๑๐. พาหิยสูตร เล่ม ๒๕

โพธิวรรค ๑๐. พาหิยสูตร

๑๐. พาหิยสูตร

ว่าด้วยที่สุดทุกข์

{๔๗} [๑๐] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ก็ครั้งนั้นแล กุลบุตรชื่อ พาหิยทารุจีริยะอาศัยอยู่ที่ท่าสุปปารกะริมฝั่งทะเล มีคนเป็นจำนวนมาก สักการะ เคารพ นับถือ บูชา ยำเกรง จึงได้จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ คิลานปัจจัยเภสัชบริขาร ครั้งหนึ่ง เขาปลีกตัวอยู่ในที่เร้น เกิดความคิด ในใจขึ้นอย่างนี้ว่า ‘เราก็เป็นคนหนึ่งในหมู่พระอรหันต์หรือผู้บรรลุอรหัตตมรรคในโลก’ขณะนั้นแล เทวดาที่เป็นญาติสาโลหิตกันมาแต่ชาติปางก่อนของเขา ประสงค์จะอนุเคราะห์ให้เกิดประโยชน์ ได้ทราบเรื่องที่เขาคิดอยู่ในใจด้วยใจ จึงเข้าไปหาเขา ครั้นแล้วได้กล่าวว่า “ดูก่อนพาหิยะ ท่านไม่ใช่พระ อรหันต์หรือผู้บรรลุอรหัตมรรคอย่างแน่นอน สำหรับท่านแม้ปฏิปทาที่จะ ทำให้ท่านเป็นพระอรหันต์หรือเป็นผู้บรรลุอรหัตตมรรคก็ยังไม่มีเลย”เขาถามว่า “ถ้าอย่างนั้น ใครกันเล่าเป็นพระอรหันต์หรือเป็นผู้บรรลุ อรหัตมรรคในโลกกับทั้งเทวโลก”

เทวดาตอบว่า “ดูก่อนพาหิยะ ในแคว้นทางภาคเหนือมีพระนครชื่อว่า สาวัตถี ขณะนี้พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ประทับอยู่ที่นั่น ดูก่อนพาหิยะ พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นแลทรงเป็น พระอรหันต์แท้ ทั้งทรงแสดงธรรมเพื่อความเป็นพระอรหันต์อีกด้วย”

พระบาลีสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย อุทาน

ลำดับนั้นแล พาหิยทารุจีริยะถูกเทวดานั้นทำให้สลดใจแล้ว ทันที นั้นเองก็ออกจากท่าสุปปารกะไปยังพระนครสาวัตถีโดยพักค้างแรมใน ระหว่างทางเพียงคืนเดียว ได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าที่พระวิหาร เชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี

{๔๘} ก็ขณะนั้น ภิกษุหลายรูปกำลังเดินจงกรมกันอยู่กลางแจ้ง เขาเข้าไปหาภิกษุเหล่านั้นถึง ทื่อยู่แล้วเรียนถามว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ขณะนี้ พระผู้มีพระภาค อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าประทับอยู่ที่ไหน ข้าพเจ้าต้องการจะเฝ้าพระองค์”

ภิกษุเหล่านั้นตอบว่า “ดูก่อนพาหิยะ พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จ เข้าไปบิณฑบาตในละแวกบ้าน”

เมื่อได้ทราบดังนั้น เขาจึงรีบออกจากพระวิหารเชตวันเข้าไปยังพระนครสาวัตถี ได้เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้ากำลังเสด็จเที่ยวบิณฑบาตอยู่ในพระนครสาวัตถี ทรงเป็นผู้น่าเลื่อมใสศรัทธา ทรงมีพระอินทรีย์สงบ มีพระทัยสงบ ผ่านการฝึกจนมีความสงบอย่างสูงสุด ทรงฝึกพระองค์แล้ว คุ้มครอง พระองค์แล้ว ทรงสำรวมพระอินทรีย์ เป็นผู้ประเสริฐ ครั้นแล้วได้เข้าไป เฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ แล้วก้มศีรษะลงแทบพระบาทของพระองค์ พลางกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรง โปรดแสดงธรรมแก่ข้าพระองค์ ขอพระสุคตเจ้าได้ทรงโปรดแสดงธรรมที่จะเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูลเพื่อความสุขแก่ข้าพระองค์สิ้นกาลนานเถิด”{๔๙} เมื่อเขากราบทูลอย่างนี้แล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสว่า “ดูก่อน พาหิยะ ยังมิใช่เวลาก่อน เพราะเรากำลังเข้าไปบิณฑบาตตามละแวกบ้านอยู่”

