พระวินัยปิฎก มหาวิภังค์ · เตรสกัณฑ์
สิกขาบทที่ ๑๓ เรื่องภิกษุพวกพระอัสสชิและพระปุนัพพสุกะ เล่ม ๑
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๖๑๔–๖๒๙ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๑๓/๑๔ ในเตรสกัณฑ์มี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระวินัยปิฎก มหาวิภังค์ เตรสกัณฑ์ สิกขาบทที่ ๑๓ เรื่องภิกษุพวกพระอัสสชิและพระปุนัพพสุกะ (ฉบับหลวง เล่ม ๑ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๑ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๓ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๑)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๑ หน้า ๘๗๐–๘๘๗
๑๓. กุลทูสกสิกขาบท
ว่าด้วยภิกษุผู้ประทุษร้ายตระกูล
เรื่องภิกษุพวกของพระอัสสชิและพระปุนัพพสุกะ
{๖๑๔} [๔๓๑] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้น พวกภิกษุอัสสชิและภิกษุปุนัพพสุกะเป็นเจ้าถิ่นในชนบทกิฏาคีรี เป็นภิกษุอลัชชีเลวทรามพวกภิกษุเหล่านั้นประพฤติไม่สมควรเห็นปานนี้ คือ ปลูกต้นไม้ดอกเองบ้าง ใช้ให้ผู้อื่นปลูกบ้าง รดนํ้าเองบ้าง ใช้ให้ผู้อื่นรดบ้าง เก็บดอกไม้
- ๑พวกภิกษุอัสสชิและภิกษุปุนัพพสุกะ เป็นพระอลัชชีที่เป็นคู่หูกันในทางเลวคู่หนึ่ง และเป็นหัวหน้าพวกภิกษุฉัพพัคคีย์ โดยมีเรื่องเล่าว่า ภิกษุ ๖ รูปนี้ก่อนบวชเป็นสหายกันอยู่ในเมืองสาวัตถี มีความเห็นร่วมกันว่า ‘การทำเกษตรกรรมมีแต่ความลำบาก พวกเราควรบวชเป็นพระดีกว่า’ จึงพากันบวชอยู่ในสำนักของพระอัครสาวกทั้งสอง เมื่อบวชได้ ๕ พรรษา พอรู้หลักการ (มาติกา) ต่างๆ ดีแล้ว ได้หารือกันว่า ‘ชุมชนแต่ละแห่งมีสภาพด้านการเป็นอยู่แตกต่างกัน บางแห่งมีภิกษาหารอุดมสมบูรณ์ บางแห่งก็ฝืดเคือง พวกเราอย่าอยู่รวมกันเลย ควรแยกกันอยู่ในที่ ๓ แห่ง’ เมื่อปรึกษากันดังนี้แล้ว จึงตกลงแยกกันอยู่เป็นคู่ ๆ ใน ๓ เมืองใหญ่ที่เห็นว่ามีความเจริญรุ่งเรืองทุกด้าน กล่าวคือ ตกลงให้พระปัณฑุกะและพระโลหิตกะอยู่ประจำในเมืองสาวัตถี ตกลงให้พระเมตติยะและพระภุมมชกะอยู่ประจำในเมืองราชคฤห์ และตกลงให้พระอัสสชิและพระปุนัพพสุกะอยู่ประจำในกิฏาคีรีชนบท พร้อมทั้งสำทับกันและกันว่า ‘อย่าอยู่นิ่งเฉย ควรสร้างสถานที่อยู่ให้น่าเลื่อมใส ปลูกสวนผลไม้ไว้คอยช่วยเหลือประชาชน และหากุลบุตรมาบวชเป็นศิษย์บริวารให้มาก’ จึงต่อมา แต่ละคู่ต่างมีภิกษุบริวารคู่ละ ๕๐๐ รูป รวมภิกษุบริวารของพวกภิกษุฉัพพัคคีย์ได้ ๑,๕๐๐ รูป ในบรรดาภิกษุฉัพพัคคีย์ ๓ คู่นี้ คู่พระปัณฑุกะและพระโลหิตกะพร้อมภิกษุบริวารล้วนเคร่งครัดในศีลเที่ยวตามเสด็จพระพุทธเจ้าอยู่เสมอ ไม่ย่ำยีสิกขาบทที่ทรงบัญญัติ เพียงแต่เป็นอาทิกัมมิกะก่อเรื่องไม่เหมาะแก่ความเป็นสมณะเป็นเหตุให้พระพุทธองค์ทรงบัญญัติสิกขาบท ส่วนอีก ๒ คู่คือ คู่พระอัสสชิและพระปุนัพพสุกะและคู่พระเมตติยะและพระภุมมชกะ ทั้งก่อเรื่องเสียหายให้เกิดในพระธรรมวินัยทั้งยํ่ายีสิกขาบทที่พระพุทธองค์ทรงบัญญัติจำนวนมาก (นัย วิ.อ. ๒/๑๑๖)
เองบ้าง ใช้ให้ผู้อื่นเก็บบ้าง ร้อยดอกไม้เองบ้าง ใช้ให้ผู้อื่นร้อยบ้าง ทำมาลัยต่อก้านเองบ้าง ใช้ให้ผู้อื่นทำบ้าง ทำมาลัยเรียงก้านเองบ้าง ใช้ให้ผู้อื่นทำบ้าง ทำดอกไม้ช่อเองบ้าง ใช้ให้ผู้อื่นทำบ้าง ทำดอกไม้พุ่มเองบ้าง ใช้ให้ผู้อื่นทำบ้าง ทำดอกไม้เทริดเองบ้าง ใช้ให้ผู้อื่นทำบ้าง ทำดอกไม้พวงเองบ้าง ใช้ให้ผู้อื่นทำบ้าง ทำดอกไม้แผงสำหรับประดับอกเองบ้าง ใช้ให้ผู้อื่นทำบ้างพวกภิกษุเหล่านั้นนำไปเองบ้าง ใช้ให้ผู้อื่นนำไปบ้าง ซึ่งมาลัยต่อก้านนำไปเองบ้าง ใช้ให้ผู้อื่นนำไปบ้าง ซึ่งมาลัยเรียงก้าน นำไปเองบ้าง ใช้ให้ผู้อื่นนำไปบ้าง ซึ่งดอกไม้ช่อ นำไปเองบ้าง ใช้ให้ผู้อื่นนำไปบ้าง
ซึ่งดอกไม้พุ่ม นำไปเองบ้าง ใช้ให้ผู้อื่นนำไปบ้าง ซึ่งดอกไม้เทริด นำไปเองบ้าง ใช้ให้ผู้อื่นนำไปบ้าง ซึ่งดอกไม้พวง นำไปเองบ้าง ใช้ให้ผู้อื่นนำไปบ้าง ซึ่งดอกไม้แผงสำหรับประดับอก เพื่อกุลสตรี เพื่อกุลธิดา เพื่อกุลกุมารี เพื่อสะใภ้แห่งตระกูล เพื่อกุลทาสีพวกภิกษุนั้นฉันอาหารในภาชนะเดียวกันบ้าง ดื่มนํ้าในขันใบเดียวกันบ้าง นั่งบนอาสนะเดียวกันบ้าง นอนบนเตียงอันเดียวกันบ้าง นอนร่วมเครื่องลาดเดียวกันบ้าง นอนคลุมผ้าห่มผืนเดียวกันบ้าง นอนร่วมเครื่องลาด และคลุมผ้าห่มร่วมกันบ้าง กับกุลสตรี กุลธิดา กุลกุมารี สะใภ้แห่งตระกูล กุลทาสี
