ภัทราวุธมาณวกปัญหานิทเทส เล่ม ๓๐

๑๒. ภัทราวุธมาณวปัญหานิทเทส

ว่าด้วยปัญหาของท่านภัทราวุธ

[๗๐] (ท่านภัทราวุธกราบทูลดังนี้ว่า)

ข้าพระองค์ขออาราธนาพระองค์ผู้ละความอาลัย ตัด ตัณหาได้ ไม่มีความหวั่นไหว ละความเพลิดเพลินได้ ข้ามโอฆะได้แล้ว พ้นวิเศษแล้ว ละความดำริ มีปัญญาดี ชนทั้งหลายได้ฟังพระดำรัสของพระนาคเจ้าแล้วจักหลีก ไปแต่ที่นี้

หัวข้อว่า ผู้ละความอาลัย ตัดตัณหาได้ ไม่มีความหวั่นไหว มี อธิบายดังนี้

คำว่า ผู้ละความอาลัย ความว่า ความพอใจ ความกำหนด ความ เพลิน ความทะยานอยาก ความเข้าไปยึดถือด้วยตัณหา ทิฎฐิ และอุปาทาน อันเป็นที่ตั้งเป็นที่ผูกพันและเป็นอนุสัยแห่งใจในรูปธาตุ อันพระผู้มีพระ ภาคเจ้าผู้ตรัสรู้แล้วทรงละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอด ด้วนแล้ว ทำให้ไม่มีในภายหลัง ทำให้ไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา เพราะ ฉะนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ตรัสรู้แล้วจึงชื่อว่า ผู้ละความอาลัย ความพอใจ ความกำหนัด ... ในเวทนาธาตุ... ในสัญญาธาตุ ... ในสังขารธาตุ ... ใน วิญญาณธาตุ อันพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ตรัสรู้แล้วทรงละได้แล้ว ตัดราก ขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ทำให้ไม่มีในภายหลัง ทำให้ไม่ เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ตรัสรู้แล้ว จึงชื่อว่าผู้ละความอาลัยคำว่า ตัดตัณหาได้ มีอธิบายดังนี้

คำว่า ตัณหา ได้แก่ รูปตัณหา สัททตัณหา ตันธตัณหา รสตัณหา โผฏฐัพพตัณหา ธัมมตัณหา ตัณหานั้นอันพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ตรัสรู้แล้ว ทรงตัดแล้ว คือ ตัดขาดแล้ว ตัดขาดพร้อม สงบ ระงับได้แล้ว ทำให้ ไม่ควรเกิดขึ้น เผาเสียแล้วด้วยไฟคือญาณ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระ ภาคเจ้าผู้ตรัสรู้แล้วจึงชื่อว่าทรงตัดตัณหาได้

คำว่า ไม่มีความหวั่นไหว ความว่า ตัณหาตรัสเรียกว่า ความ หวั่นไหว ได้แก่ ราคะ สาราคะ ... อภิชฌา อกุศลมูลคือโลภะ ตัณหา อันเป็นความหวั่นไหวนั้น อันพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ตรัสรู้แล้วทรงละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ทำให้ไม่มีในภายหลัง ทำให้ ไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ตรัสรู้ แล้วจึงชื่อว่าผู้ไม่มีความหวั่นไหวพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ตรัสรู้แล้วชื่อว่าผู้ไม่มีความหวั่นไหว เพราะ พระองค์ทรงละความหวั่นไหวได้แล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ทรงสะทก สะท้าน ไม่ทรงหวั่น ไม่ทรงไหว ไม่พรั่น ไม่พรึงแม้ในเพราะลาภ แม้ใน เพราะเสื่อมลาภ แม้ในเพราะยศ แม้ในเพราะเสื่อมยศ แม้ในเพราะ สรรเสริญ แม้ในเพราะนินทา แม้ในเพราะสุข แม้ในเพราะทุกข์ เพราะ เหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ตรัสรู้แล้วจึงชื่อว่าผู้ไม่มีความหวั่นไหว รวมความว่า ‘ผู้ละความอาลัย ตัดตัณหาได้ ไม่มีความหวั่นไหว,หัวข้อว่า ท่านภัทราวุธทูลถามดังนี้ว่า มีอธิบายดังนี้

