เรื่องพระอุทายี เล่ม ๑

เตน สมเยน พุทฺโธ ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม. เตน โข ปน สมเยน อายสฺมา อุทายี สาวตฺถิยํ กุลูปโก โหติ, พหุกานิ กุลานิ อุปสงฺกมติ; ยตฺถ ปสฺสติ กุมารกํ วา อปชาปติกํ กุมาริกํ วา อปติกํ, กุมารกสฺส มาตาปิตูนํ สนฺติเก กุมาริกาย วณฺณํ ภณติ “อมุกสฺส กุลสฺส กุมาริกา อภิรูปา ทสฺสนียา ปาสาทิกา ปณฺฑิตา พฺยตฺตา เมธาวินี ทกฺขา อนลสา, ฉนฺนา สา กุมาริกา อิมสฺส กุมารกสฺสา”ติ. เต เอวํ วทนฺติ (๑) “เอเต โข ภนฺเต อเมฺห น ชานนฺติ ‘เก วา อิเม กสฺส วา’ติ; สเจ ภนฺเต อยฺโย ทาเปยฺย, อาเนยฺยาม (๒) มยํ ตํ กุมาริกํ อิมสฺส กุมารกสฺสา”ติ; กุมาริกาย มาตาปิตูนํ สนฺติเก

กุมารกสฺส วณฺณํ ภณติ “อมุกสฺส กุลสฺส กุมารโก อภิรูโป ทสฺสนีโย ปาสาทิโก ปณฺฑิโต พฺยตฺโต เมธาวี ทกฺโข อนลโส, ฉนฺโน โส กุมารโก อิมิสฺสา กุมาริกายา”ติ. (๓) เต เอวํ วทนฺติ “เอเต โข ภนฺเต อเมฺห น ชานนฺติ ‘เก วา อิเม กสฺส วา’ติ, กิสฺมึ วิย กุมาริกาย วตฺตุํ; สเจ ภนฺเต อยฺโย ยาจาเปยฺย ทชฺเชยฺยาม มยํ อิมํ กุมาริกํ ตสฺส กุมารกสฺสา”ติ. เอเตเนว อุปาเยน อาวาหานิปิ การาเปติ, วิวาหานิปิ การาเปติ, วาเรยฺยานิปิ วตฺตาเปติ. (๔)

สมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อาราม ของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี ครั้งนั้น ท่านพระอุทายีเป็นพระที่ใกล้ชิด ตระกูลในกรุงสาวัตถี ไปมาหาสู่ตระกูลเป็นอันมากที่ตนเห็นว่ามีเด็กหนุ่มที่ยังไม่มี ภรรยาหรือเด็กสาวที่ยังไม่มีสามี กล่าวยกย่องคุณสมบัติของเด็กสาวให้มารดาบิดา ของเด็กหนุ่มฟังว่า “สาวน้อยของตระกูลโน้น รูปงาม น่าดู น่าชม ฉลาดหลักแหลม ไหวพริบดี ขยันไม่เกียจคร้าน สาวน้อยคนนั้นเหมาะสมกับชายหนุ่มคนนี้”

มารดาบิดาของเด็กหนุ่มก็กล่าวว่า “พระคุณเจ้า คนเหล่านั้นไม่รู้จักพวกเราว่า ‘เป็นใครหรือพวกพ้องของใคร’ ถ้าพระคุณเจ้าจะพูดทาบทามให้ พวกเราก็จะสู่ขอ เด็กสาวนั้นมาให้เด็กหนุ่มคนนี้” พระอุทายีนั้นไปกล่าวยกย่องคุณสมบัติของเด็ก หนุ่มให้มารดาบิดาของเด็กสาวฟังว่า “ชายหนุ่มของตระกูลโน้น รูปงาม น่าดู น่าชม ฉลาดหลักแหลมไหวพริบดี ขยันไม่เกียจคร้าน ชายหนุ่มคนนั้นเหมาะสมกับสาว น้อยคนนี้” ข้างมารดาบิดาของเด็กสาวก็กล่าวว่า “พระคุณเจ้า คนเหล่านั้นไม่รู้จัก พวกเราว่า ‘เป็นใครหรือพวกพ้องของใคร’ การที่จะพูดยกสาวน้อยให้เขาก็ดูกระไรอยู่ ถ้าพระคุณเจ้าช่วยไปพูดให้เขามาสู่ขอ พวกข้าพเจ้าก็จะยกสาวน้อยคนนี้ให้ชายหนุ่ม คนนั้น” ด้วยวิธีอย่างนี้ พระอุทายีจึงให้มารดาบิดาของหนุ่มสาวทำอาวาหมงคลบ้าง วิวาหมงคลบ้าง หรือชักนำให้สู่ขอหมั้นหมายกันบ้าง

