บทภาชนีย์ มาติกา เล่ม ๑

ทส อิตฺถิโย :- มาตุรกฺขิตา ปิตุรกฺขิตา มาตาปิตุรกฺขิตา ภาตุรกฺขิตา ภคินีรกฺขิตา ญาติรกฺขิตา โคตฺตรกฺขิตา ธมฺมรกฺขิตา สารกฺขา สปริทณฺฑา.

ทส ภริยาโย :- ธนกฺกีตา ฉนฺทวาสินี โภควาสินี ปฏวาสินี โอทปตฺตกินี โอภตจุมฺพฏา ทาสี จ ภริยา จ กมฺมการี จ ภริยา จ ธชาหฏา มุหุตฺติกา.

หญิง ๑๐ จำพวก คือ

๑. หญิงที่ยังอยู่ในความปกครองของมารดา

๒. หญิงที่ยังอยู่ในความปกครองของบิดา

๓. หญิงที่ยังอยู่ในความปกครองของมารดาบิดา

๔. หญิงที่ยังอยู่ในความปกครองของพี่ชายน้องชาย

๕. หญิงที่ยังอยู่ในความปกครองของพี่สาวน้องสาว

๖. หญิงที่ยังอยู่ในความปกครองของญาติ

๗. หญิงที่ยังอยู่ในความปกครองของตระกูล

๘. หญิงที่มีธรรมคุ้มครอง

๙. หญิงที่มีคู่หมั้น

๑๐. หญิงที่มีกฎหมายคุ้มครอง

ภรรยา ๑๐ จำพวก

ภรรยา ๑๐ จำพวก คือ

๑. ภรรยาสินไถ่

๒. ภรรยาที่อยู่ด้วยความพอใจ

๓. ภรรยาที่อยู่เพราะสมบัติ

๔. ภรรยาที่อยู่เพราะแผ่นผ้า

๕. ภรรยาที่เข้าพิธีสมรส

๖. ภรรยาที่ถูกปลงเทริด

๗. ภรรยาที่เป็นทั้งคนรับใช้เป็นทั้งภรรยา

๘. ภรรยาที่เป็นทั้งลูกจ้างเป็นทั้งภรรยา

๙. ภรรยาที่เป็นเชลย

๑๐. ภรรยาชั่วคราว

มาตุรกฺขิตา นาม มาตา รกฺขติ โคเปติ, อิสฺสริยํ กาเรติ, วสํ วตฺเตติ.

ปิตุรกฺขิตา นาม ปิตา รกฺขติ โคเปติ, อิสฺสริยํ กาเรติ, วสํ วตฺเตติ.

มาตาปิตุรกฺขิตา นาม มาตาปิตโร รกฺขนฺติ โคเปนฺติ, อิสฺสริยํ กาเรนฺติ, วสํ วตฺเตนฺติ.

ภาตุรกฺขิตา นาม ภาตา รกฺขติ โคเปติ, อิสฺสริยํ กาเรติ, วสํ วตฺเตติ.

ภคินีรกฺขิตา นาม ภคินี รกฺขติ โคเปติ, อิสฺสริยํ กาเรติ, วสํ วตฺเตติ.

ญาติรกฺขิตา นาม ญาตกา รกฺขนฺติ โคเปนฺติ, อิสฺสริยํ กาเรนฺติ, วสํ วตฺเตนฺติ.

โคตฺตรกฺขิตา นาม สโคตฺตา รกฺขนฺติ โคเปนฺติ, อิสฺสริยํ กาเรนฺติ, วสํ วตฺเตนฺติ. ธมฺมรกฺขิตา นาม สหธมฺมิกา รกฺขนฺติ โคเปนฺติ, อิสฺสริยํ กาเรนฺติ, วสํ วตฺเตนฺติ.

สารกฺขา นาม คพฺเภปิ ปริคฺคหิตา โหติ “มยฺหํ เอสา”ติ อนฺตมโส มาลาคุฬปริกฺขิตฺตาปิ.

สปริทณฺฑา นาม เกนจิ (๑) ทณฺโฑ ฐปิโต โหติ “โย อิตฺถนฺนามํ อิตฺถึ คจฺฉติ, เอตฺตโก ทณฺโฑ”ติ.

ธนกฺกีตา นาม ธเนน กีณิตฺวา วาเสติ.

ฉนฺทวาสินี นาม ปิโย ปิยํ วาเสติ.

โภควาสินี นาม โภคํ ทตฺวา วาเสติ.

ปฏวาสินี นาม ปฏํ ทตฺวา วาเสติ.

โอทปตฺตกินี นาม อุทกปตฺตํ อามสิตฺวา วาเสติ.

โอภตจุมฺพฏา นาม จุมฺพฏํ โอโรเปตฺวา วาเสติ.