พวกภิกษุเหล่านั้นฉันอาหารในเวลาวิกาลบ้าง ดื่มน้ำเมาบ้าง ทัดทรงดอกไม้ของหอมและเครื่องลูบไล้บ้าง ฟ้อนรำบ้าง ขับร้องบ้าง ประโคมบ้าง เต้นรำบ้าง ฟ้อนรำกับหญิงฟ้อนรำบ้าง ขับร้องกับหญิงฟ้อนรำบ้าง ประโคมกับหญิงฟ้อนรำบ้าง เต้นรำกับหญิงฟ้อนรำบ้าง ฟ้อนรำกับหญิงขับร้องบ้าง ขับร้องกับหญิงขับร้องบ้าง ประโคมกับหญิงขับร้องบ้าง เต้นรำกับหญิงขับร้องบ้าง ฟ้อนรำกับหญิงประโคมบ้าง ขับร้องกับหญิงประโคมบ้าง ประโคมกับหญิงประโคมบ้าง เต้นรำกับหญิงประโคมบ้าง
ฟ้อนรำกับหญิงเต้นรำบ้าง ขับร้องกับหญิงเต้นรำบ้าง ประโคมกับหญิงเต้นรำบ้าง เต้นรำกับหญิงเต้นรำบ้าง
พวกภิกษุเหล่านั้นเล่นหมากรุกแถวละแปดตาบ้าง เล่นหมากรุกแถวละสิบตาบ้าง เล่นหมากเก็บบ้าง เล่นชิงนางบ้าง เล่นหมากไหวบ้าง เล่นโยนห่วงบ้าง เล่นไม้หึ่งบ้าง เล่นสลัดพู่กันให้เป็นรูปต่าง ๆ บ้าง เล่นสะกาบ้าง เล่นเป่าใบไม้บ้าง เล่นไถน้อย ๆ บ้าง เล่นหกคะเมนบ้าง เล่นไม้กังหันบ้าง เล่นตวงทรายด้วยกรวยใบไม้บ้าง เล่นรถน้อย ๆ บ้าง เล่นธนูน้อย ๆ บ้าง เล่นทายอักษรบ้าง เล่นทายใจบ้าง เล่นเลียนคนพิการบ้าง หัดขี่ช้างบ้าง หัดขี่ม้าบ้าง หัดขี่รถบ้าง หัดยิงธนูบ้าง หัดเพลงอาวุธบ้าง วิ่งผลัดช้างบ้าง วิ่งผลัดม้าบ้าง วิ่งผลัดรถบ้าง วิ่งขับกันบ้าง วิ่งเปี้ยวกันบ้าง ผิวปากบ้าง ปรบมือบ้าง
ปลํ้ากันบ้าง ชกมวยกันบ้าง ปูลาดผ้าสังฆาฏิกลางลานเต้นรำแล้วพูดกับหญิงฟ้อนรำอย่างนี้ว่า ‘น้องหญิง เธอจงฟ้อนรำ ณ ที่นี้’ ดังนี้บ้าง เจิมหน้าผากให้บ้าง ประพฤติอนาจารมีอย่างต่าง ๆ บ้าง{๖๑๕} [๔๓๒] ก็โดยสมัยนั้นแล ภิกษุรูปหนึ่งจำพรรษาในแคว้นกาสี เดินทางไปพระนครสาวัตถีเพื่อเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า ได้ถึงชนบทกิฏาคีรีแล้ว ครั้นเวลาเช้าภิกษุนั้นครองอันตรวาสก ถือบาตรและจีวรเข้าไปบิณฑบาตยังชนบทกิฏาคีรี มีการเดินไป การถอยกลับ การแล การเหลียว การคู้เข้า การเหยียดออกที่น่าเลื่อมใส มีสายตาทอดลง สมบูรณ์ด้วยอิริยาบถ
คนทั้งหลายเห็นภิกษุรูปนั้นแล้วพูดอย่างนี้ว่า “ภิกษุรูปนี้เป็นใคร ดูเหมือนคนไม่ค่อยมีกำลัง เหมือนคนอ่อนแอ เหมือนคนหน้าสยิ้ว เมื่อท่านรูปนี้เข้าไปบิณฑบาต ใครเล่าจักถวายอาหารบิณฑบาต ส่วนพระคุณเจ้าอัสสชิและปุนัพพสุกะของพวกเราเป็นผู้นิ่มนวล อ่อนหวาน พูดเพราะหู ยิ้มแย้มก่อน มักพูดว่า ‘มาเถิด มาดีแล้ว’ มีหน้าไม่สยิ้ว มีหน้าชื่นบาน มักพูดก่อน ใคร ๆ ก็ต้องถวายอาหารบิณฑบาตแก่ท่านเหล่านั้น”
อุบาสกคนหนึ่งได้แลเห็นภิกษุรูปนั้นกำลังเที่ยวบิณฑบาตอยู่ในชนบทกิฏาคีรี ครั้นแล้วจึงเข้าไปหาภิกษุนั้น ไหว้แล้วกราบเรียนถามภิกษุรูปนั้นว่า “พระคุณเจ้าได้บิณฑบาตบ้างไหม ขอรับ”
ภิกษุรูปนั้นตอบว่า “ยังไม่ได้บิณฑบาตเลยจ้ะ”
อุบาสกกล่าวอาราธนาว่า “นิมนต์ไปเรือนกระผมเถิด ขอรับ” แล้วนำภิกษุนั้นไปเรือน นิมนต์ให้ฉันแล้วเรียนถามว่า “พระคุณเจ้าจักไปที่ไหน ขอรับ”
“อาตมาจักไปพระนครสาวัตถีเพื่อเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า”
“ถ้าเช่นนั้น ขอพระคุณเจ้าจงกราบถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยเศียรเกล้า และขอจงกราบทูลตามถ้อยคำของกระผมอย่างนี้ด้วยขอรับว่า ‘พระพุทธเจ้าข้า วัดในชนบทกิฏาคีรีเสื่อมโทรม พวกภิกษุอัสสชิและภิกษุปุนัพพสุกะเป็นเจ้าถิ่นในชนบทกิฏาคีรี เป็นภิกษุอลัชชีเลวทราม พวกภิกษุนั้นประพฤติไม่สมควรเห็นปานนี้ คือ ปลูกต้นไม้ดอกเองบ้าง ใช้ให้ผู้อื่นปลูกบ้าง รดนํ้าเองบ้าง ใช้ให้ผู้อื่นรดบ้าง เก็บดอกไม้เองบ้าง ใช้ให้ผู้อื่นเก็บบ้าง ร้อยดอกไม้เองบ้าง ใช้ให้ผู้อื่นร้อยบ้าง ทำมาลัยต่อก้านเองบ้าง ใช้ให้ผู้อื่นทำบ้าง ทำมาลัยเรียงก้านเองบ้าง ใช้ให้ผู้อื่นทำบ้าง ... ประพฤติอนาจารต่าง