เตน โข ปน สมเยน อญฺญตริสฺสา ปุราณคณกิยา ธีตา อภิรูปา โหติ ทสฺสนียา ปาสาทิกา ติโรคามกา จ (๑) อาชีวกสาวกา อาคนฺตฺวา ตํ คณกึ เอตทโวจุํ “เทหยฺเย อิมํ กุมาริกํ อมฺหากํ กุมารกสฺสา”ติ. สา เอวมาห “อหํ ขฺวยฺยา ตุเมฺห น ชานามิ ‘เก วา อิเม กสฺส วา’ติ; อยญฺจ เม เอกธีติกา, ติโรคาโม จ คนฺตพฺโพ, นาหํ ทสฺสามี”ติ. มนุสฺสา เต อาชีวกสาวเก เอตทโวจุํ “กิสฺส ตุเมฺห อยฺยา อาคตตฺถา”ติ. “อิธ มยํ อยฺยา อมุกํ นาม คณกึ ธีตรํ ยาจิมฺหา อมฺหากํ กุมารกสฺส; สา เอวมาห ‘อหํ ขฺวยฺยา ตุเมฺห น ชานามิ ‘เก วา อิเม กสฺส วา’ติ; อยญฺจ เม เอกธีติกา, ติโรคาโม จ คนฺตพฺโพ, นาหํ ทสฺสามี”ติ. “กิสฺส ตุเมฺห อยฺยา ตํ คณกึ ธีตรํ ยาจิตฺถ ? นนุ อยฺโย อุทายี วตฺตพฺโพ ? อยฺโย อุทายี ทาเปสฺสตี”ติ.

อถ โข เต อาชีวกสาวกา, เยนายสฺมา อุทายี, เตนุปสงฺกมึสุ; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมนฺตํ อุทายึ เอตทโวจุํ “อิธ มยํ ภนฺเต อมุกํ นาม คณกึ ธีตรํ ยาจิมฺหา อมฺหากํ กุมารกสฺส; สา เอวมาห ‘อหํ ขฺวยฺยา ตุเมฺห น ชานามิ ‘เก วา อิเม กสฺส วา’ติ; อยญฺจ เม เอกธีติกา, ติโรคาโม จ คนฺตพฺโพ, นาหํ ทสฺสามี’ติ; สาธุ ภนฺเต, อยฺโย ตํ คณกึ ธีตรํ ทาเปตุ อมฺหากํ กุมารกสฺสา”ติ. อถ โข อายสฺมา อุทายี, เยน สา คณกี, เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ตํ คณกึ เอตทโวจ “กิสฺส อิเมสํ ธีตรํ น เทสี”ติ. “อหํ ขฺวยฺย อิเม น ชานามิ ‘เก วา อิเม กสฺส วา’ติ; อยญฺจ เม เอกธีติกา, ติโรคาโม จ คนฺตพฺโพ, นาหํ ทสฺสามี”ติ. “เทหิ อิเมสํ, อหํ อิเม ชานามี”ติ. “สเจ ภนฺเต อยฺโย ชานาติ, ทสฺสามี”ติ. อถ โข สา คณกี เตสํ อาชีวกสาวกานํ ธีตรํ อทาสิ. อถ โข เต อาชีวกสาวกา ตํ กุมาริกํ เนตฺวา มาสํเยว สุณิสาโภเคน ภุญฺชึสุ. ตโต อปเรน ทาสีโภเคน ภุญฺชนฺติ.

อถ โข สา กุมาริกา มาตุยา สนฺติเก ทูตํ ปาเหสิ “อหํ หิ ทุคฺคตา ทุกฺขิตา น สุขํ ลภามิ, มาสํเยว มํ สุณิสาโภเคน ภุญฺชึสุ, ตโต อปเรน ทาสีโภเคน ภุญฺชนฺติ; อาคจฺฉตุ เม มาตา, มํ เนสฺสตู”ติ. อถ โข สา คณกี, เยน เต อาชีวกสาวกา, เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา เต อาชีวกสาวเก เอตทโวจ “มา อยฺยา อิมํ กุมาริกํ ทาสีโภเคน ภุญฺชิตฺถ, สุณิสาโภเคน อิมํ กุมาริกํ ภุญฺชถา”ติ. เต เอวมาหํสุ “นตฺถมฺหากํ ตยา สทฺธึ อาหารูปหาโร, สมเณน สทฺธึ อมฺหากํ อาหารูปหาโร; คจฺฉ ตฺวํ, น มยนฺตํ ชานามา”ติ. อถ โข สา คณกี เตหิ อาชีวกสาวเกหิ อปสาทิตา ปุนเทว สาวตฺถึ ปจฺจาคญฺฉิ. ทุติยมฺปิ โข สา กุมาริกา มาตุยา

สนฺติเก ทูตํ ปาเหสิ “อหํ หิ ทุคฺคตา ทุกฺขิตา น สุขํ ลภามิ, มาสํเยว มํ สุณิสาโภเคน ภุญฺชึสุ, ตโต อปเรน ทาสีโภเคน ภุญฺชนฺติ; อาคจฺฉตุ เม มาตา, มํ เนสฺสตู”ติ. อถ โข สา คณกี, เยนายสฺมา อุทายี, เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมนฺตํ อุทายึ เอตทโวจ “สา กิร ภนฺเต กุมาริกา ทุคฺคตา ทุกฺขิตา น สุขํ ลภติ, มาสํเยว นํ สุณิสาโภเคน ภุญฺชึสุ, ตโต อปเรน ทาสีโภเคน ภุญฺชนฺติ; วเทยฺยาถ ภนฺเต ‘มา อยฺยา อิมํ กุมาริกํ ทาสีโภเคน ภุญฺชิตฺถ, สุณิสาโภเคน อิมํ กุมาริกํ ภุญฺชถา”ติ.

