โปสาลมาณวกปัญหานิทเทส เล่ม ๓๐

อเนญชาภิสังขารย่อมดับ คือ สงบ ถึงความตั้งอยู่ไม่ได้ ระงับไป รวมความว่า ‘วิญญาณจึงดับ, เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า

เมื่อสัตว์โลกไม่เพลิดเพลินเวทนาในภายในและ ภายนอก เป็นผู้มีสติอย่างนี้เที่ยวไป วิญญาณจึงดับ

พร้อมด้วยเวลาจบพระคาถา ... อุทยพราหมณ์ ... นั่งประคอง อัญชลีนมัสการพระผู้มีพระภาคเจ้าประกาศว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นพระศาสดาของข้าพระองค์ ข้าพระองค์เป็นสาวก’ ดังนี้แล

จบ อุทยมาณวปัญหานิทเทสที่ ๑๓

๑๔.โปสาลมาณวปัญหานิทเทส

ว่าด้วยปัญหาของท่านโปสาละ

[๘๑] (ท่านโปสาละทูลถามดังนี้ว่า)

พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์ใดไม่ทรงมีความหวั่น ไหว ทรงตัดความสงสัยได้แล้ว ทรงถึงฝั่งแห่งธรรมทั้ง ปวง ทรงแสดงอดีดอยู่ ข้าพระองค์มีความประสงค์ ถามปัญหา จึงมาเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นหัวข้อว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์ใด ... ทรงแสดงอดีตอยู่ มี อธิบายดังนี้

คำว่า ใด ความว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นใดผู้ทรงเป็น พระสยัมภู ไม่มีอาจารย์ ตรัสรู้พร้อมเฉพาะซึ่งสัจจะทั้งหลายเอง ในธรรม ทั้งหลายที่พระองค์ไม่เคยได้ยินมาในกาลก่อน ทรงบรรลุความเป็นพระ สัพพัญญูในธรรมเหล่านั้น และทรงบรรลุความเป็นผู้ชำนาญในพลธรรม ทั้งหลาย

คำว่า ทรงแสดงอดีตอยู่ ความว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าย่อมทรง แสดงทั้งอดีต ทั้งอนาคต ทั้งปัจจุบันของพระองค์และของผู้อื่น

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงอดีตของพระองค์อย่างไร คือ พระผู้ มีพระภาคเจ้าย่อมทรงแสดง ๑ ชาติบ้าง ๒ ชาติบ้าง ๓ ชาติบ้าง ๔ ชาติบ้าง ๕ ชาติบ้าง ๑๐ ชาติบ้าง ๒๐ ชาติบ้าง ๓๐ ชาติบ้าง ๔๐ ชาติบ้าง ๕๐ ชาติบ้าง ๑๐๐ ชาติบ้าง ๑,๐๐๐ ชาติบ้าง ๑๐๐,๐๐๐ ชาติบ้าง ตลอด สังวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ตลอดวิวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ตลอดสังวัฏฏ วิวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง อันเป็นอดีตของพระองค์ว่า ‘ในภพโน้นเรามีชื่อ อย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีผิวพรรณอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้น เสวย สุขเสวยทุกข์อย่างนั้น ๆ มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากภพนั้นแล้ว ได้ไปเกิดในภพโน้น แม้ในภพนั้นเราก็ได้มีชื่ออย่างนั้น

มีโคตรอย่างนั้น มีผิวพรรณอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุขเสวยทุกข์อย่างนั้น ๆ มี กำหนดอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากภพนั้นแล้วได้มาเกิดในภพนี้, พระองค์ ทรงแสดงชาติก่อนเป็นอันมากพร้อมทั้งอาการ (คือวรรณะเป็นต้น) พร้อม ทั้งอุเทศ (คือชื่อและโคตร) ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าย่อมทรง แสดงอดีตของพระองค์อย่างนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงอดีตของผู้อื่นอย่างไร คือ พระผู้มีพระ ภาคเจ้าย่อมทรงแสดง ๑ ชาติบ้าง ๒ ชาติบ้าง ... ตลอดสังวัฏฏวิวัฏฏกัป เป็นอันมากบ้าง อันเป็นอดีตของผู้อื่นว่า ‘ในภพโน้นท่านผู้นี้มีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีผิวพรรณอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุขเสวย

ทุกข์อย่างนั้น ๆ มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากภพนั้นแล้วได้ไปเกิด ในภพโน้น แม้ในภพนั้นท่านผู้นี้ก็ได้มีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีผิว พรรณอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุขเสวยทุกข์อย่างนั้น ๆ มีกำหนด อายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากภพนั้นแล้วได้มาเกิดในภพนี้, พระองค์ทรง แสดงชาติก่อนเป็นอันมากพร้อมทั้งอาการ พร้อมทั้งอุเทศด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าย่อมทรงแสดงอดีตของผู้อื่นอย่างนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสชาดก ๕๐๐ ชื่อว่าทรงแสดงอดีตของพระองค์ และของผู้อื่น ตรัสมหาปทานิยสูตร ตรัสมหาสุทัสสนิยสูตร ตรัสมหา โควินทิยสูตร ตรัสมาฆเทวิยสูตร ชื่อว่าทรงแสดงอดีตของพระองค์และ ของผู้อื่น

สมจริงดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนจุนทะ ตถาคตมี สตา นุสาริญาณ (ญาณอันตามระลึกชาติก่อน) ปรารภกาลที่เป็นอดีตแล ตถาคต นั้นย่อมระลึกได้ตลอดกาลมีประมาณเท่าที่ตนจำนง และญาณอันเกิดแต่ความ ตรัสรู้ย่อมเกิดขึ้นแก่ตถาคตเพราะปรารภกาลที่เป็นอนาคต ... เพราะปรารภ กาลที่เป็นปัจจุบันว่า ‘ชาตินี้เป็นชาติสุดท้าย บัดนี้ภพใหม่ไม่มีต่อไปอีก,อินทริยปโรปริยัตตญาณ (ญาณที่กำหนดรู้ความยิ่งและหย่อนแห่ง อินทรีย์ของสัตว์ทั้งหลาย) เป็นกำลังของตถาคต อาสยานุสยญาณ (ญาณที่

กำหนดรู้อัธยาศัยและอนุสัยกิเลสของสัตว์ทั้งหลาย) เป็นกำลังของตถาคต ยมกปาฏิหาริยญาณ(ญาณที่กำหนดนำธรรมชาติคู่ตรงกันข้ามกันมาแสดง) เป็น กำลังของตถาคต มหากรุณาสมาปัตติญาณ (ญาณในหรือประกอบด้วย พระ มหากรุณาสมาบัติ) เป็นกำลังของตถาคต สัพพัญญุตญาณ (ญาณที่กำหนด รู้สิ่งทั้งปวง) เป็นกำลังของตถาคต อนาวรณญาณ (ญาณที่ไม่มีเครื่องกาง กั้นมิให้รู้) เป็นกำลังของตถาคต อนาวรณญาณอันไม่มีอะไรข้อง ไม่มีอะไร ขัดในกาลทั้งปวงเป็นกำลังของตถาคต พระผู้มีพระภาคเจ้าย่อมทรงแสดง ... ทรงประกาศทั้งอดีต ทั้งอนาคต ทั้งปัจจุบันของพระองค์และของผู้อื่นด้วย ประการอย่างนี้ รวมความว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์ใด ... ทรง แสดงอดีตอยู่,หัวข้อว่า ท่านโปสาละทูลถามดังนี้ว่า มีอธิบายดังนี้

คำว่า ดังนี้ เป็นบทสนธิ

คำว่า ท่าน เป็นคำกล่าวด้วยความรัก

คำว่า โปสาละ เป็นนาม... เป็นคำร้องเรียกชื่อของพราหมณ์นั้น รวมความว่า ‘ท่านโปสาละทูลถามว่า,

คำว่า ไม่ทรงมีความหวั่นไหว ทรงตัดความสงสัยไดัแล้ว ความว่า ตัณหา ตรัสเรียกว่า ความหวั่นไหว ได้แก่ ราคะ สาราคะ ... อภิชฌา อกุศลมูลคือโลภะ

ตัณหาอันเป็นความหวั่นไหวนั้น อันพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ตรัสรู้แล้ว ทรงละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ทำให้ไม่มี ในภายหลัง ทำให้ไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระ ภาคเจ้าผู้ตรัสรู้แล้วจึงชื่อว่า ‘ไม่มีความหวั่นไหว, พระผู้มีพระภาคเจ้า ชื่อว่าไม่มีความหวั่นไหว เพราะทรงละความหวั่นไหวได้แล้ว พระผู้มีพระ

ภาคเจ้าไม่ทรงหวั่น ไม่ทรงไหว ไม่พรั่น ไม่พรึง ไม่สะทกสะท้านแม้ใน เพราะลาภ แม้ในเพราะความเสื่อมลาภ แม้ในเพราะยศ แม้ในเพราะ ความเสื่อมยศ แม้ในเพราะความสรรเสริญ แม้ในเพราะนินทา แม้ใน เพราะสุข แม้ในเพราะทุกข์ รวมความว่า ‘ไม่ทรงมีความหวั่นไหว,

คำว่า ทรงตัดความสงสัยได้แล้ว ความว่า วิจิกิจฉาตรัสเรียกว่า ความสงสัย ได้แก่ ความเคลือบแคลงในทุกข์ ... ความสะดุ้งแห่งจิต ความ ขัดใจ ความสงสัยนั้นอันพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ตรัสรู้แล้วทรงตัด คือ ทรง บั่น ทอน สงบ ระงับได้แล้ว ทำให้ไม่ควรเกิดขึ้น เผาเสียแล้วด้วยไฟคือ ญาณ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ตรัสรู้แล้วจึงชื่อว่า ‘ทรงตัด ความสงสัยได้แล้ว, รวมความว่า ‘ไม่ทรงมีความหวั่นไหว ทรงตัดความ สงสัยได้แล้ว,คำว่า ทรงถึงฝั่งแห่งธรรมทั้งปวง ความว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรง ถึงฝั่งแห่งอภิญญา ทรงถึงฝั่งแห่งปริญญา ทรงถึงฝั่งแห่งปหานะ ทรงถึง ฝั่งแห่งภาวนา ทรงถึงฝั่งแห่งการทำให้แจ้ง