ๆ บ้าง เมื่อก่อนชาวบ้านมีศรัทธาเลื่อมใส แต่เดี๋ยวนี้เขาไม่ศรัทธาไม่เลื่อมใสแล้ว แม้ทานประจำก่อน ๆ ของสงฆ์ บัดนี้ทายกทายิกาก็เลิกถวายแล้ว ภิกษุผู้มีศีลเป็นที่รักก็หลีกไป ภิกษุเลวทรามอยู่ครองแทน พระพุทธเจ้าข้า ข้าพระพุทธเจ้าขอประทานพระวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าจัดส่งภิกษุทั้งหลายไปสู่ชนบทกิฏาคีรีเถิด เพื่อวัดในชนบทกิฏาคีรีนี้จะได้ตั้งมั่นอยู่สืบไป”ภิกษุนั้นรับคำของอุบาสกนั้นแล้วก็หลีกไปโดยหนทางที่ไปยังพระนครสาวัตถี ถึงพระนครสาวัตถี พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี
โดยลำดับ เข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง
พุทธประเพณี
{๖๑๖} ก็การที่พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทั้งหลายทรงปราศรัยกับพระอาคันตุกะทั้งหลาย นั่นเป็นพุทธประเพณี
ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสถามภิกษุนั้นว่า “ดูก่อนภิกษุ เธอยังพอทนได้อยู่หรือ ยังพอให้อัตภาพเป็นไปได้อยู่หรือ เธอเดินทางมามีความลำบากน้อยหรือ ก็นี่เธอมาจากไหนเล่า”
ภิกษุนั้นกราบทูลว่า “ข้าพระพุทธเจ้ายังพอทนได้อยู่ พระพุทธเจ้าข้า ยังพอให้อัตภาพเป็นไปได้อยู่ พระพุทธเจ้าข้า และข้าพระพุทธเจ้าเดินทางมามีความลำบากเล็กน้อย พระพุทธเจ้าข้า ข้าพระพุทธเจ้าจำพรรษาในแคว้นกาสีแล้ว เมื่อจะมายังพระนครสาวัตถีเพื่อเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าได้ผ่านชนบทกิฏาคีรี ครั้นเวลาเช้า ข้าพระพุทธเจ้าครองอันตรวาสก ถือบาตรและจีวรเข้าไปบิณฑบาตยังชนบทกิฏาคีรี อุบาสกคนหนึ่งเห็นข้าพระพุทธเจ้ากำลังเที่ยวบิณฑบาตอยู่ในชนบทกิฏาคีรี จึงได้เข้ามาหาข้าพระพุทธเจ้า กราบไหว้ข้าพระพุทธเจ้าแล้วเรียนถามว่า ‘ท่านได้อาหารบิณฑบาตบ้างไหมขอรับ’ ข้าพระพุทธเจ้าตอบว่า ‘ยังไม่ได้อาหารบิณฑบาตเลยจ้ะ’
เขาพูดว่า ‘นิมนต์ไปเรือนกระผมเถิดขอรับ’ แล้วนำข้าพระพุทธเจ้าไปเรือน ให้ฉันแล้วเรียนถามว่า ‘พระคุณเจ้าจักไปที่ไหนขอรับ’ ข้าพระพุทธเจ้าตอบว่า ‘จักไปพระนครสาวัตถีเพื่อเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าจ้ะ’ เขาพูดว่า ‘ท่านขอรับ ถ้าเช่นนั้น ขอท่านจงกราบถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยเศียรเกล้า และขอจงกราบทูลตามถ้อยคำของกระผมอย่างนี้ว่า ‘พระพุทธเจ้าข้า วัดในชนบทกิฏาคีรีเสื่อมโทรม พวกภิกษุอัสสชิและภิกษุปุนัพพสุกะเป็นเจ้าถิ่นในชนบทกิฏาคีรี เป็นภิกษุอลัชชี
เลวทราม ประพฤติไม่สมควรเห็นปานนี้ คือ ปลูกต้นไม้ดอกเองบ้าง ใช้ให้ผู้อื่นปลูกบ้าง รดนํ้าเองบ้าง ใช้ให้ผู้อื่นรดบ้าง ... ประพฤติอนาจารต่าง ๆ บ้าง เมื่อก่อนชาวบ้านยังมีศรัทธาเลื่อมใส แต่เดี๋ยวนี้เขาไม่ศรัทธาไม่เลื่อมใสแล้ว แม้ทานประจำก่อน ๆ ของสงฆ์ บัดนี้ทายกทายิกาเลิกถวายแล้ว ภิกษุผู้มีศีลเป็นที่รักก็หลีกไป ภิกษุเลวทรามอยู่ครองแทน พระพุทธเจ้าข้า ข้าพระพุทธเจ้าขอประทานพระวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าจัดส่งภิกษุทั้งหลายไปสู่ชนบทกิฏาคีรีด้วยเถิด เพื่อวัดในชนบทกิฏาคีรีนี้จะได้ตั้งมั่นอยู่สืบไป’ ดังนี้ ข้าพระพุทธเจ้ามาจากชนบทกิฏาคีรีนั้น พระพุทธเจ้าข้า”
ทรงสอบถามภิกษุสงฆ์
{๖๑๗} [๔๓๓] ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งให้ประชุมภิกษุสงฆ์ในเพราะเหตุเป็นเค้ามูลนั้น ในเพราะเหตุแรกเกิดนั้น แล้วทรงสอบถามภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ทราบมาว่าพวกภิกษุอัสสชิและภิกษุปุนัพพสุกะผู้เป็นเจ้าถิ่นในชนบทกิฏาคีรีเป็นภิกษุอลัชชีเลวทราม ประพฤติอนาจารเห็นปานนี้ คือ ปลูกต้นไม้ดอกเองบ้าง ใช้ให้ผู้อื่นปลูกบ้าง รดนํ้าเองบ้าง ใช้ให้ผู้อื่นรดบ้าง เก็บดอกไม้เองบ้าง ใช้ให้ผู้อื่นเก็บบ้าง ร้อยดอกไม้เองบ้าง ใช้ให้ผู้อื่นร้อยบ้าง ทำมาลัยต่อก้านเองบ้าง ใช้ให้ผู้อื่นทำบ้าง ทำมาลัยเรียงก้านเองบ้าง ใช้ให้ผู้อื่นทำบ้าง ทำดอกไม้ช่อเองบ้าง ใช้ให้ผู้อื่นทำบ้าง ทำดอกไม้พุ่มเองบ้าง ใช้ให้ผู้อื่นทำบ้าง ทำดอกไม้เทริดเองบ้าง ใช้ให้ผู้อื่นทำบ้าง ทำดอกไม้พวงเองบ้าง ใช้ให้ผู้อื่นทำบ้าง ทำดอกไม้แผงสำหรับประดับอกเองบ้าง ใช้ให้ผู้อื่นทำบ้าง ... ประพฤติอนาจารต่าง ๆ บ้าง เมื่อก่อนชาวบ้านยังมีศรัทธาเลื่อมใส แต่เดี๋ยวนี้เขาไม่ศรัทธาไม่เลื่อมใสแล้ว แม้ทานประจำก่อน ๆ ของสงฆ์ บัดนี้ทายกทายิกาก็เลิกถวายแล้ว ภิกษุมีศีลเป็นที่รักก็หลีกไป ภิกษุเลวทรามอยู่ครองแทน ดังนี้ จริงหรือ”ภิกษุทั้งหลายทูลรับว่า “จริง พระพุทธเจ้าข้า”