พาหิยทารุจีริยะได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นครั้งที่ ๒ ว่า

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็อันตรายถึงชีวิตที่จะเกิดขึ้นแก่พระองค์ก็ดี แก่ข้าพระองค์ก็ดี รู้ได้ยากนัก ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้า

๑. โพธิวรรค ๑๐. พาหิยสูตร

ได้ทรงโปรดแสดงธรรมแก่ข้าพระองค์ ขอพระสุคตเจ้าได้ทรงโปรดแสดง ธรรมที่จะเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่ข้าพระองค์สิ้นกาลนานด้วยเถิด”

พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ได้ตรัสกับเขาเป็นครั้งที่ ๒ ว่า “ดูก่อนพาหิยะ ยังมิใช่เวลาก่อน เพราะเรากำลังเข้าไปบิณฑบาตตามละแวกบ้านอยู่”

พาหิยทารุจีริยะได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นครั้งที่ ๓ ว่า

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็อันตรายถึงชีวิตที่จะเกิดขึ้นแก่พระองค์ก็ดี แก่ข้าพระองค์ก็ดี รู้ได้ยากนัก ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าได้ ทรงโปรดแสดงธรรมแก่ข้าพระองค์ ขอพระสุคตเจ้าได้ทรงโปรดแสดงธรรมที่จะเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่ข้าพระองค์สิ้นกาลนานด้วยเถิด”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนพาหิยะ เพราะเหตุนั้นแล ท่านควรศึกษาอย่างนี้ว่า ‘เมื่อเห็นก็สักแต่ว่าเห็น เมื่อได้ยินก็สักแต่ว่าได้ยิน เมื่อทราบก็สักแต่ว่าทราบ เมื่อรู้ก็สักแต่ว่ารู้’ ดูก่อนพาหิยะ ท่านควรศึกษา ตามที่กล่าวมานี้ ดูก่อนพาหิยะ เมื่อใดท่านเห็นก็สักแต่ว่าเห็น ท่านได้ยิน ก็สักแต่ว่าได้ยิน ท่านทราบก็สักแต่ว่าทราบ ท่านรู้ก็สักแต่ว่ารู้ เมื่อนั้น ท่านอย่าไปยึดถือกับการเห็นเป็นต้นนั้น ดูก่อนพาหิยะ เมื่อใดท่านไม่ยึดถือ ในการเห็นเป็นต้นนั้น เมื่อนั้นท่านย่อมดับไปจากโลกนี้ ดับไปจากโลกหน้า ดับไปจากระหว่างโลกทั้งสอง นี่แหละคือที่สุดทุกข์”ลำดับนั้นจิตของพาหิยทารุจีริยะได้หลุดพ้นแล้วจากอาสวะทั้งปวง เพราะไม่ถือมั่นในขณะนั้นเองด้วยพระธรรมเทศนาโดยย่อนี้ของพระผู้มีพระภาคเจ้า

พระบาลีสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย อุทาน

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสสอนพาหิยทารุจีริยะด้วยพระโอวาทโดยย่อนี้แล้วเสด็จจากไป

{๕๐} หลังจากที่พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จจากไปไม่นาน โคแม่ลูกอ่อนได้ขวิดเขาจนล้มลงสิ้นชีวิต

ขณะนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จเที่ยวบิณฑบาตในพระนครสาวัตถี เสด็จกลับจากบิณฑบาตหลังจากทรงเสร็จภัตกิจแล้ว เสด็จออกจากพระนคร พร้อมกับภิกษุเป็นจำนวนมาก ได้ทอดพระเนตรเห็นพาหิยทารุจีริยะสิ้นชีวิตแล้ว จึงตรัสกะภิกษุพวกที่ตามเสด็จว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจง ช่วยกันยกร่างพาหิยทารุจีริยะขึ้นวางบนเตียงนำไปเผาเสีย แล้วทำสถูปไว้