ทรงถึงฝั่งแห่งสมาบัติ คือ ทรง ถึงฝั่งแห่งอภิญญา ... พระผู้มีพระภาคเจ้านั้นมิได้มีสงสารคือชาติ ชรา และ มรณะ ภพใหม่ไม่มีต่อไป รวมความว่า ‘ทรงถึงฝั่งแห่งธรรมทั้งปวง’คำว่า ข้าพระองค์มีความประสงค์จะถามปัญหาจึงมาเฝ้า ความว่า ข้าพระองค์มีความประสงค์จะถามปัญหาจึงมาเฝ้า ... เพื่อทรงชี้แจงให้เห็น แจ้ง เพื่อทรงเฉลย แม้ด้วยเหตุอย่างนี้ รวมความว่า ‘ข้าพระองค์มีความ ประสงค์จะถามปัญหาจึงมาเฝ้า, เพราะเหตุนั้น พราหมณ์นั้นจึงกล่าวว่า

พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์ใดไม่ทรงมีความหวั่นไหว ทรงตัดความสงสัยได้แล้ว ทรงถึงฝั่งแห่งธรรมทั้งปวง ทรงแสดงอดีตอยู่ ข้าพระองค์มีความประสงค์จะถาม ปัญหา จึงมาเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น

[๘๒] (ท่านโปสาละทูลถามว่า)

ข้าแต่พระศากยเจ้า ข้าพระองค์ขอทูลถามถึงญาณ ของบุคคลผู้ก้าวล่วงรูปสัญญาได้แล้ว ละรูปกายทั้งหมด แล้ว เห็นอยู่ทั้งภายในภายนอกว่า ‘นัตถิ กิญจิ ไม่มีอะไร’ ดังนี้ บุคคลอย่างนั้นควรจะแนะนำอย่างไร

คำว่า ผู้ก้าวล่วงรูปสัญญาได้แล้ว ความว่า รูปสัญญา เป็นไฉน คือ สัญญา ความจำ ความเป็นผู้จำของบุคคลผู้เข้ารูปาวจรสมาบัติ ของ บุคคลผู้เข้าถึงแล้ว หรือว่าของบุคคลผู้มีธรรมเครื่องอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน นี้ ชื่อว่ารูปสัญญา

คำว่า ผู้ก้าวล่วงรูปสัญญาได้แล้ว ความว่า รูปสัญญาของบุคคลผู้ ได้อรูปสมาบัติ ๔ เป็นสัญญาผ่านไปแล้ว หายไปแล้ว ล่วงไปแล้ว เลย ไปแล้ว เป็นไปล่วงแล้ว รวมความว่า ‘ผู้ก้าวล่วงรูปสัญญาได้แล้ว,

คำว่า ละรูปกายทั้งหมดแล้ว ความว่า รูปกายอันมโนปฏิสนธิทั้งหมด บุคคลนั้นละได้แล้ว คือ รูปกายอันบุคคลนั้นละได้แล้วด้วยการก้าวล่วงด้วย อำนาจตทังคปหานและการละด้วยการข่มไว้ รวมความว่า ‘ละรูปกายทั้ง หมดแล้ว’

หัวข้อว่า เห็นอยู่ทั้งภายในทั้งภายนอกว่า นัตถิ กิญจิ ไม่มีอะไร มี อธิบายดังนี้

คำว่า ไม่มีอะไร ได้แก่ อากิญจัญญายตนสมาบัติ เพราะเหตุไร อากิญจัญญายตนสมาบัติจึงชื่อว่า ไม่มีอะไร บุคคลเป็นผู้มีสติเข้า วิญญาณัญจายตนสมาบัติ ออกจากสมาบัตินั้นแล้ว ไม่ยังวิญญาณนั้นนั่น แหละให้เจริญ ให้เป็นแจ้ง ให้หายไป ย่อมเห็นว่าไม่มีอะไร เพราะเหตุ นั้น อากิญจัญญายตนสมาบัติจึงชื่อว่าไม่มีอะไร รวมความว่า ‘เห็นอยู่ ทั้งภายในทั้งภายนอกว่า นัตถิ กิญจิ ไม่มีอะไร,

หัวข้อว่า ข้าแต่พระศากยเจ้า ข้าพระองค์ขอทูลถามถึงญาณ มี อธิบายดังนี้

คำว่า ข้าแต่พระศากยเจ้า ความว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงผนวช จากศากยตระกูล พระองค์จึงชื่อว่าพระศากยเจ้า ดังนี้บ้าง ... พระผู้มี พระภาคเจ้าทรงละความกลัวและความขลาดได้แล้ว ปราศจากความขนลุก ขนพอง พระองค์จึงชื่อว่าพระศากยเจ้า ดังนี้บ้างคำว่า ข้าแต่พระศากยเจ้า ข้าพระองค์ขอทูลถามถึงญาณ ความว่า ข้าพระองค์ขอทูลถามถึงญาณของบุคคลนั้นว่าเป็นเช่นไร ดำรงอยู่อย่างไร มีประการอย่างไร มีส่วนเปรียบอย่างไร อันบุคคลนั้นพึงปรารถนา รวมความว่า ‘ข้าแต่พระศากยเจ้า ข้าพระองค์ขอทูลถามถึงญาณ,คำว่า บุคคลอย่างนั้นควรจะแนะนำอย่างไร ความว่า บุคคลนั้น ควรจะแนะนำ ควรนำไปวิเศษ ควรนำไปให้ยิ่ง