“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ไฉนภิกษุโมฆบุรุษเหล่านั้นจึงได้ประพฤติไม่สมควรเห็นปานนี้ คือ ปลูกต้นไม้ดอกเองบ้าง ใช้ให้ผู้อื่นปลูกบ้าง รดนํ้าเองบ้าง ใช้ให้ผู้อื่นรดบ้าง เก็บดอกไม้เองบ้าง ใช้ให้ผู้อื่นเก็บบ้าง ร้อยดอกไม้เองบ้าง ใช้ให้ผู้อื่นร้อยบ้าง ทำมาลัยต่อก้านเองบ้าง ใช้ให้ผู้อื่นทำบ้าง ทำมาลัยเรียงก้านเองบ้าง ใช้ให้ผู้อื่นทำบ้าง ทำดอกไม้ช่อเองบ้าง ใช้ให้ผู้อื่นทำบ้าง ทำดอกไม้พุ่มเองบ้าง ใช้ให้ผู้อื่นทำบ้าง ทำดอกไม้เทริดเองบ้าง ใช้ให้ผู้อื่นทำบ้าง ทำดอกไม้พวงเองบ้าง ใช้ให้ผู้อื่นทำบ้าง ทำดอกไม้แผง สำหรับประดับอกเองบ้าง ใช้ให้ผู้อื่นทำบ้าง ภิกษุโมฆบุรุษเหล่านั้นนำไปเองบ้าง
ใช้ให้ผู้อื่นนำไปบ้าง ซึ่งมาลัยต่อก้าน นำไปเองบ้าง ใช้ให้ผู้อื่นนำไปบ้าง ซึ่งมาลัยเรียงก้าน นำไปเองบ้าง ใช้ให้ผู้อื่นนำไปบ้าง ซึ่งดอกไม้ช่อ นำไปเองบ้าง ใช้ให้ผู้อื่นนำไปบ้าง ซึ่งดอกไม้พุ่ม นำไปเองบ้าง ใช้ให้ผู้อื่นนำไปบ้าง ซึ่งดอกไม้เทริด นำไปเองบ้าง ใช้ให้ผู้อื่นนำไปบ้าง ซึ่งดอกไม้พวง นำไปเองบ้าง ใช้ให้ผู้อื่นนำไปบ้าง ซึ่งดอกไม้แผงสำหรับประดับอก เพื่อกุลสตรี เพื่อกุลธิดา เพื่อกุลกุมารี เพื่อสะใภ้แห่งตระกูล เพื่อกุลทาสี ภิกษุโมฆบุรุษเหล่านั้นฉันอาหารในภาชนะเดียวกันบ้าง ดื่มนํ้าในขันใบเดียวกันบ้าง นั่งบนอาสนะอันเดียวกันบ้าง นอนบนเตียงอันเดียวกันบ้าง นอนร่วมเครื่องลาดอันเดียวกันบ้าง
นอนคลุมผ้าห่มผืนเดียวกันบ้าง นอนร่วมเครื่องลาดและคลุมผ้าห่มร่วมกันบ้าง กับกุลสตรี กุลธิดา กุลกุมารี สะใภ้แห่งตระกูล กุลทาสี ฉันอาหารในเวลาวิกาลบ้าง ดื่มนํ้าเมาบ้าง ทัดทรงดอกไม้ของหอมและเครื่องลูบไล้บ้าง ฟ้อนรำบ้าง ขับร้องบ้าง ประโคมบ้าง เต้นรำบ้าง ฟ้อนรำกับหญิงฟ้อนรำบ้าง ขับร้องกับหญิงฟ้อนรำบ้าง ประโคมกับหญิงฟ้อนรำบ้าง เต้นรำกับหญิงฟ้อนรำบ้าง ฟ้อนรำกับหญิงขับร้องบ้าง ขับร้องกับหญิงขับร้องบ้าง ประโคมกับหญิงขับร้องบ้าง เต้นรำกับหญิงขับร้องบ้าง ฟ้อนรำกับหญิงประโคมบ้าง ขับร้องกับหญิงประโคมบ้าง ประโคมกับหญิงประโคมบ้าง เต้นรำกับหญิงประโคมบ้าง
ฟ้อนรำกับหญิงเต้นรำบ้าง ขับร้องกับหญิงเต้นรำบ้าง ประโคมกับหญิงเต้นรำบ้าง เต้นรำกับหญิงเต้นรำบ้าง เล่นหมากรุกแถวละแปดตาบ้าง เล่นหมากรุกแถวละสิบตาบ้าง เล่นหมากเก็บบ้าง เล่นชิงนางบ้าง เล่นหมากไหวบ้าง เล่นโยนห่วงบ้าง เล่นไม้หึ่งบ้าง เล่นสลัดพู่กันให้เป็นรูปต่าง ๆ บ้าง เล่นสะกาบ้าง เล่นเป่าใบไม้บ้าง เล่นไถน้อย ๆ บ้าง เล่นหกคะเมนบ้าง เล่นไม้กังหันบ้าง เล่นตวงทรายด้วยกรวยใบไม้บ้าง เล่นรถน้อย ๆ บ้าง เล่นธนูน้อย ๆ บ้าง เล่นทายอักษรบ้าง เล่นทายใจบ้าง เล่นเลียนคนพิการบ้าง หัดขี่ช้างบ้าง หัดขี่ม้าบ้าง หัดขี่รถบ้าง หัดยิงธนูบ้าง หัดเพลงอาวุธบ้าง วิ่งผลัดช้างบ้าง วิ่งผลัดม้าบ้าง
วิ่งผลัดรถบ้าง วิ่งขับกันบ้าง วิ่งเปี้ยวกันบ้าง ผิวปากบ้าง ปรบมือบ้าง ปลํ้ากันบ้าง ชกมวยกันบ้าง ปูลาดผ้าสังฆาฏิกลางลานเต้นรำแล้วพูดกับหญิงฟ้อนรำอย่างนี้ว่า ‘น้องหญิง เธอจงฟ้อนรำ ณ ที่นี้’ ดังนี้บ้าง เจิมหน้าผากให้บ้าง ประพฤติอนาจารต่าง ๆ บ้างเล่าดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การกระทำของภิกษุโมฆบุรุษเหล่านั้นนั่นไม่เป็นไปเพื่อความเลื่อมใสของปวงชนที่ยังไม่เลื่อมใสหรือเพื่อความเลื่อมใสยิ่งขึ้ ของปวงชนที่เลื่อมใสแล้ว โดยที่แท้ การกระทำของโมฆบุรุษเหล่านั้นนั่น เป็นไปเพื่อความไม่เลื่อมใสของปวงชนที่ยังไม่เลื่อมใสและเพื่อความกลายเป็นอื่นไปของคนบางพวกที่เลื่อมใสแล้ว”
{๖๑๘} ครั้นพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงตำหนิพวกภิกษุอัสสชิและภิกษุปุนัพพสุกะโดยอเนกปริยายดังนี้แล้ว ทรงทำธรรมีกถาแล้วรับสั่งกะ
- ๑ปัพพาชนียกรรม หมายถึงกรรมอันสงฆ์พึงทำแก่ภิกษุผู้ควรถูกขับไล่ออกจากหมู่หรือจากวัด เป็นสังฆกรรมประเภทนิคหกรรมอย่างหนึ่ง ซึ่งสงฆ์ทำแก่ภิกษุผู้ประทุษร้ายสกุล (คือ ประจบหรือรับใช้คฤหัสถ์เป็นต้น) มีความประพฤติเลวทรามเป็นข่าวเซ็งแซ่ (ดู วิ.มหา. (แปล) ๕)
พระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะว่า “ไปเถิด สารีบุตรและโมคคัลลานะ พวกเธอไปถึงชนบทกิฏาคีรีแล้วจงทำปัพพาชนียกรรมจากชนบทกิฏาคีรีแก่พวกภิกษุอัสสชิและภิกษุปุนัพพสุกะเสีย เพราะภิกษุเหล่านั้นเป็นสัทธิวิหาริกของพวกเธอ”พระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะกราบทูลว่า “พระพุทธเจ้าข้า พวกข้าพระพุทธเจ้าจะทำปัพพาชนียกรรมจากชนบทกิฏาคีรีแก่พวกภิกษุอัสสชิและภิกษุปุนัพพสุกะด้วยวิธีอย่างไร เพราะเธอเหล่านั้นดุร้าย หยาบคาย พระพุทธเจ้าข้า”
พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนสารีบุตรและโมคคัลลานะ ถ้าเช่นนั้น พวกเธอจงไปพร้อมด้วยภิกษุหลาย ๆ รูป”
พระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะทูลรับสนองพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “อย่างนั้นก็ได้ พระพุทธเจ้าข้า”
วิธีทำปัพพาชนียกรรม
{๖๑๙} พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลวิธีปัพพาชนียกรรมพึงทำอย่างนี้ พึงโจทพวกภิกษุอัสสชิและภิกษุปุนัพพสุกะก่อน ครั้นโจทแล้วพึงให้พวกเธอให้การ ครั้นให้การแล้วพึงปรับอาบัติ ครั้นปรับอาบัติแล้ว ภิกษุผู้ฉลาดสามารถรูปหนึ่งพึงประกาศให้สงฆ์ทราบด้วยญัตติจตุตถกรรมวาจา ว่าดังนี้
กรรมวาจาทำปัพพาชนียกรรม
[๔๓๔] ‘ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า พวกภิกษุอัสสชิและภิกษุปุนัพพสุกะเหล่านี้เป็นผู้ประทุษร้ายตระกูล มีความประพฤติเลวทราม ความประพฤติเลวทรามของภิกษุเหล่านี้เขาก็เห็นกันอยู่และได้ยินกันอยู่ และตระกูลทั้งหลายที่ถูกภิกษุเหล่านี้ประทุษร้ายแล้วเขาก็เห็นกันอยู่และได้ยิน
กันอยู่ ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว สงฆ์พึงทำปัพพาชนียกรรมจากชนบทกิฏาคีรีแก่พวกภิกษุอัสสชิและภิกษุปุนัพพสุกะว่า ‘ภิกษุอัสสชิและภิกษุปุนัพพสุกะไม่ควรอยู่ในชนบทกิฏาคีรี’ นี่เป็นญัตติ
ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า พวกภิกษุอัสสชิและภิกษุปุนัพพสุกะเหล่านี้เป็นผู้ประทุษร้ายตระกูล มีความประพฤติเลวทราม ความประพฤติเลวทรามของภิกษุเหล่านี้เขาก็เห็นกันอยู่และได้ยินกันอยู่ และตระกูลทั้งหลายที่ถูกภิกษุเหล่านี้ประทุษร้ายแล้วเขาก็เห็นกันอยู่และได้ยินกันอยู่ สงฆ์จึงทำปัพพาชนียกรรมจากชนบทกิฏาคีรีแก่พวกภิกษุอัสสชิและภิกษุปุนัพพสุกะว่า ‘พวกภิกษุอัสสชิและภิกษุปุนัพพสุกะไม่ควรอยู่ในชนบทกิฏาคีรี’ การทำปัพพาชนียกรรมจากชนบทกิฏาคีรีแก่พวกภิกษุอัสสชิและภิกษุปุนัพพสุกะว่า ‘ภิกษุอัสสชิและภิกษุปุนัพพสุกะไม่ควรอยู่ในชนบทกิฏาคีรี’ ชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงนิ่ง ไม่ชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงทักท้วงข้าพเจ้ากล่าวความนี้แม้ครั้งที่ ๒ ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า พวกภิกษุอัสสชิและภิกษุปุนัพพสุกะเหล่านี้ เป็นผู้ประทุษร้ายตระกูล ... ไม่ชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงทักท้วง
ข้าพเจ้ากล่าวความนี้แม้ครั้งที่ ๓ ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า พวกภิกษุอัสสชิและภิกษุปุนัพพสุกะเหล่านี้ เป็นผู้ประทุษร้ายตระกูล ... ไม่ชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงทักท้วง
ปัพพาชนียกรรมจากชนบทกิฎาคีรีอันสงฆ์ทำแล้วแก่พวกภิกษุอัสสชิและภิกษุปุนัพพสุกะว่า ‘พวกภิกษุอัสสชิและภิกษุปุนัพพสุกะใม่ควรอยู่ในชนบทกิฏาคีรี’ ชอบใจแก่สงฆ์ เหตุนั้นจึงนิ่ง ข้าพเจ้าขอทรงความข้อนี้ไว้ด้วยอาการอย่างนี้”
{๖๒๐} [๔๓๕] ลำดับนั้น ภิกษุสงฆ์มีพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะเป็นประมุขได้ไปยังชนบทกิฏาคีรี แล้วทำปัพพาชนียกรรมจากชนบทกิฏาคีรีแก่
พวกภิกษุอัสสชิและภิกษุปุนัพพสุกะว่า “พวกภิกษุอัสสชิและภิกษุปุนัพพสุกะไม่ควรอยู่ในชนบทกิฏาคีรี”
พวกภิกษุอัสสชิและปุนัพพสุกะถูกสงฆ์ทำปัพพาชนียกรรมแล้ว ก็ยังไม่ยอมประพฤติชอบ ไม่หายเย่อหยิ่ง ไม่ประพฤติกลับตัว ไม่ขอขมาภิกษุทั้งหลาย ยังด่า ยังบริภาษการกสงฆ์ ยังใส่ความว่าลำเอียงเพราะชอบ ลำเอียงเพราะชัง ลำเอียงเพราะหลง ลำเอียงเพราะกลัว หลีกไปเสียก็มี สึกเสียก็มี