อถ โข อายสฺมา อุทายี, เยน เต อาชีวกสาวกา, เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา เต อาชีวกสาวเก เอตทโวจ “มา อยฺยา (๒) อิมํ กุมาริกํ ทาสีโภเคน ภุชฺชิตฺถ สุณิสาโภเคน อิมํ กุมาริกํ ภุญฺชถา”ติ. เต เอวมาหํสุ “นตฺถมฺหากํ ตยา สทฺธึ อาหารูปหาโร, คณกิยา สทฺธึ อมฺหากํ อาหารูปหาโร; สมเณน ภวิตพฺพํ อพฺยาวเฏน, สมโณ อสฺส สุสมโณ; คจฺฉ ตฺวํ, น มยนฺตํ ชานามา”ติ. อถ โข อายสฺมา อุทายี เตหิ อาชีวกสาวเกหิ อปสาทิโต ปุนเทว สาวตฺถึ ปจฺจาคญฺฉิ. ตติยมฺปิ โข สา กุมาริกา มาตุยา สนฺติเก ทูตํ ปาเหสิ “อหํ หิ ทุคฺคตา ทุกฺขิตา น สุขํ ลภามิ, มาสํเยว มํ สุณิสาโภเคน ภุญฺชึสุ, ตโต อปเรน ทาสีโภเคน ภุญฺชนฺติ;

อาคจฺฉตุ เม มาตา, มํ เนสฺสตู”ติ. ทุติยมฺปิ โข สา คณกี, เยนายสฺมา อุทายี, เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมนฺตํ อุทายึ เอตทโวจ “สา กิร ภนฺเต กุมาริกา ทุคฺคตา ทุกฺขิตา น สุขํ ลภติ, มาสํเยว นํ สุณิสาโภเคน ภุญฺชึสุ, ตโต อปเรน ทาสีโภเคน ภุญฺชนฺติ; วเทยฺยาถ ภนฺเต ‘มา อยฺยา อิมํ กุมาริกํ ทาสีโภเคน ภุญฺชิตฺถ, สุณิสาโภเคน อิมํ กุมาริกํ ภุญฺชถา”ติ. “ปฐมํ ปาหํ (๓) เตหิ อาชีวกสาวเกหิ อปสาทิโต; คจฺฉ ตฺวํ, นาหํ คมิสฺสามี”ติ.

สมัยนั้น บุตรสาวของหญิงม่ายผู้เคยเป็นภรรยาโหร คนหนึ่ง มีรูปงาม น่าดู น่าชม พวกสาวกอาชีวกจากหมู่บ้านอื่นมาบอกภรรยาโหรนั้นว่า “แม่คุณ ท่านจงยกเด็กสาวคนนี้ ให้ชายหนุ่มของพวกเราเถิด”ภรรยาโหรตอบว่า “ดิฉันไม่ทราบว่าพวกท่านเป็นใครหรือเป็นพวกพ้องของ ใคร อีกประการหนึ่ง เด็กสาวคนนี้เป็นบุตรสาวคนเดียวของดิฉัน นางต้องไปอยู่บ้าน อื่น ดิฉันยกให้ไม่ได้”ชาวบ้านกล่าวกับพวกสาวกอาชีวกว่า “พระคุณเจ้า พวกท่านมาธุระอะไรกัน”

พวกสาวกอาชีวกตอบว่า “พวกเรามาขอบุตรสาวกะภรรยาโหรชื่อโน้นในที่นี้ ให้แก่เด็กหนุ่มของพวกเรา แต่นางปฏิเสธว่า ‘ดิฉันไม่ทราบว่าพวกท่านเป็นใคร ฯลฯ ดิฉันยกให้ไม่ได้”ชาวบ้านแนะนำว่า “พระคุณเจ้าไปขอหญิงสาวกะภรรยาโหรทำไมกัน ไปพูด กับพระอุทายีไม่ดีกว่าหรือ พระอุทายีช่วยให้เขายินยอมยกให้ได้”