ควรให้รู้ทั่ว ควรให้พินิจ ควรให้พิจารณา ควรให้เลื่อมใสอย่างไร และญาณที่ยิ่งขึ้นไปอันบุคคลพึง ให้เกิดขึ้นอย่างไรคำว่า บุคคลอย่างนั้น ความว่า บุคคลอย่างนั้น คือ เช่นนั้น ดำรง อยู่อย่างนั้น มีประการอย่างนั้น มีส่วนเปรียบอย่างนั้น ได้อากิญจัญญา ยตนสมาบัตินั้น รวมความว่า ‘บุคคลอย่างนั้นควรแนะนำอย่างไร, เพราะเหตุนั้น พราหมณ์นั้นจึงกล่าวว่าข้าแต่พระศากยเจ้า ข้าพระองค์ขอทูลถามถึงญาณ ของบุคคลผู้ก้าวล่วงรูปสัญญาได้แล้ว ละรูปกายทั้งหมด แล้ว เห็นอยู่ทั้งภายในภายนอกว่า ‘นัตถิ กิญจิ ไม่มี อะไร, ดังนี้ บุคคลอย่างนั้นควรจะแนะนำอย่างไร

[๘๓] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า ดูก่อนโปสาละ)

ตถาคตรู้ยิ่งซึ่งวิญญาณฐิติทั้งหมด ย่อมรู้จักบุคคล นั้นผู้ดำรงอยู่ ผู้น้อมไปแล้วในอากิญจัญญายตนสมาบัติ มีสมาบัตินั้นเป็นเบื้องหน้า

คำว่า วิญญาณฐิติทั้งหมด ความว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบ วิญญาณฐิติ ๔ ด้วยสามารถอภิสังขาร ทรงทราบวิญญาณฐิติ ๗ ด้วย สามารถปฏิสนธิ

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบวิญญาณฐิติ ๔ ด้วยสามารถอภิสังขาร อย่างไร

สมจริงดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย วิญญาณ ที่เข้าถึงรูป เมื่อตั้งอยู่ พึงตั้งอยู่ได้ วิญญาณที่มีรูปเป็นอารมณ์ มีรูปเป็น ที่ตั้ง มีความยินดีเป็นที่เข้าไปซ่องเสพ พึงถึงความเจริญงอกงามไพบูลย์ได้ วิญญาณที่เข้าถึงเวทนา ... วิญญาณที่เข้าถึงสัญญา ....วิญญาณที่เข้าถึง สังขาร เมื่อตั้งอยู่ พึงตั้งอยู่ได้ วิญญาณที่มีสังขารเป็นอารมณ์ มีสังขาร เป็นที่ตั้ง มีความยินดีเป็นที่เข้าไปซ่องเสพ พึงถึงความเจริญงอกงาม ไพบูลยได้” พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบวิญญาณฐิติ ๔ ด้วยสามารถ อภิสังขารอย่างนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบวิญญาณฐิติ ๗ ด้วยสามารถปฏิสนธิอย่างไร สมจริงดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย วิญญาณฐิติมี ๗ ประการนี้ วิญญาณฐิติ ๗ ประการคืออะไรบ้าง คือ

(๑) มีสัตว์พวกหนึ่งมีกายต่างกัน ทั้งมีสัญญาต่างกัน เช่น พวก มนุษย์ เทพบางพวก และพวกวินิปาติกะบางพวก นี้ คือวิญญาณฐิติข้อที่ ๑(๒) มีสัตว์พวกหนึ่งมีกายต่างกัน แต่มีสัญญาอย่างเดียวกัน เช่น พวกเทพผู้นับเนื่องในพวกพรหมซึ่งเกิดในภูมิปฐมฌาน นี้คือวิญญาณฐิติข้อที่ ๒(๓) มีสัตว์พวกหนึ่งมีกายอย่างเดียวกัน แต่มีสัญญาต่างกัน เช่น พวกเทพเหล่าอาภัสสระ นี้คือวิญญาณฐิติข้อที่ ๓(๔) มีสัตว์พวกหนึ่งมีกายอย่างเดียวกัน ทั้งมีสัญญาอย่างเดียวกัน เช่น พวกเทพเหล่าสุภกิณหะ นี้คือวิญญาณฐิติข้อที่ ๔