คำว่า ดังนี้ เป็นบทสนธิ ... คำว่า ดังนี้ นี้เป็นไปตามลำดับบท

คำว่า ท่าน เป็นคำกล่าวด้วยความรัก เป็นคำกล่าวด้วยความเคารพ คำว่า ท่าน นี้เป็นคำกล่าวเป็นไปกับด้วยความเคารพและเป็นไปกับด้วย ความยำเกรง

คำว่า ภัทราวุธ เป็นนาม ... เป็นคำร้องเรียกของพราหมณ์นั้น รวม ความว่า ‘ท่านภัทราวุธทูลถามดังนี้ว่า’

คำว่า ละความเพลิดเพลินได้ ข้ามโอฆะได้แล้ว พ้นวิเศษแล้ว ความว่า ตัณหา ตรัสเรียกว่า ความเพลิดเพลิน ได้แก่ ราคะ สาราคะ ... อภิชฌา อกุศลมูลคือโลภะ ตัณหาอันเป็นความเพลิดเพลินนั้น พระผู้มี พระภาคเจ้าผู้ตรัสรู้แล้วทรงละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาล ยอดด้วนแล้ว ทำให้ไม่มีในภายหลัง ทำให้ไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ตรัสรู้แล้วจึงชื่อว่า ผู้ละความเพลิดเพลินได้คำว่า ข้ามโอฆะได้แล้ว ความว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงข้ามกาม โอฆะ ภวโอฆะ ทิฏฐิโอฆะ อวิชชาโอฆะ ทรงข้าม คือ ทรงข้ามขึ้น ทรง ข้ามพ้น ทรงก้าวล้วง ทรงก้าวล่วงพร้อม ทรงล้วงเลย ทางแห่งสงสาร ทั้งปวง พระผู้มีพระภาคเจ้านั้นทรงอยู่จบพรหมจรรย์แล้ว มีจรณะทรง ประพฤติแล้ว ... มิได้มีสงสารคือชาติชราและมรณะ ไม่มีภพใหม่ต่อไป รวมความว่า ‘ละความเพลิดเพลินได้ ข้ามโอฆะได้แล้ว,คำว่า พ้นวิเศษแล้ว ความว่า พระผู้มีพระภาคเจ้ามีพระทัยพ้นแล้ว พ้นวิเศษ พ้นวิเศษดีแล้วจากราคะ โทสะ โมหะ ความโกรธ ความผูกโกรธ

... อกุสลาภิสังขารทั้งปวง รวมความว่า ‘ละความเพลิดเพลินได้ ข้ามโอฆะได้แล้ว พ้นวิเศษแล้ว,

หัวข้อว่า ข้าพระองค์ขออาราธนา ... ละความดำริ มีปัญญาดี มี อธิบายดังนี้

คำว่า ความดำริ ได้แก่ ความดำริ ๒ อย่าง คือ (๑) ความดำริ ด้วยอำนาจตัณหา (๒) ความดำริด้วยอำนาจทิฏฐิ ... นี้เป็นความดำริด้วย อำนาจตัณหา นี้เป็นความดำริด้วยอำนาจทิฏฐิ

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสรู้แล้วทรงละความดำริด้วยอำนาจตัณหา ทรงสลัดทิ้งความดำริด้วยอำนาจทิฏฐิได้แล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ตรัสรู้แล้ว ชื่อว่าทรงละความดำริ เพราะพระองค์ทรงละความดำริด้วยอำนาจตัณหา ทรงสลัดทิ้งความดำริด้วยอำนาจทิฏฐิได้แล้ว

คำว่า ขออาราธนา ความว่า ทูลอาราธนา คือ ทูลอ้อนวอน ทูลเชื้อเชิญ ทูลยินดี ปรารถนา รักใคร่ ชอบใจ

คำว่า มีปัญญาดี ความว่า ปัญญาตรัสเรียกว่า เมธา ได้แก่ ความรู้ กิริยาที่รู้ ... ความไม่หลง ความเลือกเฟ้นธรรม สัมมาทิฏฐิ