พวกสาวกอาชีวกไปหาท่านพระอุทายีถึงที่อยู่ ครั้นถึงแล้ว ได้กล่าวว่า “พระ คุณท่าน พวกกระผมมาขอบุตรสาวกะภรรยาโหรชื่อโน้นในที่นี้ให้แก่เด็กหนุ่มของ พวกกระผม แต่ถูกนางปฏิเสธว่า ‘ดิฉันไม่ทราบว่าพวกท่านเป็นใคร ฯลฯ ดิฉันยก ให้ไม่ได้’ พระคุณท่านช่วยด้วยเถิดขอรับ ช่วยพูดให้ภรรยาโหรยอมยกบุตรสาวให้ แก่เด็กหนุ่มของพวกกระผมด้วย”ลำดับนั้นท่านพระอุทายีจึงเข้าไปหาภรรยาโหรถึงที่อยู่ ครั้นถึงแล้ว ได้ถามว่า “ทำไม เธอไม่ยกบุตรสาวให้คนเหล่านี้เล่า”

ภรรยาโหรตอบว่า “ดิฉันไม่ทราบว่าคนเหล่านี้เป็นใครหรือเป็นพวกพ้องของใคร อีกประการหนึ่ง เด็กสาวนี้เป็นบุตรสาวคนเดียวของดิฉัน นางต้องไปอยู่บ้านอื่น ดิฉันจึงไม่ยกให้เจ้าค่ะ”“ท่านจงยกให้ไปเถอะ อาตมารู้จักคนพวกนี้ดี”

“ถ้าพระคุณเจ้ารู้จัก ดิฉันก็จะยกให้”

ต่อมา ภรรยาโหรจึงยกบุตรสาวให้สาวกอาชีวก ครั้นพวกเขาพาเด็กสาวไป ได้เลี้ยงดูอย่างสะใภ้ เดือนเดียวเท่านั้น ต่อจากนั้นเลี้ยงดูอย่างทาสหญิง

ต่อมา สาวน้อยส่งข่าวไปถึงมารดาว่า “ลูกตกระกำลำบาก หาความสุขไม่ ได้เลย พวกเขาเลี้ยงดูลูกในฐานะหญิงสะใภ้เดือนเดียวเท่านั้น ต่อจากนั้นเลี้ยงดู อย่างทาสหญิง คุณแม่โปรดมารับลูกกลับไปเถิด”ครั้นทราบข่าว ภรรยาโหรจึงไปหาพวกสาวกอาชีวกถึงที่อยู่ กล่าวว่า “พวก ท่านอย่าเลี้ยงดูสาวน้อยอย่างทาสหญิง โปรดเลี้ยงดูอย่างสะใภ้เถิด”

พวกสาวกอาชีวกตอบว่า “พวกเราไม่ได้รับรองและตกลงไว้กับท่าน แต่รับ รองและตกลงไว้กับพระต่างหาก หลีกไป พวกเราไม่รู้จักท่าน”

ครั้นภรรยาโหรถูกพวกสาวกอาชีวกพูดรุกรานจึงเดินทางกลับกรุงสาวัตถี ฝ่ายสาวน้อยก็ยังส่งข่าวไปถึงมารดาอีกเป็นครั้งที่ ๒ ว่า “ลูกตกระกำลำบาก หา ความสุขไม่ได้เลย ฯลฯ คุณแม่โปรดมารับลูกกลับไปเถิด”ภรรยาโหรจึงไปหาพระอุทายีถึงที่อยู่แล้วกล่าวว่า “พระคุณเจ้า ทราบมาว่า บุตรสาวของดิฉันตกระกำลำบาก ไม่ได้ความสุข ได้รับการเลี้ยงดูอย่างสะใภ้ เดือน เดียวเท่านั้น จากนั้นถูกเลี้ยงดูอย่างทาสหญิง พระคุณเจ้าควรขอร้องว่า อย่าเลี้ยงดู สาวน้อยอย่างทาสหญิง โปรดเลี้ยงดูอย่างสะใภ้”ต่อมาพระอุทายีได้ไปหาพวกสาวกอาชีวกถึงที่อยู่ขอร้องว่า “พวกท่านอย่า เลี้ยงดูสาวน้อยอย่างทาสหญิง โปรดเลี้ยงดูอย่างสะใภ้เถิด”

พวกสาวกอาชีวกตอบว่า “พวกเราไม่ได้รับรองและตกลงไว้กับท่าน แต่รับ รองและตกลงไว้กับภรรยาโหรต่างหาก พระต้องไม่วุ่นวาย ต้องเป็นพระที่ดี หลีกไป พวกเราไม่รู้จักท่าน”ครั้นถูกพวกสาวกอาชีวกพูดรุกราน พระอุทายี จึงเดินทางกลับกรุงสาวัตถี ฝ่ายสาวน้อยก็ยังส่งข่าวไปถึงมารดาอีกเป็นครั้งที่ ๓ ว่า “ลูกตกระกำลำบาก หา ความสุขไม่ได้เลย ฯลฯ คุณแม่โปรดมารับลูกกลับไปเถิด”ฝ่ายภรรยาโหรก็เข้าไปหาพระอุทายีถึงที่อยู่ แล้วพูดเป็นครั้งที่ ๒ ว่า “พระ คุณเจ้า ทราบมาว่า บุตรสาวของดิฉันตกระกำลำบาก ฯลฯ โปรดเลี้ยงดูนางอย่าง สะใภ้”ท่านพระอุทายีกล่าวว่า “อาตมาถูกพวกสาวกอาชีวกพูดรุกรานมาครั้งหนึ่งแล้ว เธอไปเองเถิด อาตมาจะไม่ไป”