บรรดาภิกษุผู้มักน้อย สันโดษ มีความละอาย มีความรังเกียจ ใคร่ต่อสิกขา ต่างพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนพวกภิกษุอัสสชิและภิกษุปุนัพพสุกะถูกสงฆ์ทำปัพพาชนียกรรมแล้ว จึงไม่ประพฤติโดยชอบ ไม่หายเย่อหยิ่ง ไม่ประพฤติกลับตัว ไม่ขอขมาภิกษุทั้งหลาย ยังด่า ยังบริภาษการกสงฆ์ ยังใส่ความว่าลำเอียงเพราะชอบ ลำเอียงเพราะชัง ลำเอียงเพราะหลง ลำเอียงเพราะกลัว หลีกไปเสียก็มี สึกเสียก็มีเล่า” แล้วกราบทูลเนื้อความนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า
ทรงประชุมสงฆ์บัญญัติสิกขาบท
{๖๒๑} ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งให้ประชุมภิกษุสงฆ์ในเพราะเหตุเป็นเค้ามูลนั้น ในเพราะเหตุแรกเกิดนั้น แล้วทรงสอบถามภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ทราบมาว่าพวกภิกษุอัสสชิและภิกษุปุนัพพสุกะถูกสงฆ์ทำปัพพาชนียกรรมแล้ว ก็ยังไม่ประพฤติโดยชอบ ไม่หายเย่อหยิ่ง ไม่ประพฤติกลับตัว ไม่ขอขมาภิกษุทั้งหลาย ยังด่า ยังบริภาษการกสงฆ์ ยังใส่ความว่าลำเอียงเพราะชอบ ลำเอียงเพราะชัง ลำเอียงเพราะหลง ลำเอียงเพราะกลัว หลีกไปเสียก็มี สึกเสียก็มี ดังนี้ จริงหรือ”ภิกษุเหล่านั้นทูลรับว่า “จริง พระพุทธเจ้าข้า”
พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงตำหนิว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การกระทำของภิกษุโมฆบุรุษเหล่านั้นนั่นไม่เหมาะ ไม่สม ไม่ควร ไม่ใช่กิจของสมณะ ใช้ไม่ได้ ไม่ควรทำ ไฉนภิกษุโมฆบุรุษเหล่านั้นถูกสงฆ์ทำปัพพาชนียกรรมแล้ว จึงยังไม่ประพฤติโดยชอบ ไม่หายเย่อหยิ่ง ไม่ประพฤติกลับตัว ไม่ขอขมาภิกษุทั้งหลาย ยังด่า ยังบริภาษการกสงฆ์ ยังใส่ความว่าลำเอียงเพราะชอบ ลำเอียงเพราะชัง ลำเอียงเพราะหลง ลำเอียงเพราะกลัว หลีกไปเสียก็มี สึกเสียก็มีเล่าดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การกระทำของภิกษุโมฆบุรุษเหล่านั้นนั่นไม่เป็นไปเพื่อความเลื่อมใสของปวงชนที่ยังไม่เลื่อมใสหรือเพื่อความเลื่อมใสยิ่งขึ้นของปวงชนที่เลื่อมใสแล้ว โดยที่แท้ การกระทำของภิกษุโมฆบุรุษเหล่านั้นนั่นเป็นไปเพื่อความไม่เลื่อมใสของปวงชนที่ยังไม่เลื่อมใสและเพื่อความกลายเป็นอื่นไปของคนบางพวกที่เลื่อมใสแล้ว”
ครั้นพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงตำหนิพวกภิกษุอัสสชิและภิกษุปุนัพพสุกะโดยอเนกปริยายดังนี้แล้ว ตรัสโทษแห่งความเป็นคนเลี้ยงยาก ... ที่เหมาะสมคล้อยตามแก่เรื่องนั้นแก่ภิกษุทั้งหลาย แล้วรับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า
“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล เราจักบัญญติสิกขาบทแก่ภิกษุทั้งหลาย อาศัยอำนาจประโยชน์ ๑๐ ประการ ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า
พระพุทธบัญญัติ
[๔๓๖] อนึ่ง ภิกษุเข้าไปอาศัยหมู่บ้านก็ดี นิคมก็ดี แห่งใดแห่งหนึ่งอยู่ เป็นผู้ประทุษร้ายตระกูล มีความประพฤติเลวทราม ความประพฤติเลวทรามของเธอเขาเห็นกันอยู่และได้ยินกันอยู่ และตระกูลทั้งหลายถูกเธอประทุษร้ายแล้วเขาก็เห็นกันอยู่และได้ยินกันอยู่ ภิกษุนั้นอันภิกษุ
ทั้งหลายพึงว่ากล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านเป็นผู้ประทุษร้ายตระกูล มีความประพฤติเลวทราม ความประพฤติเลวทรามของท่านเขาเห็นกันอยู่และได้ยินกันอยู่ และตระกูลทั้งหลายที่ท่านประทุษร้ายแล้วเขาก็เห็นกันและได้ยินกันอยู่ ท่านจงหลีกไปเสียจากอาวาสนี้ ท่านอย่าอยู่ในที่นี้’ และภิกษุนั้นอันภิกษุทั้งหลายว่ากล่าวอยู่อย่างนี้ พึงพูดโต้ตอบภิกษุเหล่านั้นอย่างนี้ว่า ‘พวกภิกษุลำเอียงเพราะชอบ ลำเอียงเพราะชัง ลำเอียงเพราะหลง และลำเอียงเพราะกลัวในเพราะอาบัติเช่นเดียวกัน ขับภิกษุบางรูปแต่ไม่ขับภิกษุบางรูป’ ภิกษุนั้นอันภิกษุทั้งหลายพึงตักเตือนอย่างนี้ว่า ‘ท่านอย่าได้กล่าวอย่างนั้น ภิกษุทั้งหลายหาได้ลำเอียงเพราะชอบ