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเข้าไป เข้าไปพร้อม เข้ามา เข้ามาพร้อม เข้าถึง เข้าถึงพร้อม ประกอบด้วยปัญญาชื่อเมธานี้ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ตรัสรู้แล้วจึงชื่อว่ามีปัญญาดี รวมความว่า ‘ข้าพระองค์ขออาราธนา ... ละความดำริ มีปัญญาดี,

หัวข้อว่า ชนทั้งหลายได้ฟังพระดำรัสของพระนาคเจ้าแล้วจักหลีกไป แต่ที่นี้ มีอธิบายดังนี้

คำว่า นาค ความว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพระนามว่านาค เพราะไม่ทรงทำความชั่ว ทรงพระนามว่านาค เพราะไม่เสด็จไปสู่ความชั่ว ทรงพระนามว่านาค เพราะไม่เสด็จมาสู่ความชั่ว ... พระผู้มีพระภาคเจ้า ไม่เสด็จมาสู่ความชั่วอย่างนี้ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า นาค

คำว่า ชนทั้งหลายได้ฟังพระดำรัสของพระนาคเจ้าแล้วจักหลีกไปแต่ ที่นี้ ความว่า ชนเป็นอันมากได้ฟัง คือ ได้สดับ ศึกษา ทรงจำ เข้าไป กำหนดแล้วซึ่งพระดำรัส คือ ทางแห่งถ้อยคำ เทศนา อนุสนธิของ พระองค์แล้วจักหลีกไป คือ จักเลี่ยงไปแต่ที่นี้ ได้แก่ จักไปสู่ทิศใหญ่และ ทิศน้อย รวมความว่า ‘ชนทั้งหลายได้ฟังพระดำรัสของพระนาคเจ้าแล้ว จักหลีกไปแต่ที่นี้’ เพราะเหตุนั้น พราหมณ์นั้นจึงกราบทูลว่า

ข้าพระองค์ขออาราธนาพระองค์ผู้ละความอาลัย ตัด ตัณหาได้ ไม่มีความหวั่นไหว ละความเพลิดเพลินได้ ข้ามโอฆะได้แล้ว พ้นวิเศษแล้ว ละความดำริ มีปัญญาดี ชนทั้งหลายได้ฟังพระดำรัสของพระนาคเจ้าแล้วจักหลีก ไปแต่ที่นี้[๗๑] (ท่านภัทราวุธทูลถามว่า)

ข้าแต่พระวีรเจ้า ผู้คนมากมายมาชุมนุมกันแต่ชนบท ทั้งหลาย ปรารถนาจะฟังพระดำรัสของพระองค์ ขอ พระองค์ทรงพยากรณ์ด้วยดีแก่คนเหล่านั้น จริงอย่างนั้น ธรรมนั้นอันพระองค์ทรงทราบแล้วหัวข้อว่า ผู้คนมากมายมาชุมนุมกันแต่ชนบททั้งหลาย มีอธิบายดังนี้

คำว่า ผู้คนมากหลาย ได้แก่ กษัตริย์ พราหมณ์ แพศย์ ศูทร คฤหัสถ์ บรรพชิต เทวดา และมนุษย์

คำว่า มาชุมนุมกันแต่ชนบททั้งหลาย ความว่า มาแต่แคว้นอังคะ แคว้นมคธะ แคว้นกาสี แคว้นโกศล แคว้นวัชชี แคว้นมัลละ แคว้นเจดีย์ แคว้นสาคระ แคว้นปัญจาละ แคว้นอวันดี แคว้นโยนะ และแคว้นกัมโพชะคำว่า มาชุมนุมกัน ความว่า มาชุมนุมกัน คือ มาพร้อมกัน มา รวมกันแล้ว มาประชุมกันแล้ว รวมความว่า ‘ผู้คนมากมายมาชุมนุมกัน แต่ชนบททั้งหลาย’