อถ โข สา คณกี อุชฺฌายติ ขิยฺยติ วิปาเจติ “เอวํ ทุคฺคโต โหตุ อยฺโย อุทายี, เอวํ ทุกฺขิโต โหตุ อยฺโย อุทายี, เอวํ มา สุขํ ลภตุ อยฺโย อุทายี, ยถา เม กุมาริกา ทุคฺคตา ทุกฺขิตา น สุขํ ลภติ ปาปิกาย สสฺสุยา ปาปเกน สสุเรน ปาปเกน สามิเกนา”ติ. สาปิ โข กุมาริกา อุชฺฌายติ ขิยฺยติ วิปาเจติ “เอวํ ทุคฺคโต โหตุ อยฺโย อุทายี, เอวํ ทุกฺขิโต โหตุ อยฺโย อุทายี, เอวํ มา สุขํ ลภตุ อยฺโย อุทายี, ยถาหํ ทุคฺคตา ทุกฺขิตา น สุขํ ลภามิ ปาปิกาย สสฺสุยา ปาปเกน สสุเรน ปาปเกน สามิเกนา”ติ. อญฺญาปิ อิตฺถิโย อสนฺตุฏฺฐา สสฺสูหิ วา สสุเรหิ วา สามิเกหิ วา, ตา เอวํ โอยาจนฺติ “เอวํ ทุคฺคโต โหตุ

อยฺโย อุทายี, เอวํ ทุกฺขิโต โหตุ อยฺโย อุทายี, เอวํ มา สุขํ ลภตุ อยฺโย อุทายี, ยถา มยํ ทุคฺคตา ทุกฺขิตา น สุขํ ลภาม ปาปิกาหิ สสฺสูหิ ปาปเกหิ สสุเรหิ ปาปเกหิ สามิเกหี”ติ. ยา ปน ตา อิตฺถิโย สนฺตุฏฺฐา สสฺสูหิ วา สสุเรหิ วา สามิเกหิ วา, ตา เอวํ อายาจนฺติ “เอวํ สุขิโต โหตุ อยฺโย อุทายี, เอวํ สชฺชิโต โหตุ อยฺโย อุทายี, เอวํ สุขเมธตุ (๑) อยฺโย อุทายี, ยถา มยํ สุขิตา สชฺชิตา สุขเมธาม (๒) ภทฺทกาหิ สสฺสูหิ ภทฺทเกหิ สสุเรหิ ภทฺทเกหิ สามิเกหี”ติ.

อสฺโสสุํ โข ภิกฺขู เอกจฺจานํ อิตฺถีนํ โอยาจนฺตีนํ เอกจฺจานํ อิตฺถีนํ อายาจนฺตีนํ. เย เต ภิกฺขู อปฺปิจฺฉา สนฺตุฏฺฐา ฯเปฯ เต อุชฺฌายนฺติ ขิยฺยนฺติ วิปาเจนฺติ “กถํ หิ นาม อายสฺมา อุทายี สญฺจริตฺตํ สมาปชฺชิสฺสตี”ติ. อถ โข เต ภิกฺขู อายสฺมนฺตํ อุทายึ อเนกปริยาเยน วิครหิตฺวา ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุํ. อถ โข ภควา เอตสฺมึ นิทาเน เอตสฺมึ ปกรเณ ภิกฺขุสํฆํ สนฺนิปาตาเปตฺวา อายสฺมนฺตํ อุทายึ ปฏิปุจฺฉิ “สจฺจํ กิร ตฺวํ อุทายิ สญฺจริตฺตํ สมาปชฺชสี”ติ. “สจฺจํ ภควา”ติ. วิครหิ พุทฺโธ ภควา “อนนุจฺฉวิกํ โมฆปุริส อนนุโลมิกํ อปฺปฏิรูปํ อสฺสามณกํ อกปฺปิยํ อกรณียํ; กถํ หิ นาม ตฺวํ โมฆปุริส สญฺจริตฺตํ สมาปชฺชิสฺสสิ ? เนตํ โมฆปุริส อปฺปสนฺนานํ วา ปสาทาย ฯเปฯ เอวญฺจ ปน ภิกฺขเว อิมํ สิกฺขาปทํ อุทฺทิเสยฺยาถ

นินทาและสรรเสริญพระอุทายี

ครั้งนั้น ภรรยาโหรได้ตำหนิ ประณาม โพนทะนาว่า “ขอให้พระ อุทายีตกระกำลำบาก อย่าได้มีความสุขสบายเหมือนบุตรสาวของเราที่ต้องตกระกำ ลำบากไม่ได้ความสุขสบายเพราะมีแม่ผัว พ่อผัว และสามีชั่ว”