หาได้ลำเอียงเพราะชัง หาได้ลำเอียงเพราะหลง หาได้ลำเอียงเพราะกลัวไม่ ท่านเองแลเป็นผู้ประทุษร้ายตระกูล มีความประพฤติเลวทราม ความประพฤติเลวทรามของท่านเขาเห็นกันอยู่และได้ยินกันอยู่ และตระกูลทั้งหลายที่ถูกท่านประทุษร้ายแล้วเขาก็เห็นกันอยู่และได้ยินกันอยู่ ท่านจงหลีกไปเสียจากอาวาสนี้ ท่านอย่าอยู่ในที่นี้’ และภิกษุนั้นอันภิกษุทั้งหลายว่ากล่าวอยู่อย่างนี้ ยังยกย่องอยู่อย่างนั้นแล ภิกษุนั้นอันภิกษุทั้งหลายพึงสวดสมนุภาสน์กว่าจะครบสามจบ เพื่อให้สละการกระทำนั้นเสีย หากเธอถูกสวดสมนุภาสน์กว่าจะครบสามจบอยู่ ยอมสละการกระทำนั้นเสียได้ การสละได้อย่างนี้ นั่นเป็นการดี หากเธอไม่ยอมสละเป็นสังฆาทิเสส
สิกขาบทวิภังค์
{๖๒๒} [๔๓๗] คำว่า อนึ่ง ... ภิกษุ ... หมู่บ้านก็ดี นิคมก็ดี แห่งใดแห่งหนึ่ง ความว่า หมู่บ้านก็ดี ตำบลก็ดี เมืองก็ดี ชื่อว่า หมู่บ้านและนิคม
คำว่า เข้าไปอาศัยอยู่ คือ จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัย เภสัชบริขาร เนื่องในหมู่บ้านหรือนิคมนั้น
คำว่า ตระกูล หมายถึง ตระกูล ๔ คือ ตระกูลกษัตริย์ ตระกูลพราหมณ์ ตระกูลแพศย์ ตระกูลศูทร
คำว่า เป็นผู้ประทุษร้ายตระกูล คือ ประจบตระกูลด้วยดอกไม้ก็ดี ผลไม้ก็ดี แป้งก็ดี ดินก็ดี ไม้สีฟันก็ดี ไม้ไผ่ก็ดี การแพทย์ก็ดี การสื่อสารก็ดี
คำว่า มีความประพฤติเลวทราม คือ ปลูกต้นไม้เองบ้าง ใช้ให้ผู้อื่นปลูกบ้าง รดนํ้าเองบ้าง ใช้ให้ผู้อื่นรดบ้าง เก็บดอกไม้เองบ้าง ใช้ให้ผู้อื่นเก็บบ้าง ร้อยดอกไม้เองบ้าง ใช้ให้ผู้อื่นร้อยบ้าง
{๖๒๓} คำว่า เขาเห็นกันอยู่เขาได้ยินกันอยู่ คือ พวกคนที่อยู่เฉพาะหน้า ชื่อว่าเห็น พวกคนที่อยู่ลับหลัง ชื่อว่าได้ยิน
คำว่า และตระกูลทั้งหลายถูกเธอประทุษร้ายแล้ว คือ คนทั้งหลายเมื่อก่อนเป็นคนมีศรัทธา กลับเป็นคนไม่มีศรัทธา เมื่อก่อนเป็นคนเลื่อมใส กลับเป็นคนไม่เลื่อมใส เพราะอาศัยภิกษุนั้น
คำว่า เขาเห็นกันอยู่เขาได้ยินกันอยู่ คือ พวกคนที่อยู่เฉพาะหน้า ชื่อว่าเห็น พวกคนที่อยู่ลับหลัง ชื่อว่าได้ยิน
{๖๒๔} คำว่า ภิกษุนั้น ได้แก่ ภิกษุผู้ประทุษร้ายตระกูลรูปนั้น
คำว่า ภิกษุทั้งหลาย ได้แก่ ภิกษุเหล่าอื่น
อธิบายว่า ภิกษุเหล่าใดเห็นอยู่ ภิกษุเหล่าใดได้ยินอยู่ ภิกษุเหล่านั้นพึงว่ากล่าวภิกษุผู้ประทุษร้ายตระกูลรูปนั้นว่า ‘ท่านแลเป็นผู้ประทุษร้ายตระกูล มีความประพฤติเลวทราม ความประพฤติเลวทรามของท่านแลเขาเห็นกันอยู่และได้ยินกันอยู่ และตระกูลทั้งหลายที่ท่านประทุษร้ายแล้ว เขาก็เห็นกันอยู่และได้ยินกันอยู่ ท่านจงหลีกไปเสียจากอาวาสนี้ ท่านอย่าอยู่ในที่นี้’ และภิกษุนั้นอันภิกษุทั้งหลายว่ากล่าวอยู่อย่างนี้ พึงพูดโต้ตอบภิกษุเหล่านั้นอย่างนี้ว่า ‘ภิกษุทั้งหลายลำเอียงเพราะชอบ ลำเอียงเพราะชัง
ลำเอียงเพราะหลง ลำเอียงเพราะกลัวในเพราะอาบัติเช่นเดียวกัน ขับภิกษุบางรูป แต่ไม่ขับภิกษุบางรูป’
{๖๒๕} คำว่า ภิกษุนั้น ได้แก่ ภิกษุผู้ถูกสงฆ์ทำกรรมรูปนั้น
คำว่า อันภิกษุทั้งหลาย ได้แก่ ภิกษุเหล่าอื่น
วิธีสวดสมนุภาสน์
อธิบายว่า ภิกษุเหล่าใดเห็นอยู่ ภิกษุเหล่าใดได้ยินอยู่ ภิกษุเหล่านั้นพึงว่ากล่าวภิกษุผู้ทำกรรมรูปนั้นว่า ‘ท่านอย่าได้กล่าวอย่างนี้ ภิกษุทั้งหลาย หาได้ลำเอียงเพราะชอบ หาได้ลำเอียงเพราะชัง หาได้ลำเอียงเพราะหลง หาได้ลำเอียงเพราะกลัวไม่ ท่านเองแลเป็นผู้ประทุษร้ายตระกูล มีความประพฤติเลวทราม ความประพฤติเลวทรามของท่านแลเขาเห็นกันอยู่และได้ยินกันอยู่ และตระกูลทั้งหลายที่ท่านประทุษร้ายแล้วเขาก็เห็นกันอยู่และได้ยินกันอยู่ ท่านจงหลีกไปเสียจากอาวาสนี้ ท่านอย่าอยู่ในที่นี้’ พึงว่ากล่าวแม้ครั้งที่ ๒ พึงว่ากล่าวแม้ครั้งที่ ๓ หากเธอยอมสละการกระทำนั้นเสียได้ การสละได้อย่างนี้
นั่นเป็นการดี หากเธอไม่ยอมสละ ต้องอาบัติทุกกฏ ภิกษุนั้นอันภิกษุทั้งหลายพึงคุมตัวมายังแม้ท่ามกลางสงฆ์แล้วพึงว่ากล่าวว่า ‘ท่านอย่าได้กล่าวอย่างนี้ ภิกษุทั้งหลายหาได้ลำเอียงเพราะชอบ หาได้ลำเอียงเพราะชัง หาได้ลำเอียงเพราะหลง หาได้ลำเอียงเพราะกลัวไม่ท่านเองแลเป็นผู้ประทุษร้ายตระกูล มีความประพฤติเลวทราม ความประพฤติเลวทรามของท่านแลเขาเห็นกันอยู่และได้ยินกันอยู่ และตระกูลทั้งหลายที่ท่านประทุษร้ายแล้วเขาก็เห็นกันอยู่และได้ยินกันอยู่ ท่านจงหลีกไปเสียจากอาวาสนี้ ท่านอย่าอยู่ในที่นี้’ พึงว่ากล่าวแม้ครั้งที่ ๒ พึงว่ากล่าวแม้ครั้งที่ ๓ หากเธอยอมสละเสียได้ การสละได้อย่างนี้ นั่นเป็นการดี หากเธอไม่ยอมสละ ต้องอาบัติทุกกฏ