หัวข้อว่า ข้าแต่พระวีรเจ้า ... ปรารถนาจะฟังพระดำรัสของพระองค์ มีอธิบายดังนี้

คำว่า พระวีรเจ้า ความว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงกล้าหาญ เพราะ ฉะนั้น จึงชื่อว่าวีระ ทรงมีความเพียร เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าวีระ ทรง องอาจ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าวีระ ทรงให้ผู้อื่นมีความเพียร เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าวีระ ทรงเป็นผู้สามารถ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าวีระ ทรงเป็นผู้ แกล้วกล้า ผู้ก้าวหน้า ผู้ไม่ขลาด ผู้ไม่หวาดเสียว ผู้ไม่สะดุ้ง ผู้ไม่หนี ละ ความกลัวความขลาดได้แล้ว ปราศจากความเป็นผู้ขนลุกขนพอง เพราะ ฉะนั้น จึงชื่อว่าพระวีรเจ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเว้นแล้วจากบาปธรรม ทั้งปวงในโลกนี้ ล่วงพ้นได้แล้วซึ่งทุกข์ในนรก ทรงอยู่ ด้วยความเพียร พระองค์ทรงมีพระวิริยะ มีปธาน ทรง แกล้วกล้า เป็นผู้คงที่ ท่านกล่าวว่ามีพระหฤทัยเป็นอย่างนั้น

รวมความว่า ‘ข้าแต่พระวีรเจ้า ... ของพระองค์’

คำว่า ปรารถนาจะฟังพระดำรัสของพระองค์ ความว่า พระดำรัส คือ ทางแห่งถ้อยคำ เทศนา อนุสนธิของพระองค์

คำว่า ปรารถนา คือ มุ่ง หวัง ปรารถนา ยินดี ประสงค์ รักใคร่ ชอบใจ รวมความว่า ‘ข้าแต่พระวีรเจ้า ... ปรารถนาจะพึงพระดำรัสของ พระองค์’

หัวข้อว่า ขอพระองค์ทรงพยากรณ์ด้วยดีแก่คนเหล่านั้น มีอธิบาย ดังนี้

คำว่า เหล่านั้น ได้แก่ กษัตริย์ พราหมณ์ แพศย์ ศูทร คฤหัสถ์ บรรพชิต เทวดา มนุษย์เหล่านั้น

คำว่า พระองค์ ความว่า พราหมณ์นั้นกล่าวหมายถึงพระผู้มีพระ ภาคเจ้า

คำว่า ขอพระองค์ทรงพยากรณ์ด้วยดี ความว่า ขอพระองค์จงตรัส บอก ... ขอทรงประกาศด้วยดี รวมความว่า ‘ขอพระองค์ทรงพยากรณ์ ด้วยดี,

คำว่า จริงอย่างนั้น ธรรมนั้นอันพระองค์ทรงทราบแล้ว ความว่า เพราะว่าธรรมนั้นอันพระองค์ทรงทราบ คือ ทรงรู้ ทรงเทียบเคียง ทรงพิจารณา ทรงไตร่ตรอง ให้แจ่มแจ้งแล้วอย่างแท้จริง รวมความว่า ‘จริงอย่างนั้น ธรรมนั้นอันพระองค์ทรงทราบแล้ว, เพราะเหตุนั้น พราหมณ์ นั้นจึงกล่าวว่าข้าแต่พระวีรเจ้า ผู้คนมากมายมาชุมนุมกันแต่ชนบท ทั้งหลาย ปรารถนาจะฟังพระดำรัสของพระองค์ ขอ พระองค์ทรงพยากรณ์ด้วยดีแก่คนเหล่านั้น จริงอย่างนั้น ธรรมนั้นอันพระองค์ทรงทราบแล้ว

[๗๒] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า ดูก่อนภัทราวุธ)

หมู่สัตว์พึงนำออกไปเสียซึ่งตัณหาเครื่องยึดถือทั้งหมด ทั้งชั้นสูง ชั้นตํ่า และชั้นกลางส่วนกว้าง เพราะว่าสัตว์ ทั้งหลายย่อมยึดมั่นขันธ์ใด ๆ ในโลก มารย่อมติดตาม สัตว์โลกไปด้วยขันธ์นั้นนั่นแหละ

คำว่า หมู่สัตว์พึงนำออกเสียซึ่งตัณหาเครื่องยึดถือทั้งหมด ความว่า รูปตัณหา ... ตรัสเรียกว่า ตัณหาเครื่องยึดถือ