แม้สาวน้อยก็ตำหนิ ประณาม โพนทะนาพระอุทายีว่า “ขอให้พระอุทายีตก ระกำลำบาก อย่าได้มีความสุข เหมือนเราที่ต้องตกระกำลำบาก ไม่ได้ความสุขสบาย เพราะมีแม่ผัว พ่อผัว และสามีชั่ว”

แม้หญิงสาวอื่นๆ ที่ไม่ชอบใจแม่ผัว พ่อผัว และสามี ต่างสาปแช่งพระอุทายี ว่า “ขอให้พระอุทายีตกระกำลำบาก ฯลฯ เหมือนเราที่ตกระกำลำบาก เพราะมี แม่ผัว พ่อผัว และสามีชั่ว”

ฝ่ายหญิงสาวที่ชอบใจแม่ผัว พ่อผัว และสามี ต่างให้พรว่า “ขอให้พระคุณ เจ้าอุทายีจงมีความสุขความเจริญเหมือนพวกเราที่มีความสุขความเจริญเพราะมีแม่ผัว พ่อผัว และสามีดี”

พวกภิกษุได้ยินหญิงบางพวกสาปแช่ง บางพวกให้พร บรรดาภิกษุผู้มักน้อย สันโดษ ฯลฯ จึงพากันตำหนิ ประณาม โพนทะนาว่า “ไฉนท่านพระอุทายีจึงชักสื่อ เล่า” ครั้นภิกษุเหล่านั้นตำหนิท่านพระอุทายีโดยประการต่าง ๆ แล้วจึงนำเรื่องนี้ไป กราบทูลพระผู้มีพระภาคให้ทรงทราบ

ทรงประชุมสงฆ์บัญญัติสิกขาบท

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาครับสั่งให้ประชุมสงฆ์เพราะเรื่องนี้เป็นต้นเหตุ ทรง สอบถามท่านพระอุทายีว่า “อุทายี ทราบว่า เธอชักสื่อจริงหรือ” ท่านทูลรับว่า “จริง พระพุทธเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงตำหนิว่า “โมฆบุรุษ การกระทำอย่างนี้ ไม่สมควร ไม่คล้อยตาม ไม่เหมาะสม ไม่ใช่กิจของสมณะ ใช้ไม่ได้ ไม่ควรทำ โมฆบุรุษไฉนเธอจึงชักสื่อเล่า การกระทำอย่างนี้ มิได้ทำคนที่ยังไม่เลื่อมใสให้เลื่อมใส ฯลฯ” แล้วจึงรับสั่งให้ภิกษุทั้งหลายยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงดังนี้

“โย ปน ภิกฺขุ สญฺจริตฺตํ สมาปชฺเชยฺย อิตฺถิยา วา ปุริสมตึ ปุริสสฺส วา อิตฺถิมตึ ชายตฺตเน วา ชารตฺตเน วา, สํฆาทิเสโส”ติ.

เอวญฺจิทํ ภควตา ภิกฺขูนํ สิกฺขาปทํ ปญฺญตฺตํ โหติ.

พระบัญญัติ

ก็ ภิกษุใดทำหน้าที่ชักสื่อ คือ บอกความประสงค์ของชายแก่ หญิงก็ดี บอกความประสงค์ของหญิงแก่ชายก็ดี เพื่อให้เป็นภรรยาหรือเป็นชู้รัก เป็นสังฆาทิเสส

สิกขาบทนี้พระผู้มีพระภาคทรงบัญญัติไว้แก่ภิกษุทั้งหลายอย่างนี้

เรื่องพระอุทายี จบ

เตน โข ปน สมเยน สมฺพหุลา ธุตฺตา อุยฺยาเน ปริจาเรนฺตา อญฺญตริสฺสา เวสิยา สนฺติเก ทูตํ ปาเหสุํ “อาคจฺฉตุ, อุยฺยาเน ปริจาเรสฺสามา”ติ. สา เอวมาห “อหํ ขฺวยฺยา ตุเมฺห น ชานามิ ‘เก วา อิเม กสฺส วา’ติ; อหญฺจมฺหิ พหุภณฺฑา พหุปริกฺขารา, พหินครญฺจ คนฺตพฺพํ, นาหํ คมิสฺสามี”ติ. อถ โข โส ทูโต เตสํ ธุตฺตานํ เอตมตฺถํ อาโรเจสิ. เอวํ วุตฺเต, อญฺญตโร ปุริโส เต ธุตฺเต เอตทโวจ “กิสฺส ตุเมฺห อยฺยา ตํ (๑) เวสึ ยาจิตฺถ ? นนุ อยฺโย อุทายี วตฺตพฺโพ ? อยฺโย อุทายี อุยฺโยเชสฺสตี”ติ. เอวํ วุตฺเต, อญฺญตโร อุปาสโก ตํ ปุริสํ เอตทโวจ “มา อยฺโย เอวํ อวจ, น กปฺปติ สมณานํ สกฺยปุตฺติยานํ เอวรูปํ