(๕) มีสัตว์พวกหนึ่ง เพราะล่วงเสียซึ่งรูปสัญญาโดยประการ ทั้งปวง เพราะปฏิฆสัญญาดับไป เพราะไม่ใส่ใจถึงนานัตต สัญญา เข้าถึงอากาสานัญจายตนะด้วยมนสิการว่า ‘อนนฺโต อากาโส อากาศไม่มีที่สุด’ นี้คือวิญญาณฐิติข้อที่ ๕(๖) มีสัตว์พวกหนึ่ง เพราะล่วงเสียซึ่งอากาสานัญจายตนะ โดยประการทั้งปวงแล้ว เข้าถึงวิญญานัญจายตนะด้วย มนสิการ ว่า ‘อนนฺตํ วิญฺญาณํ วิญญาณไม่มีที่สุด’ นี้ คือวิญญาณฐิติข้อที่ ๖(๗) มีสัตว์พวกหนึ่ง เพราะล่วงเสียซึ่งวิญญาณัญจายตนะโดย ประการทั้งปวงแล้ว เข้าถึงอากิญจัญญายตนด้วยมนสิการ ว่า ‘นตฺถิ กิญฺจิ ไม่มีอะไร, นี้คือวิญญาณฐิติข้อที่ ๗พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบวิญญาณฐิติ ๗ ด้วยสามารถปฏิสนธิอย่างนี้ รวมความว่า ‘วิญญาณฐิติทั้งหมด’

หัวข้อว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า ดูก่อนโปสาละ มีอธิบาย ดังนี้

คำว่า โปสาละ เป็นคำที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกพราหมณ์นั้น โดยชื่อ

คำว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า นี้เป็นพระนามที่กล่าวถึงด้วยความเคารพ

.... คำว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า นี้เป็นสัจฉิกาบัญญัติ รวมความว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า ดูก่อนโปสาละ,

หัวข้อว่า ตถาคตรู้ยิ่ง มีอธิบายดังนี้

คำว่า รู้ยิ่ง ความว่า ตถาคตรู้ยิ่ง คือ รู้แจ้ง แทงตลอด สมจริง ดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า

“ดูก่อนจุนทะ แม้หากว่าสิ่งที่เป็นอดีตเป็นของไม่จริง ไม่แท้ ไม่เป็น ประโยชน์ ตถาคตก็ไม่พยากรณ์สิ่งนั้น แม้หากว่าสิ่งที่เป็นอดีต เป็นของจริง เป็นของแท้ แต่ไม่เป็นประโยชน์ ตถาคตก็ไม่พยากรณ์แม้สิ่งนั้น แม้ หากว่าสิ่งที่เป็นอดีต เป็นของจริง เป็นของแท้ ทั้งเป็นประโยชน์ด้วย ใน สิ่งนั้น ตถาคตก็รู้กาลที่จะพยากรณ์ปัญหานั้นดูก่อนจุนทะ แม้หากว่าสิ่งที่เป็นอนาคต ...

ดูก่อนจุนทะ แม้หากว่าสิ่งที่เป็นปัจจุบัน เป็นของไม่จริง ไม่แท้ ไม่ เป็นประโยชน์ ตถาคตก็ไม่พยากรณ์สิ่งนั้น แม้หากว่าสิ่งที่เป็นปัจจุบัน เป็น ของจริง เป็นของแท้ แต่ไม่เป็นประโยชน์ ตถาคตก็ไม่พยากรณ์สิ่งนั้น แม้ หากว่าสิ่งที่เป็นปัจจุบัน เป็นของจริง เป็นของแท้ ทั้งเป็นประโยชน์ด้วย ในสิ่งนั้นตถาคตก็รู้กาลที่จะพยากรณ์ปัญหานั้นด้วยเหตุดังนี้แล จุนทะ ตถาคตจึงชื่อว่าเป็นกาลวาที เป็นสัจจวาที เป็นภูตวาที เป็นอัตถวาที เป็นธรรมวาที เป็นวินัยวาที ในธรรมทั้งหลาย ทั้งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เพราะฉะนั้น ชาวโลกจึงเรียกว่า ‘ตถาคต’

ดูก่อนจุนทะ ก็สิ่งใดแล ที่โลกตลอดทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก หมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดา และมนุษย์เห็นแล้ว ฟังแล้ว ทราบแล้ว รู้แจ้งแล้ว บรรลุแล้ว เสาะแสวงหาแล้ว ตรองตามแล้ว ด้วยใจ ทั้งหมดนั้น ตถาคตได้ตรัสรู้แล้ว เพราะฉะนั้น ชาวโลกจึงเรียกว่า ‘ตถาคต’อนึ่ง ตถาคตตรัสรู้อนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณในราตรีใด และปรินิพพาน ด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุในราตรีใด ในระหว่างนี้ ตถาคตกล่าว บอก

ชี้แจงคำใด คำนั้นทั้งหมดย่อมเป็นจริงอย่างนั้นทีเดียว ไม่แปรผันเป็นอย่าง อื่น เพราะฉะนั้น ชาวโลกจึงเรียกว่า ‘ตถาคต,