เพราะเหตุอะไร รูปตัณหาจึงตรัสเรียกว่าตัณหาเครื่องยึดถือ เพราะ สัตว์ทั้งหลายยึดถือ คือ เข้าไปยึดถือ ยึดไว้ จับต้อง ถือมั่น ซึ่งรูป ... เวทนา ... สัญญา ... สังขาร ... วิญญาณ ... คติ ... อุปบัติ ... ปฏิสนธิ ... ภพ

... สงสาร ... วัฏฏะด้วยตัณหานั้น เพราะเหตุนั้น รูปตัณหาจึงตร้สเรียก ว่าตัณหาเครื่องยึดถือ

คำว่า พึงนำออกเสียซึ่งตัณหาเครื่องยึดถือทั้งหมด ความว่า พึงนำ ออกเสีย คือ ปราบเสีย กำจัดเสีย ละเสีย บรรเทาเสีย ทำให้สิ้นไป ให้ ถึงความไม่มีซึ่งตัณหาเครื่องยึดถือทั้งสิ้น รวมความว่า ‘พึงนำออกเสียซึ่ง ตัณหาเครื่องยึดถือทั้งหมด,

หัวข้อว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า ดูก่อนภัทราวุธ มีอธิบาย ดังนี้

คำว่า ภัทราวุธ เป็นคำที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกพราหมณ์นั้น โดยชื่อ

คำว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า นี้เป็นพระนามที่กล่าวถึงด้วยความเคารพ ... คำว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า นี้เป็นสัจฉิกาบัญญัติ รวมความว่า ‘พระ ผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า ดูก่อนภัทราวุธ,

คำว่า ชั้นสูง ชั้นต่ำ และชั้นกลางส่วนกว้าง ความว่า พระผู้มีพระ ภาคเจ้าตรัสอนาคตว่าชั้นสูง ตรัสอดีตว่าชั้นต่ำ ตรัสปัจจุบันว่าชั้นกลาง ส่วนกว้าง ตรัสเทวโลกว่าชั้นสูง ตรัสอบายโลกว่าชั้นตํ่า ตรัสมนุษยโลก ว่าชั้นกลางส่วนกว้าง

อีกนัยหนึ่ง ตรัสกุศลธรรมว่าชั้นสูง ตรัสอกุศลธรรมว่าชั้นตํ่า ตรัส อัพยากตธรรมว่าชั้นกลางส่วนกว้าง ตรัสอรูปธาตุว่าชั้นสูง ตรัสกามธาตุ ว่าชั้นต่ำ ตรัสรูปธาตุว่าชั้นกลางส่วนกว้าง ตรัสสุขเวทนาว่าชั้นสูง ตรัส ทุกขเวทนาว่าชั้นต่ำ ตรัสอทุกขมสุขเวทนาว่าชั้นกลางส่วนกว้าง ตรัสส่วน เบื้องบนตั้งแต่พื้นเท้าขึ้นไปว่าชั้นสูง ตรัสส่วนเบื้องต่ำตั้งแต่ปลายผมลงมา ว่าชั้นต่ำ ตรัสส่วนกลางว่าชั้นกลางส่วนกว้าง รวมความว่า ‘ชั้นสูง ชั้นต่ำ และชั้นกลางส่วนกว้าง,

คำว่า สัตว์ทั้งหลายย่อมยึดมั่นขันธ์ใด ๆ ในโลก ความว่า สัตว์ ทั้งหลายย่อมยึดถือ คือ เข้าไปยึดถือ ถือไว้ จับต้อง ถือมั่นรูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณใด ๆ

คำว่า ในโลก คือ ในอบายโลก ... อายตนโลก รวมความว่า ‘สัตว์ ทั้งหลายย่อมยึดมั่นขันธ์ใด ๆ ในโลก’

