากฏแก่พราหมณ์ผู้มี เพียรเพ่งอยู่ เมื่อนั้น พราหมณ์นั้นยอมกำจัดมารและ เสนาเสียได้ดุจดวงอาทิตย์ขึ้นมากำจัดความมืดทำ ท้องฟ้าให้สว่างฉะนั้น
- ๑มารและสนามาร ในที่นี้หมายถึงมารและเสนาตามที่ตรัสไว้โดยนัยว่า ‘กามทั้งหลายเราเรียกว่า เสนากองที่ ๑ ของท่าน’ เป็นต้น (วิ.อ. ๓/๖, ขุ.อุ.อ. ๕๒) ยังมีความไม่ยินดีเป็นเสนาที่ ๒ ความ หิวกระหายเป็นเสนาที่ ๓ และตัณหาเป็นเสนาที่ ๔ {พึงดู ขุ.สุ. (แปล) ๒๕/ข้อ ๔๓๙ในเล่มนี้} อนึ่ง คำว่า มาร แปลว่า ผู้ฆ่าเหล่าสัตว์ให้ตายจากคุณธรรมความดี หมายถึงผู้คอยขัดขวางเหนี่ยว รั้งเหล่าสัดว์ผู้ปฏิบัติไว้มิให้ล่วงพ้นจากแดนอำนาจครอบงำของตนโดยชักให้ห่วงพะวงอยูในกามสุข ไม่ให้หาญเสียสละออกไปบำเพ็ญคุณความดีที่ยิ่งใหญ่ได้ ได้แก่ เทวปุตตมาร มารคือเทพบุตร ซึ่งเป็นเทพยิ่งใหญ่ระดับสูงสุดแห่งสวรรค์ชั้นกามาวจรตนหนี่ง มีชื่อเรียกหลายชื่อ เช่น กัณหมาร (มารใจคำ) อธิปติมาร (มารผู้ยิ่งใหญ่) วสวัตติมาร (มารผู้ครอบงำให้อยู่ในอำนาจ หรือ ท้าววสวัตตี) อันตกมาร (มารผู้ทำให้สิ้นสุดคือตาย) นมุจิมาร (มารผู้ไม่ยอมปล่อยให้หลุดพ้น) ปมัตตพันธุ (มารผู้เป็นเผ่าพันธุของคนที่ประมาทมัวเมา) (นัย สํ.ส.อ. ๑๖๑, วิ.อ. ๑/๑๑๘, ที.สี.อ. ๑๕๗, ม.มู.อ. ๒/๑๐๙)
- ๒พึงทราบว่า พุทธอุทานคาถาที่ ๑ ทรงเปล่งขึ้นเพราะทรงพิจารณาปฏิจจสมุปบาท พุทธอุทาน คาถาที่ ๒ ทรงเปล่งขึ้นเพราะทรงพิจารณานิพพาน พุทธอุทานคาถาที่ ๓ ทรงเปล่งขึ้นเพราะทรงพิจารณามรรค (วิ.อ.๓/๖, ขุ.อุ.อ. ๕๓)
พระบาลีสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย อุทาน
๔. อชปาลนิโครธสูตร
ว่าด้วยธรรมที่ทำคนให้เป็นพราหมณ์
{๔๑} [๔] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้
สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าครั้งตรัสรู้ใหม่ ๆ ประทับอยู่ ณ ควง ไม้อชปาลนิโครธ ใกล้ฝั่งแม่นํ้าเนรัญชรา ในอุรุเวลาประเทศ ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่งเสวยวิมุตติสุขโดยบัลลังก์เดียวตลอด ๗ วัน ครั้งนั้นแล พอสัปดาห์นั้นฝานไป พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จออกจากสมาธินั้นครั้งนั้นแล พราหมณ์ผู้มักตวาดคนอื่นว่าหึหึคนหนึ่งได้เข้าไปเฝ้า
พระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้กราบทูลปราศรัยกับพระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นผ่านการทูลปราศรัยพอให้เป็นที่บันเทิงเป็นที่ระลึกถึงกันไป แล้วได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ครั้นแล้วได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้า ดังนี้ว่า “ท่านพระโคดม บุคคลชื่อว่าเป็นพราหมณ์ด้วยเหตุเพียงไรหนอ ก็แลธรรมประเภทไหนที่ทำบุคคลให้เป็นพราหมณ์”
- ๑อชปาลนิโครธ ต้นไทรเป็นที่อาศัยของคนเลี้ยงแพะ หมายถึงควงไม้ไทรที่พวกคนเลี้ยงแพะมักมานั่งที่ร่มเงาเป็นประจำ (วิ.อ. ๓/๘, ขุ.อุ.อ. ๕๓) มติหนึ่งว่า เพราะเหตุที่พวกพราหมณ์ชราไม่สามารถ สาธยายพระเวท ณ ต้นไทรนั้นได้ จึงพากันสร้างที่พักที่มีกำแพงล้อมรั้วอยู่อาศัย ต้นไทรนั้นจึงชื่อว่า อชปาลนิโครธ ซึ่งหมายถึงต้นไทรที่พวกพราหมณ์สาธยายมนต์ไม่ได้จึงยึดเป็นที่อาศัย (อชปา = มนฺตานํ อนชฺฌายกา, อขปา ลนฺติ อาทิยนฺติ นิวาสํ เอตฺถาติ อชปาโล) อีกมติหนึ่ง ว่า เพราะเหตุที่เมื่อยามตะวันบ่าย ต้นไทรนั้นได้ให้ร่มเงาของตนเป็นที่ปกปักรักษาพวกแพะที่ เข้ามาอาศัยหลบแดด ดังนั้น จึงเรียกชื่อว่า อชปาลนิโครธ หมายถึงต้นไทรที่ให้ร่มเงารักษา แพะที่เข้ามาอาศัย (ขุ.อุ.อ. ๕๓-๕๔)
- ๒พราหมณ์ผู้มักตวาดคนอื่นว่าหึหึ เป็นพราหมณ์ที่ไม่ปรากฏชื่อและโคตร แต่ได้ชื่อเช่นนี้ เพราะ มีนิสัยขอบตวาดผู้อื่นว่าหึหึ พราหมณ์ผู้นี้เป็นทิฎฐมังคลิกะ (มีความคิดเห็นเฉพาะสิ่งที่พบว่าเป็นมงคล) จึงถึอตัวจัดและฉุนเฉียวง่าย เที่ยวตวาดผู้อื่นไปทั่ว (วิ.อ. ๓/๙, ขุ.อุ.อ. ๕๕)
จบ ๓. โพธิสูตร ที่ ๓