ตถาคตมีปกติกล่าวอย่างใด ก็ทำอย่างนั้น มีปกติทำอย่างใด ก็ กล่าวอย่างนั้น ตถาคตมีปกติกล่าวอย่างใด ก็ทำอย่างนั้น มีปกติทำอย่างใด ก็กล่าวอย่างนั้น ด้วยประการฉะนี้ เพราะฉะนั้น ชาวโลกจึงเรียกว่า ‘ตถาคต’ดูก่อนจุนทะ ตถาคตเป็นผู้ยิ่งใหญ่ ไม่มีใครข่มได้ เป็นผู้เห็นถ่องแท้ เป็นผู้กุมอำนาจในโลก ตลอดทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก หมู่สัตว์ พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดา และมนุษย์ เพราะฉะนั้น ชาวโลกจึง เรียกว่า ‘ตถาคต’เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า ‘ตถาคตรู้ยิ่ง’

คำว่า ย่อมรู้จักบุคคลนั้น ผู้ดำรงอยู่ ความว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า ย่อมทรงรู้จักบุคคลผู้ดำรงอยู่ในโลกนี้ด้วยสามารถกรรมาภิสังขารว่า “บุคคล นี้หลังจากตายไปจักเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก”พระผู้มีพระภาคเจ้าย่อมรู้จักบุคคลผู้ดำรงอยู่ในโลกนี้ด้วยสามารถ กรรมาภิสังขารว่า “บุคคลนี้หลังจากตายไปจักเข้าถึงกำเนิดสัตว์ดิรัจฉาน”

พระผู้มีพระภาคเจ้าย่อมทรงรู้จักบุคคลผู้ดำรงอยู่ในโลกนี้ด้วยสามารถ กรรมาภิสังขารว่า “บุคคลนี้หลังจากตายไปจักเข้าถึงปิตติวิสัย”

พระผู้มีพระภาคเจ้าย่อมทรงรู้จักบุคคลผู้ดำรงอยู่ในโลกนี้ด้วยสามารถ กรรมาภิสังขารว่า “บุคคลนี้หลังจากตายไปจักอุบัติในหมู่มนุษย์”

พระผู้มีพระภาคเจ้าย่อมทรงรู้จักบุคคลผู้ดำรงอยู่ในโลกนี้ด้วยสามารถ กรรมาภิสังขารว่า “บุคคลนี้หลังจากตายไปจักเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์”

สมจริงดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนสารีบุตร เราย่อม กำหนด รู้ใจบุคคลบางคนในโลกนี้ได้ด้วยใจอย่างนี้ว่า ‘บุคคลนี้ปฏิบัติอย่าง นั้น ดำเนินอย่างนั้น และขึ้นสู่ทางนั้น อย่างที่หลังจากตายไป จักเข้าถึง อบาย ทุคติ วินิบาต นรกได้,ดูก่อนสารีบุตร เราย่อมกำหนดรู้ใจบุคคลบางคนในโลกนี้ได้ด้วยใจ อย่างนี้ว่า ‘บุคคลนี้ปฏิบัติอย่างนั้น ดำเนินอย่างนั้น และขึ้นสู่ทางนั้น อย่าง ที่หลังจากตายไป จักเข้าถึงกำเนิดสัตว์ดิรัจฉานได้,

ดูก่อนสารีบุตร ก็เราย่อมกำหนดรู้ใจบุคคลบางคนในโลกนี้ได้ ด้วยใจอย่างนี้ว่า ‘บุคคลนี้ปฏิบัติอย่างนั้น ดำเนินอย่างนั้น และขึ้นสู่ทางนั้น อย่างที่หลังจากตายไป จักเข้าถึงปิตติวิสัยได้,

ดูก่อนสารีบุตร ก็เราย่อมกำหนดรู้ใจบุคคลบางคนในโลกนี้ได้ด้วยใจ อย่างนี้ว่า ‘บุคคลนี้ปฏิบัติอย่างนั้น ดำเนินอย่างนั้น และขึ้นสู่ทางนั้น อย่าง ที่หลังจากตายไป จักเข้าถึงในหมู่มนุษย์ได้,

ดูก่อนสารีบุตร ก็เราย่อมกำหนดรู้ใจบุคคลบางคนในโลกนี้ได้ด้วยใจ อย่างนี้ว่า ‘บุคคลนี้ปฏิบัติอย่างนั้น ดำเนินอย่างนั้น และขึ้นสู่ทางนั้น อย่าง ที่หลังจากตายไปจักเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ได้,

ดูก่อนสารีบุตร ก็เราย่อมกำหนดรู้ใจบุคคลบางคนในโลกนี้ด้วยใจ อย่างนี้ว่า ‘บุคคลนี้ปฏิบัติอย่างนั้น ดำเนินอย่างนั้น และขึ้นสู่ทางนั้น อย่าง ที่จักทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันหาอาสวะมิได้เพราะ อาสวะทั้งหลายสิ้นไปได้ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่,,รวมความว่า ‘ย่อมรู้จักบุคคลนั้น ผู้ดำรงอยู่,

คำว่า ผู้น้อมไปแล้วในอากิญจัญญายตนสมาบัติ มีสมาบัตินั้นเป็น เบื้องหน้า มีอธิบายดังนี้

คำว่า น้อมไปแล้ว ความว่า น้อมไปแล้วในอากิญจัญญายตนสมาบัติ คือ โน้มใจไปในสมาบัตินั้น มีสมาบัตินั้นเป็นใหญ่

อีกนัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบว่า ‘บุคคลนี้น้อมใจไปใน รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ น้อมใจไปในตระกูล คณะ อาวาส ลาภ ยศ ความสรรเสริญ สุข จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ คิลานปัจจัยเภสัชบริขาร น้อมใจไปในพระสูตร พระวินัย พระอภิธรรม น้อมใจไปในองค์ของภิกษุผู้ ถือทรงผ้าบังสุกุลเป็นวัตร องค์ของภิกษุผู้ถือทรงไตรจีวรเป็นวัตร องค์ของ ภิกษุผู้ถือการเที่ยวไปเพื่อบิณฑบาตเป็นวัตร องค์ของภิกษุผู้ถือการเที่ยวไป ตามลำดับตรอกเป็นวัตร องค์ของภิกษุผู้ถือการนั่งฉันที่อาสนะเดียวเป็นวัตร องค์ของภิกษุผู้ถือการฉันเฉพาะในบาตรเป็นวัตร องค์ของภิกษุผู้ถือการไม่ ฉันภัตในภายหลังเป็นวัตร องค์ของภิกษุผู้ถือการอยู่ในป่าเป็นวัตร

องค์ ของภิกษุผู้ถือการอยู่โคนไม้เป็นวัตร องค์ของภิกษุผู้ถือการอยู่ในที่แจ้งเป็น วัตร องค์ของภิกษุผู้ถือการอยู่ในป่าช้าเป็นวัตร องค์ของภิกษุผู้ถือการอยู่ ในเสนาสนะตามที่เขาจัดให้เป็นวัตร องค์ของภิกษุผู้ถือการไม่นอนเป็นวัตร น้อมใจไปในปฐมฌาน ทุติยฌาน ตติยฌาน จตุตถฌาน น้อมใจไปใน อากาสานัญจายตนสมาบัติ วิญญาณัญจายตนสมาบัติ อากิญจัญญายตน สมาบัติ เนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ, รวมความว่า ‘น้อมไปแล้ว,คำว่า มีสมาบัตินั้นเป็นเบื้องหน้า ความว่า สำเร็จมาแต่อากิญจัญญา ยตนสมาบัติ มีสมาบัตินั้นเป็นที่ไปในเบื้องหน้า มีกรรมเป็นที่ไปในเบื้องหน้า มีวิบากเป็นที่ไปในเบื้องหน้า หนักอยู่ในกรรม หนักอยู่ในปฏิสนธิ

อีกนัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบว่า “บุคคลนี้มีรูปเป็นที่ไป ในเบื้องหน้า ... มีเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติเป็นเบื้องหน้า” รวมความว่า ‘ผู้น้อมไปแล้วในอากิญจัญญายตนสมาบัติ มีสมาบัตินั้นเป็น เบื้องหน้า, เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า

ดูก่อนโปสาละ ตถาคตรู้ยิ่งซึ่งวิญญาณฐิติทั้งหมด ย่อมรู้จักบุคคลนั้นผู้ดำรงอยู่ผู้น้อมไปแล้วในอากิญจัญญา ยตนสมาบัติ มีสมาบัตินั้นเป็นเบื้องหน้า

[๘๔] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า)

บุคคลนั้นรู้กรรมว่าเป็นเหตุให้เกิดในอากิญจัญญาย ตนภพ มีความเพลิดเพลินเป็นเครื่องประกอบดังนี้ ครั้น รู้จักกรรมนั้นอย่างนี้แล้ว ในลำดับนั้น ก็พิจารณาเห็น (ธรรม)ในสมาบัตินั้น นั้นเป็นญาณอันเที่ยงแท้ของ บุคคลนั้นผู้เป็นพราหมณ์ที่อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว คำว่า รู้กรรมว่าเป็นเหตุให้เกิดในอากิญจัญญายตนภพ ความว่า กรรมาภิสังขารอันให้เป็นไปในอากิญจัญญายตนภพตรัสเรียกว่า เป็นเหตุให้ เกิดในอากิญจัญญายตนภพ

บุคคลนั้นรู้ คือ ทราบ เทียบเคียง พิจารณา ให้แจ่มแจ้ง ทำให้ปรากฏ ซึ่งกรรมาภิสังขารอันให้เป็นไปในอากิญจัญญายตนภพว่าเป็นเหตุให้เกิดใน อากิญจัญญายตนภพ เป็นเครื่องข้อง เป็นเครื่องผูก เป็นเครื่องกังวล รวม ความว่า ‘รู้กรรมว่าเป็นเหตุให้เกิดในอากิญจัญญายตนภพ’

คำว่า มีความเพลิดเพลินเป็นเครื่องประกอบ ความว่า ความ กำหนัดในอรูป ตรัสเรียกว่า ความเพลิดเพลินเป็นเครื่องประกอบ

บุคคลนั้นรู้กรรมนั้นว่าเกาะ เกี่ยว พัวพัน ด้วยความกำหนัดในอรูป คือ รู้ ทราบ เทียบเคียง พิจารณา ให้แจ่มแจ้ง ทำให้ปรากฏซึ่งความ กำหนัดในอรูปว่า มีความเพลิดเพลินเป็นเครื่องประกอบ เป็นเครื่องข้อง เป็นเครื่องผูกพัน เป็นเครื่องกังวล