คำว่า มารย่อมติดตามสัตว์โลกไปด้วยขันธ์นั้นนั่นแหละ ความว่า ขันธมาร ธาตุมาร อายตนมาร คติมาร อุปบัติมาร ปฏิสนธิมาร ภวมาร สังสารมาร วัฏฏมารอันมีในปฏิสนธิ ย่อมไปตาม คือ ตามไป เป็นผู้ ติดตามไปด้วยอำนาจอภิสังขารคือกรรมนั้นนั่นแหละคำว่า สัตว์ คือ สัตว์ นระ มาณพ บุรุษ บุคคล ผู้มีชีวิต ผู้เกิด สัตว์เกิด ผู้มีกรรม มนุษย์ รวมความว่า ‘มารย่อมติดตามสัตว์โลกไปด้วย ขันธ์นั้นนั่นแหละ’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่าหมู่สัตว์พึงนำออกไปเสียซึ่งตัณหาเครื่องยึดถือทั้งหมด ทั้งชั้นสูง ชั้นตํ่า และชั้นกลางส่วนกว้าง เพราะว่าสัตว์ ทั้งหลายย่อมยึดมั่นขันธ์ใด ๆ ในโลก มารย่อมติดตาม สัตว์โลกไปด้วยขันธ์นั้นนั่นแหละ[๗๓] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสต่อไปว่า)

เพราะเหตุนั้น ภิกษุผู้รู้อยู่ เมื่อเห็นหมู่สัตว์นี้ผู้ติด ข้องอยู่ในบ่วงแห่งมัจจุว่าเป็นผู้ติดอยู่ในขันธ์เครื่องยึดถือ

พึงเป็นผู้มีสติ ไม่ยึดมั่นขันธ์อะไร ๆ ในโลกทั้งปวง

หัวข้อว่า เพราะเหตุนั้น ... รู้อยู่ ... ไม่พึงยึดมั่น มีอธิบายดังนี้

คำว่า เพราะเหตุนั้น ความว่า เพราะเหตุนั้น คือ เพราะการณ์นั้น เพราะเหตุนั้น เพราะปัจจัยนั้น เพราะนิทานนั้น ภิกษุเมื่อเห็นโทษนี้ใน ตัณหาเครื่องยึดถือ รวมความว่า ‘เพราะเหตุนั้น’

คำว่า รู้อยู่ ความว่า รู้อยู่ คือ รู้ชัด รู้ทั่ว รู้แจ้ง รู้แจ้งเฉพาะ แทงตลอด ได้แก่ รู้อยู่ รู้ชัด รู้ทั่ว รู้แจ้ง รู้แจ้งเฉพาะ แทงตลอดว่า ‘สังขาร ทั้งปวงไม่เที่ยง ... สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งมวล ล้วนมีความดับไปเป็นธรรมดา’คำว่า ไม่พึงยึดมั่น ความว่า ไม่พึงยึดถือ ไม่พึงยึดมั่น คือ ไม่พึงถือไว้ ไม่พึงจับต้อง ไม่พึงถือมั่นซึ่งรูป เวทนา ... สัญญา ... สังขาร ... วิญญาณ ... คติ... อุปบัติ ... ปฏิสนธิ ... ภพ ... สงสาร ... วัฏฏะ รวมความว่า ‘เพราะเหตุนั้น ... รู้อยู่ ... ไม่พึงยึดมั่น’หัวข้อว่า ภิกษุ... พึงเป็นผู้มีสติ... อะไร ๆ ในโลกทั้งปวง มีอธิบายดังนี้

คำว่า ภิกษุ ความว่า ภิกษุผู้เป็นกัลยาณปุถุชนหรือภิกษุผู้เป็นพระ เสขะ รวมความว่า ‘ภิกษุ’

คำว่า เป็นผู้มีสติ ความว่า เป็นผู้มีสติด้วยเหตุ ๔ ประการ คือ มี สติเจริญสติปัฏฐานเป็นเครื่องพิจารณาเห็นกายในกาย ... ภิกษุนั้นตรัสเรียกว่า ผู้มีสติ รวมความว่า ‘ภิกษุ ... พึงเป็นผู้มีสติ’

คำว่า อะไร ๆ ได้แก่ รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณอะไร ๆ

คำว่า ในโลกทั้งปวง ความว่า ในอบายโลกทั้งปวง ในมนุษยโลก ทั้งปวง ในเทวโลกทั้งปวง ในขันธโลกทั้งปวง ในธาตุโลกทั้งปวง ใน อายตนโลกทั้งปวง เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า ‘ภิกษุ ... พึงเป็นผู้มีสติ ... อะไร ๆ ในโลกทั้งปวง’