ทาสี นาม ทาสี เจว โหติ ภริยา จ.

กมฺมการี นาม กมฺมการี เจว โหติ ภริยา จ.

ธชาหฏา นาม กรมรานีตา วุจฺจติ.

มุหุตฺติกา นาม ตํขณิกา วุจฺจติ.

ที่ชื่อว่า หญิงที่ยังอยู่ในความปกครองของมารดา ได้แก่ หญิงที่มี มารดาคอยระวัง ควบคุม ห้ามปราม ให้อยู่ในอำนาจที่ชื่อว่า หญิงที่ยังอยู่ในความปกครองของบิดา ได้แก่ หญิงที่มีบิดาคอยระวัง ควบคุม ห้ามปราม ให้อยู่ในอำนาจที่ชื่อว่า หญิงที่ยังอยู่ในความปกครองของมารดาบิดา ได้แก่ หญิงที่มี มารดาบิดาคอยระวัง ควบคุม ห้ามปราม ให้อยู่ในอำนาจที่ชื่อว่า หญิงที่ยังอยู่ในความปกครองของพี่ชายน้องชาย ได้แก่ หญิงที่มีพี่ ชายน้องชายคอยระวัง ควบคุม ห้ามปราม ให้อยู่ในอำนาจที่ชื่อว่า หญิงที่ยังอยู่ในความปกครองของพี่สาวน้องสาว ได้แก่ หญิงที่มี พี่สาวน้องสาวคอยระวัง ควบคุม ห้ามปราม ให้อยู่ในอำนาจที่ชื่อว่า

หญิงที่ยังอยู่ในความปกครองของญาติ ได้แก่ หญิงที่มีญาติคอยระวัง ควบคุม ห้ามปราม ให้อยู่ในอำนาจที่ชื่อว่า หญิงที่ยังอยู่ในความปกครองของตระกูล ได้แก่ หญิงที่มีบุคคล ร่วมตระกูลคอยระวัง ควบคุม ห้ามปราม ให้อยู่ในอำนาจที่ชื่อว่า หญิงที่มีธรรมคุ้มครอง ได้แก่ หญิงที่มีผู้ประพฤติธรรมร่วมกันคอย ระวัง ควบคุม ห้ามปราม ให้อยู่ในอำนาจที่ชื่อว่า หญิงที่มีคู่หมั้น ได้แก่ หญิงที่ถูกหมั้นหมายไว้ตั้งแต่อยู่ในครรภ์โดย ที่สุดกระทั่งหญิงที่ชายสวมพวงดอกไม้ให้ด้วยกล่าวว่า “หญิงนี้เป็นของเรา”ที่ชื่อว่า หญิงที่มีกฎหมายคุ้มครอง ได้แก่ หญิงที่มีพระราชาบางองค์ทรง กำหนดโทษไว้ว่า “ชายที่ล่วงเกินหญิงคนนี้ ต้องได้รับโทษเท่านี้”ที่ชื่อว่า ภรรยาสินไถ่ ได้แก่ หญิงที่ชายเอาทรัพย์ซื้อมาอยู่ร่วมกัน

ที่ชื่อว่า ภรรยาที่อยู่ด้วยความพอใจ ได้แก่ หญิงอันเป็นที่รักซึ่งชายคู่รักรับ ให้อยู่ร่วมกันที่ชื่อว่า ภรรยาที่อยู่เพราะสมบัติ ได้แก่หญิงที่ชายยกสมบัติให้แล้วอยู่ร่วมกัน

ที่ชื่อว่า ภรรยาที่อยู่เพราะแผ่นผ้า ได้แก่หญิงที่ชายมอบผ้าให้แล้วอยู่ร่วมกัน

ที่ชื่อว่า ภรรยาที่เข้าพิธีสมรส ได้แก่ หญิงที่ชายจับมือจุ่มลงในภาชนะน้ำ ด้วยกันแล้วอยู่ร่วมกัน

ที่ชื่อว่า ภรรยาที่ถูกปลงเทริด ได้แก่ หญิงที่ชายถอดเทริดลงแล้วอยู่ร่วมกัน

ที่ชื่อว่า ภรรยาที่เป็นทั้งคนรับใช้เป็นทั้งภรรยา ได้แก่ หญิงที่เป็นทั้งทาส เป็นทั้งภรรยา

ที่ชื่อว่า ภรรยาที่เป็นทั้งลูกจ้างเป็นทั้งภรรยา ได้แก่ หญิงที่เป็นทั้งลูกจ้าง เป็นทั้งภรรยา

ที่ชื่อว่า ภรรยาที่เป็นเชลย ได้แก่ หญิงที่ถูกนำมาเป็นเชลย

ที่ชื่อว่า ภรรยาชั่วคราว ได้แก่ หญิงที่อยู่ร่วมกันเป็นครั้งคราว