กาตุํ, นายฺโย อุทายี เอวรูปํ กริสฺสตี”ติ. เอวํ วุตฺเต, “กริสฺสติ น กริสฺสตี”ติ อพฺภุตํ อกํสุ. อถ โข เต ธุตฺตา, เยนายสฺมา อุทายี, เตนุปสงฺกมึสุ; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมนฺตํ อุทายึ เอตทโวจุํ “อิธ มยํ ภนฺเต อุยฺยาเน ปริจาเรนฺตา อมุกาย (๒) นาม เวสิยา สนฺติเก ทูตํ ปหิณิมฺหา ‘อาคจฺฉตุ, อุยฺยาเน ปริจาเรสฺสามา’ติ; สา เอวมาห ‘อหํ ขฺวยฺยา ตุเมฺห น ชานามิ ‘เก วา อิเม กสฺส วา’ติ; อหญฺจมฺหิ พหุภณฺฑา พหุปริกฺขารา, พหินครญฺจ คนฺตพฺพํ, นาหํ คมิสฺสามี’ติ; สาธุ ภนฺเต อยฺโย ตํ เวสึ อุยฺโยเชตู”ติ.

อถ โข อายสฺมา อุทายี, เยน สา เวสี, เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ตํ เวสึ เอตทโวจ “กิสฺส อิเมสํ น คจฺฉสี”ติ. “อหํ ขฺวยฺย อิเม น ชานามิ ‘เก วา อิเม กสฺส วา’ติ; อหญฺจมฺหิ พหุภณฺฑา พหุปริกฺขารา, พหินครญฺจ คนฺตพฺพํ, นาหํ คมิสฺสามี”ติ. “คจฺฉ อิเมสํ, อหํ อิเม ชานามี”ติ. “สเจ ภนฺเต อยฺโย ชานาติ, อหํ คมิสฺสามี”ติ. อถ โข เต ธุตฺตา ตํ เวสึ อาทาย อุยฺยานํ อคมํสุ. อถ โข โส อุปาสโก อุชฺฌายติ ขิยฺยติ วิปาเจติ “กถํ หิ นาม อยฺโย อุทายี ตงฺขณิกํ สญฺจริตฺตํ สมาปชฺชิสฺสตี”ติ. อสฺโสสุํ โข ภิกฺขู ตสฺส อุปาสกสฺส อุชฺฌายนฺตสฺส ขิยฺยนฺตสฺส วิปาเจนฺตสฺส. เย เต ภิกฺขู อปฺปิจฺฉา ฯเปฯ

เต อุชฺฌายนฺติ ขิยฺยนฺติ วิปาเจนฺติ “กถํ หิ นาม อายสฺมา อุทายี ตงฺขณิกํ สญฺจริตฺตํ สมาปชฺชิสฺสตี”ติ. อถ โข เต ภิกฺขู อายสฺมนฺตํ อุทายึ อเนกปริยาเยน วิครหิตฺวา ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุํ. อถ โข ภควา เอตสฺมึ นิทาเน เอตสฺมึ ปกรเณ ภิกฺขุสํฆํ สนฺนิปาตาเปตฺวา อายสฺมนฺตํ อุทายึ ปฏิปุจฺฉิ “สจฺจํ กิร ตฺวํ อุทายิ ตงฺขณิกํ สญฺจริตฺตํ สมาปชฺชสี”ติ. (๓) “สจฺจํ ภควา”ติ. วิครหิ พุทฺโธ ภควา “อนนุจฺฉวิกํ โมฆปุริส อนนุโลมิกํ ฯเปฯ กถํ หิ นาม ตฺวํ โมฆปุริส ตงฺขณิกํ สญฺจริตฺตํ สมาปชฺชิสฺสสิ ? เนตํ โมฆปุริส อปฺปสนฺนานํ วา ปสาทาย ฯเปฯ เอวญฺจ ปน ภิกฺขเว อิมํ สิกฺขาปทํ อุทฺทิเสยฺยาถ

เรื่องนักเลงหญิง

สมัยนั้น พวกนักเลงจำนวนมากพากันไปเที่ยวรื่นเริงในอุทยาน ส่ง ชายสื่อไปสำนักหญิงแพศยาคนหนึ่งด้วยสั่งว่า “เชิญนางมาเถิด พวกเราจักไปเที่ยว รื่นเริงในอุทยานด้วยกัน”

หญิงแพศยาตอบว่า “นายจ๋า ดิฉันไม่ทราบว่าพวกท่านเป็นใครหรือเป็นพวก พ้องของใคร อีกประการหนึ่ง ดิฉันมีทรัพย์สมบัติมาก มีเครื่องประดับมาก ถ้าจะ ต้องออกไปนอกเมือง ดิฉันไม่ไป”

ครั้นแล้วชายสื่อแจ้งเรื่องนั้นให้พวกนักเลงทราบ เมื่อชายสื่อพูดอย่างนั้น ชายอีกคนหนึ่งบอกพวกนักเลงว่า “พวกท่านไปอ้อนวอนหญิงแพศยาทำไม ควร บอกพระอุทายีมิดีกว่าหรือ ท่านจะส่งนางมาให้พวกเราเอง”