คำว่า เมื่อเห็น ... ผู้ติดข้องอยู่ในบ่วงแห่งมัจจุว่าเป็นผู้ติดอยู่ในขันธ์

เครื่องยึดถือ ความว่า สัตว์เหล่าใดย่อมยึดถือ คือ เข้าไปยึดถือ ถือไว้

จับต้อง ถือมั่นรูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ คติ อุปบัติ ปฏิสนธิ

ภพ สงสาร วัฏฏะ สัตว์เหล่านั้นตรัสเรียกว่า ผู้ติดข้องอยู่ในขันธ์เครื่องยึดถือ

คำว่า ดังนี้ เป็นบทสนธิ ... คำว่า ดังนี้ นี้เป็นไปตามลำดับบท

คำว่า เมื่อเห็น ความว่า เมื่อพบ เห็น แลดู ตรวจดู เพ่งดู พิจารณาดู รวมความว่า ‘เมื่อเห็น ...ว่าเป็นผู้ติดอยู่ในขันธ์เครื่องยึดถือ’

หัวข้อว่า หมู่สัตว์นี้ผู้ติดข้องอยู่ในบ่วงแห่งมัจจุ มีอธิบายดังนี้

คำว่า หมู่สัตว์ เป็นชื่อของสัตว์

คำว่า ในบ่วงแบ่งมัจจุ ความว่า กิเลสก็ดี ขันธ์ก็ดี อภิสังขารก็ดี ตรัสเรียกว่า บ่วงแห่งมัจจุ หมู่สัตว์ติดข้อง คือ เกี่ยวข้อง เกาะเกี่ยว พัวพัน ในบ่วงแห่งมัจจุ คือ ในบ่วงแห่งมาร ในบ่วงแห่งมรณะ สิ่งของข้องเกี่ยวอยู่ เกี่ยวเกาะ พันอยู่ที่ตะปูติดฝา หรือที่ไม้นาคทนต์ ฉันใด หมู่สัตว์ก็ติดข้อง คือ เกี่ยวข้อง เกาะเกี่ยว พัวพันอยู่ ในบ่วงแห่งมัจจุ คือ ในบ่วงแห่งมาร ใน บ่วงแห่งมรณะ ฉันนั้นเหมือนกัน รวมความว่า ‘หมู่สัตว์นี้ผู้ติดข้องอยู่ ในบ่วงมัจจุ, เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่าเพราะเหตุนั้น ภิกษุผู้รู้อยู่ เมื่อเห็นหมู่สัตว์นี้ผู้ติด ข้องอยู่ในบ่วงแห่งมัจจุว่าเป็นผู้ติดอยู่ในขันธ์เครื่องยึดถือ พึงเป็นผู้มีสติ ไม่ยึดมั่นขันธ์อะไร ๆ ในโลกทั้งปวง

พร้อมด้วยเวลาจบพระคาถา... ภัทราวุธพราหมณ์... นั่งประคองอัญชลี นมัสการพระผู้มีพระภาคเจ้าประกาศว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มี พระภาคเจ้าเป็นศาสดาของข้าพระองค์ ข้าพระองค์เป็นสาวก, ดังนี้แล

จบ ภัทราวุธมาณวปัญหานิทเทสที่ ๑๒

๑๓.อุทยมาณวปัญหานิทเทส

ว่าด้วยปัญหาของท่านอุทยะ

[๗๔] (ท่านอุทยะกราบทูลดังนี้ว่า)

ข้าพระองค์มีความประสงค์จะถามปัญหาจึงได้มา เฝ้าพระองค์ผู้มีฌาน ไม่มีธุลีกิเลส ประทับอยู่(ที่ ปาสาณกเจดีย์) ทรงทำกิจเสร็จแล้ว ไม่มีอาสวะ ทรงถึง ฝังแห่งธรรมทั้งปวง ขอพระองค์โปรดตรัสบอกอัญญา วิโมกข์ อันเป็นเครื่องทำลายอวิชชาด้วยเถิดหัวข้อว่า ผู้มีฌาน ไม่มีธุลีกิเลส ประทับอยู่ มีอธิบายดังนี้