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พาหิยทารุจีริยะเป็นผู้ประพฤติธรรมประเสริฐเสมอกับพวกเธอสิ้นชีวิตแล้ว”

ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคเจ้า แล้วช่วยกันยกร่างพาหิยทารุจีริยะขึ้นวางบนเตียงนำไปเผา ทำสถูปไว้ แล้วพากันเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า ณ ที่ประทับแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้กราบทูล ถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกข้าพระองค์เผา สรีระของพาหิยทารุจีริยะและทำสถูปเพื่อเขาไว้แล้ว เขามีคติเป็นอย่างไร มีภพเบื้องหน้าเป็นอย่างไร”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พาหิยทารุจีริยะเป็นบัณฑิต ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ทั้งไม่ทำให้เราลำบากเพราะเหตุแห่งการแสดงธรรม ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พาหิยทารุจีริยะปรินิพพานแล้ว”

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบเนื้อความนั้นแล้ว จึงทรงเปล่งพระอุทานนี้ ในเวลานั้นว่า

๑โพธิวรรค รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้

ในนิพพานซึ่งเป็นที่ไม่ดำรงอยู่แห่งดิน นํ้า ไฟ ลม ไม่มีดวงดาวสุกสกาว ไม่มีดวงอาทิตย์สว่างไสว ไม่มีดวงจันทร์ส่องแสง ไม่มีความมืดก็เมื่อใดพราหมณ์คืออริยสาวกผู้ชื่อว่าเป็นมุนีเพราะรู้อริยสัจ ๔ ได้รู้นิพพานด้วยตนเอง เมื่อนั้นเขา ย่อมหลุดพ้นจากรูปภพและอรูปภพ จากสุขและทุกข์

(พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระอุทานแม้นี้ ตามที่ข้าพเจ้าได้สดับ มาอย่างนี้)

จบ โพธิวรรคที่ ๑

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. ปฐมโพธิสูตร ๒. ทุติยโพธิสูตร

๓. ตติยโพธิสูตร ๔. อชปาลนิโครธสูตร

๕. เถรสูตร ๖. มหากัสสปสูตร

๗. ปาวาสูตร ๘. สังคามชิสูตร

๙. ชฎิลสูตร ๑๐. พาหิยสูตร

พระบาลีสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย อุทาน

๒. มุจจลินทวรรค

๑. มุจจลินทสูตร

ว่าด้วยความสุขที่ยอดเยี่ยมในโลก

{๕๑} [๑๑] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าครั้งตรัสรู้ใหม่ ๆ ประทับอยู่ ณ ควงไม้มุจลินท์ ใกล้ฝั่งแม่นํ้าเนรัญชรา ในอุรุเวลาประเทศ ครั้งนั้นแล พระผู้ มีพระภาคเจ้าประทับนั่งเสวยวิมุตติสุขโดยบัลลังก์เดียว ณ ควงไม้มุจลินท์ ตลอด ๗ วัน

ก็สมัยนั้นแล เมฆใหญ่ในสมัยมิใช่ฤดูกาลตั้งขึ้นแล้ว มีฝนตกพรำเจือ ด้วยลมหนาวตลอด ๗ วัน ครั้งนั้น พญามุจลินทนาคราชได้ออกจากที่อยู่ ของตนแล้วใช้ขนดหางวงรอบพระวรกายของพระผู้มีพระภาคเจ้า ๗ รอบ แผ่พังพานใหญ่อยู่เหนือพระเศียรด้วยหวังใจว่า “ความหนาว ความร้อน สัมผัสแห่งเหลือบ ยุง ลม แดด และสัตว์เลื้อยคลานอย่าเบียดเบียนพระผู้มีพระภาคเจ้าเลย” ครั้นล่วงไป ๗ วัน พญามุจลินทนาคราชรู้ว่าอากาศปลอดโปร่งปราศจากเมฆฝนแล้ว จึงคลายขนดจากพระวรกายของพระผู้มีพระภาคเจ้า ได้ จำแลงร่างของตนเป็นชายหนุ่มแล้วยืนประคองอัญชลีถวายนมัสการพระผู้มี พระภาคเจ้าอยู่ทางเบี้องพระพักตร์พระผู้มีพระภาคเจ้าลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบเนื้อความนั้นแล้ว จึงทรง เปล่งพระอุทานนี้ในเวลานั้นว่า