คำว่า ดังนี้ เป็นบทสนธิ ... คำว่า ดังนี้ นี้เป็นไปตามลำดับบท รวมความว่า ‘มีความเพลินเป็นเครื่องประกอบไว้ดังนี้,

คำว่า ครั้นรู้จักกรรมนั้นอย่างนี้แล้ว ความว่า ครั้นรู้จัก คือ ทราบ เทียบเคียง พิจารณา ให้แจ่มแจ้ง ทำให้ปรากฏซึ่งกรรมนั้นอย่างนี้แล้ว รวมความว่า ‘ครั้นรู้จักกรรมนั้นอย่างนี้แล้ว,

คำว่า ในลำดับนั้น ก็พิจารณาเห็นธรรมในสมาบัตินั้น ความว่า เข้า อากิญจัญญายตนสมาบัติแล้วออกจากสมาบัตินั้นแล้วพิจารณาเห็น คือ เห็น ตรวจดู เพ่งดู พิจารณาดู ซึ่งธรรมทั้งหลาย คือ จิตและเจตสิก อัน เกิดในสมาบัตินั้น โดยเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นโรค ... โดยไม่มี อุบายเครื่องสลัดออก รวมความว่า ‘ในลำดับนั้น ก็พิจารณาเห็นธรรมใน สมาบัตินั้น,คำว่า นั้นเป็นญาณอันเที่ยงแท้ของบุคคลนั้น ความว่า นั่นเป็น ญาณอันเที่ยงแท้ คือ จริง ถ่องแท้ ไม่วิปริตของบุคคลนั้น รวมความว่า ‘นั่นเป็นญาณอันเที่ยงแท้ของบุคคลนั้น,

หัวข้อว่า ซึ่งเป็นพราหมณ์ที่อยู่จบพรหมจรรย์ มีอธิบายดังนี้

คำว่า ซึ่งเป็นพราหมณ์ ความว่า ชื่อว่าเป็นพราหมณ์ เพราะลอย ธรรม ๗ ประการแล้ว ... บุคคลอันตัณหาและทิฎฐิไม่อาศัยแล้ว เป็นผู้คงที่ ท่านกล่าวว่าเป็นพราหมณ์ รวมความว่า ‘ซึ่งเป็นพราหมณ์,

คำว่า ที่อยู่จบพรหมจรรย์ ความว่า เสขบุคคล ๗ ประเภท รวม ทั้งกัลยาณปุถุชน ย่อมอยู่ อยู่ร่วม อยู่ทั่ว อยู่รอบเพื่อถึงธรรมที่ยังไม่ถึง เพื่อบรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุ เพื่อทำให้แจ้งธรรมที่ยังไม่ทำให้แจ้ง พระ อรหันต์อยู่จบแล้ว ทำกรณียกิจเสร็จแล้ว ปลงภาระลงแล้ว มีประโยชน์ ตนอันถึงแล้วโดยลำดับ มีสังโยชน์ในภพสิ้นไปรอบแล้ว พ้นวิเศษแล้ว เพราะรู้โดยชอบ พระอรหันต์นั้นมีธรรมเป็นเครื่องอยู่ อยู่จบแล้ว มี

จรณะอันประพฤติแล้ว ... มิได้มีสงสารคือชาติชราและมรณะ ภพใหม่ ไม่มีต่อไป รวมความว่า ‘ซึ่งเป็นพราหมณ์ที่อยู่จบพรหมจรรย์, เพราะเหตุ นั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า

บุคคลนั้นรู้กรรมว่าเป็นเหตุให้เกิดในอากิญจัญญาย ตนภพ มีความเพลิดเพลินเป็นเครื่องประกอบดังนี้ ครั้น รู้จักกรรมนั้นอย่างนี้แล้วในลำดับนั้นก็พิจารณาเห็น(ธรรม) ในสมาบัตินั้น นั่นเป็นญาณอันเที่ยงแท้ของบุคคลนั้นผู้ เป็นพราหมณ์ที่อยู่จบพรหมจรรย์แล้วพร้อมด้วยเวลาจบพระคาถา ...โปสาลพราหมณ์... นั่งประคองอัญชลี นมัสการพระผู้มีพระภาคเจ้าประกาศว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มี พระภาคเจ้าเป็นพระศาสดาของข้าพระองค์ ข้าพระองค์เป็นสาวก, ดังนี้แล

จบ โปสาลมาณวปัญหานิทเทสที่ ๑๔

๑๕. โมฆราชมาณวปัญหานิทเทส

ว่าด้วยปัญหาของท่านโมฆราช

[๘๕] (ท่านโมฆราชทูลถามดังนี้ว่า)

ข้าแต่พระศากยเจ้า ข้าพระองค์ได้ทูลถามสองครั้ง แล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้มีพระจักษุก็มิได้ทรง พยากรณ์แก่ข้าพระองค์ ข้าพระองค์ได้ยินมาว่าพระผู้มี พระภาคเจ้า ทรงเป็นพระเทพฤๅษี จะทรงพยากรณ์ จนกว่าจะถึงครั้งที่ ๓