คำว่า ผู้มีฌานความว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีฌานด้วยปฐมฌานบ้าง ด้วยทุติยฌานบ้าง ด้วยตติยฌานบ้าง ด้วยจตุตถฌานบ้าง ด้วยฌานที่มี วิตกมีวิจารเป็นอารมณ์บ้าง ด้วยฌานสักว่าไม่มีวิตกมีเพียงวิจารเป็น อารมณ์บ้าง ด้วยฌานที่ไม่มีวิตกไม่มีวิจารเป็นอารมณ์บ้าง ด้วยฌานที่มีปีติ เป็นอารมณ์บ้าง ด้วยฌานที่ไม่มีปีติเป็นอารมณ์บ้าง ด้วยฌานที่สหรคต ด้วยสุขบ้าง ด้วยฌานที่สหรคตด้วยอุเบกขาบ้าง ด้วยฌานที่เป็นสุญญตะ บ้าง ด้วยฌานที่เป็นอนิมิตตะบ้าง ด้วยฌานที่เป็นอัปปณิหิตะบ้าง ด้วย ฌานที่เป็นโลกิยะบ้าง ด้วยฌานที่เป็นโลกุตตระบ้าง คือ ทรงยินดีในฌาน ทรงขวนขวายซึ่งความเป็นผู้เดียว ทรงหนักอยู่ในประโยชน์ส่วนพระองค์ รวมความว่า ‘ผู้มีฌาน’ คำว่า ไม่มีธุลีกิเลส ความว่า ราคะ โทสะ โมหะ ความโกรธ ความ ผูกโกรธ ... อกุสลาภิสังขารทั้งปวง จัดเป็น ธุลีกิเลส ธุลีกิเลสเหล่านั้น อันพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ตรัสรู้แล้วทรงละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้ เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ทำให้ไม่มีในภายหลัง ทำให้ไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็น ธรรมดา เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ตรัสรู้แล้วจึงชื่อว่าผู้ไม่มีธุลี กิเลส ปราศจากธุลีกิเลส นำธุลีกิเลสออกแล้ว เป็นผู้ไกลจากธุลีกิเลส ละธุลีกิเลส หลุดพ้นจากธุลีกิเลสแล้ว

ราคะท่านกล่าวว่าเป็นธุลี มิได้กล่าวฝุ่นละอองว่า เป็นธุลี คำว่า ธุลีนี้เป็นชื่อของราคะ พระผู้มีพระ ภาคเจ้าผู้ทรงมีพระจักษุทรงละธุลีนั้นได้แล้ว เพราะเหตุ นั้น พระชินเจ้าจึงเรียกได้ว่าผู้ปราศจากธุลีโทสะท่านกล่าวว่าเป็นธุลี มิได้กล่าวฝุ่นละอองว่า เป็นธุลี คำว่า ธุลี นี้เป็นชื่อของโทสะ พระผู้มีพระ

****

ภาคเจ้าผู้ทรงมีพระจักษุทรงละธุลีนั้นได้แล้ว เพราะเหตุ นั้น พระชินเจ้าจึงเรียกได้ว่าผู้ปราศจากธุลี

โมหะท่านกล่าวว่าเป็นธุลี มิได้กล่าวฝุ่นละอองว่า เป็นธุลี คำว่า ธุลี นี้เป็นชื่อของโมหะ พระผู้มีพระ ภาคเจ้าผู้ทรงมีพระจักษุทรงละธุลีนั้นได้แล้ว เพราะเหตุ นั้น พระชินเจ้าจึงเรียกได้ว่าผู้ปราศจากธุลีรวมความว่า ‘ไม่มีธุลีกิเลส’

คำว่า ประทับอยู่ ความว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่ ปาสาณกเจดีย์ รวมความว่า ‘ประทับอยู่,

เชิญดูพระมุนีผู้ถึงฝั่งแห่งทุกข์ ประทับนั่งอยู่ที่ภูเขา พระสาวกทั้งหลายผู้ได้ไตรวิชชา เป็นผู้ละมัจจุได้นั่ง ห้อมล้อมอยู่

พระผู้มีพระภาคเจ้าชื่อว่าประทับอยู่อย่างนี้บ้าง