เมื่อเขาพูดอย่างนั้น อุบาสกคนหนึ่งพูดแย้งว่า “คุณอย่าพูดอย่างนั้น การทำ อย่างนั้นไม่เหมาะแก่พระสมณะเชื้อสายศากยบุตร พระคุณเจ้าอุทายีจะไม่ทำเช่นนั้น”

เมื่ออุบาสกพูดอย่างนี้ พวกนักเลงจึงพนันกันว่า “พระคุณเจ้าอุทายีจะทำ หรือไม่ทำ” นักเลงเหล่านั้นเข้าไปหาพระอุทายีถึงที่อยู่แล้วกราบเรียนท่านว่า “พระ คุณเจ้า พวกกระผมเข้าไปเที่ยวรื่นเริงในอุทยาน ส่งชายสื่อไปหาหญิงแพศยาชื่อโน้น ว่า ‘ขอให้นางมา พวกเราจะเที่ยวรื่นเริงในอุทยาน’ นางตอบว่า ‘นายจ๋า ดิฉันไม่ทราบว่าพวกท่านเป็นใครหรือเป็นพวกพ้องของใคร อีกประการหนึ่ง ดิฉันมีเครื่อง ประดับมาก ถ้าจะต้องออกไปนอกเมือง ดิฉันไม่ไป’ ขอพระคุณเจ้าโปรดส่งหญิง แพศยาคนนั้นมาให้พวกกระผมด้วยเถิด”

ลำดับนั้น พระอุทายีเข้าไปหาหญิงแพศยาถึงที่อยู่ถามว่า “ทำไมเธอไม่ไปหา คนพวกนั้นเล่า”

นางตอบว่า “ดิฉันไม่ทราบว่า คนพวกนี้เป็นใครหรือเป็นพวกพ้องของใคร อีกประการหนึ่งดิฉันมีทรัพย์สมบัติมาก มีเครื่องประดับมาก ถ้าจะต้องออกไปนอก เมือง ดิฉันไม่ไป เจ้าค่ะ”

“เธอไปหาคนพวกนี้เถิด อาตมารู้จักพวกเขาดี”

“ถ้าพระคุณเจ้ารู้จัก ดิฉันก็จะไป เจ้าค่ะ”

ลำดับนั้น พวกนักเลงพาหญิงแพศยาคนนั้นไปเที่ยวในอุทยาน ต่อมา อุบาสก ตำหนิ ประณาม โพนทะนาว่า “ไฉนพระอุทายีจึงชักสื่อให้อยู่ร่วมกันชั่วคราวเล่า”

พวกภิกษุได้ยินอุบาสกตำหนิ ประณาม โพนทะนา บรรดาภิกษุผู้มักน้อย ฯลฯ จึงพากันตำหนิ ประณาม โพนทะนาว่า “ไฉนท่านพระอุทายีจึงชักสื่อให้อยู่ ร่วมกับชั่วคราวเล่า” ครั้นภิกษุเหล่านั้นตำหนิท่านพระอุทายีโดยประการต่าง ๆ แล้ว จึงนำเรื่องนี้ไปกราบทูลพระผู้มีพระภาคให้ทรงทราบ

ทรงประชุมสงฆ์บัญญัติสิกขาบท

ลำดับนั้นพระผู้มีพระภาครับสั่งให้ประชุมสงฆ์เพราะเรื่องนี้เป็นต้นเหตุ ทรง สอบถามท่านพระอุทายีว่า “อุทายี ทราบว่า เธอชักสื่อให้อยู่ร่วมกันชั่วคราว จริงหรือ” พระอุทายีทูลรับว่า “จริง พระพุทธเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรง ตำหนิว่า “โมฆบุรุษ การกระทำอย่างนี้ ไม่สมควร ฯลฯ โมฆบุรุษ ไฉนเธอจึงชักสื่อ ให้อยู่ร่วมกันชั่วคราวเล่า โมฆบุรุษ การกระทำอย่างนี้ มิได้ทำคนที่ยังไม่เลื่อมใส ให้เลื่อมใส ฯลฯ” แล้วจึงรับสั่งให้ภิกษุทั้งหลายยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงดังนี้

“โย ปน ภิกฺขุ สญฺจริตฺตํ สมาปชฺเชยฺย อิตฺถิยา วา ปุริสมตึ ปุริสสฺส วา อิตฺถิมตึ ชายตฺตเน วา ชารตฺตเน วา อนฺตมโส ตงฺขณิกายปิ, สํฆาทิเสโส”ติ.

พระอนุบัญญัติ

อนึ่ง ภิกษุใดทำหน้าที่ชักสื่อ คือ บอกความประสงค์ของชายแก่ หญิงก็ดี บอกความประสงค์ของหญิงแก่ชายก็ดี เพื่อให้เป็นภรรยาหรือเป็นชู้รัก โดยที่สุดแม้เพื่อให้อยู่ร่วมกันชั่วคราว เป็นสังฆาทิเสส

เรื่องนักเลงหญิง จบ