{๖๒๖} ภิกษุนั้นอันสงฆ์พึงสวดสมนุภาสน์ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลสงฆ์พึงสวดสมนุภาสน์อย่างนี้ ภิกษุผู้ฉลาดสามารถรูปหนึ่งพึงประกาศให้สงฆ์ทราบด้วยญัตติจตุตถกรรมวาจา ว่าดังนี้
กรรมวาจาสวดสมนุภาสน์
[๔๓๘] ‘ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ภิกษุชื่อนี้ถูกสงฆ์ทำปัพพาชนียกรรมแล้ว ใส่ความภิกษุทั้งหลายว่าลำเอียงเพราะชอบ ลำเอียงเพราะชัง ลำเอียงเพราะหลง ลำเอียงเพราะกลัว เธอยังไม่สละการกระทำนั้น ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว สงฆ์พึงสวดสมนุภาสน์ภิกษุชื่อนี้เพื่อให้สละการกระทำนั้นเสีย นี่เป็นญัตติ
ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ภิกษุชื่อนี้ถูกสงฆ์ทำปัพพาชนียกรรมแล้ว ใส่ความภิกษุทั้งหลายว่าลำเอียงเพราะชอบ ลำเอียงเพราะชัง ลำเอียงเพราะหลง ลำเอียงเพราะกลัว เธอยังไม่สละการกระทำนั้น สงฆ์สวดสมนุภาสน์ภิกษุชื่อนี้เพื่อให้สละการกระทำนั้นเสีย การสวดสมนุภาสน์ภิกษุชื่อนี้เพื่อให้สละการกระทำนั้นเสียชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงนิ่ง ไม่ชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงทักท้วงข้าพเจ้ากล่าวความนี้แม้ครั้งที่ ๒ ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ภิกษุชื่อนี้ถูกสงฆ์ทำปัพพาชนียกรรมแล้ว ใส่ความภิกษุทั้งหลายว่าลำเอียงเพราะชอบ ลำเอียงเพราะชัง ลำเอียงเพราะหลง ลำเอียงเพราะกลัว เธอยังไม่สละการกระทำนั้น สงฆ์สวดสมนุภาสน์ภิกษุชื่อนี้เพื่อให้สละการกระทำนั้นเสีย การสวดสมนุภาสน์ภิกษุชื่อนี้เพื่อให้สละการกระทำนั้นเสีย ชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงนิ่ง ไม่ชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงทักท้วงข้าพเจ้ากล่าวความนี้แม้ครั้งที่ ๓ ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ภิกษุชื่อนี้ถูกสงฆ์ทำปัพพาชนียกรรมแล้ว ใส่ความภิกษุทั้งหลายว่าลำเอียงเพราะชอบ ลำเอียงเพราะชัง ลำเอียงเพราะหลง ลำเอียงเพราะกลัว เธอยัง
ไม่สละการกระทำนั้น สงฆ์สวดสมนุภาสน์ภิกษุชื่อนี้เพื่อให้สละการกระทำนั้นเสีย การสวดสมนุภาสน์ภิกษุชื่อนี้เพื่อให้สละการกระทำนั้นเสียชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงนิ่ง ไม่ชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงทักท้วงภิกษุมีชื่อนี้อันสงฆ์สวดสมนุภาสน์แล้วเพื่อให้สละการกระทำนั้นเสีย ชอบใจแก่สงฆ์ เหตุนั้นจึงนิ่ง ข้าพเจ้าขอทรงความข้อนี้ไว้ด้วยอาการอย่างนี้”
{๖๒๗} [๔๓๙] เมื่อจบญัตติ ต้องอาบัติทุกกฏ
จบกรรมวาจาสองครั้ง ต้องอาบัติถุลลัจจัย
จบกรรมวาจาครั้งสุดท้าย ต้องอาบัติสังฆาทิเสส
เมื่อต้องอาบัติสังฆาทิเสสอยู่ อาบัติทุกกฏเพราะจบญัตติ อาบัติถุลลัจจัยเพราะจบกรรมวาจาสองครั้ง เป็นอันระงับไป
คำว่า สังฆาทิเสส ความว่า สงฆ์เท่านั้นให้ปริวาส ชักเข้าหาอาบัติเดิม ให้มานัต เรียกเข้าหมู่เพื่ออาบัตินั้น ไม่ใช่คณะมากรูป ไม่ใช่บุคคลรูปเดียว เพราะเหตุนั้นจึงตรัสเรียกว่า สังฆาทิเสส คำว่า สังฆาทิเสส เป็นการขนานนาม คือ เป็นชื่อของหมวดอาบัตินั้นแล แม้เพราะเหตุนั้นจึงตรัสเรียกว่า สังฆาทิเสส
บทภาชนีย์
{๖๒๘} [๔๔๐] กรรมเป็นธรรม ภิกษุสำคัญว่ากรรมเป็นธรรม ไม่สละ ต้องอาบัติสังฆาทิเสส
กรรมเป็นธรรม ภิกษุสงสัย ไม่สละ ต้องอาบัติสังฆาทิเสส
กรรมเป็นธรรม ภิกษุสำคัญว่ากรรมไม่เป็นธรรม ไม่สละ ต้องอาบัติสังฆาทิเสส
กรรมไม่เป็นธรรม ภิกษุสำคัญว่ากรรมเป็นธรรม ต้องอาบัติทุกกฏ
กรรมไม่เป็นธรรม ภิกษุสงสัย ต้องอาบัติทุกกฏ
กรรมไม่เป็นธรรม ภิกษุสำคัญว่ากรรมไม่เป็นธรรม ต้องอาบัติทุกกฏ
อนาปัตติวาร
{๖๒๙} [๔๔๑] ภิกษุผู้ยังไม่ถูกสวดสมนุภาสน์ ๑ ภิกษุผู้เลียสละได้ ๑ ภิกษุผู้วิกลจริต ๑ ภิกษุมีจิตฟุ้งซ่าน ๑ ภิกษุผู้กระสับกระส่ายเพราะเวทนา ๑ ภิกษุผู้เป็นต้นบัญญัติ ๑ ไม่ต้องอาบัติแล
จบ กุลทูสกสิกขาบทที่ ๑๓
บทสรุป
{๖๓๐} [๔๔๒] ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ธรรมคือสังฆาทิเสส ๑๓ สิกขาบท ข้าพเจ้ายกขึ้นแสดงแล้ว ๙ สิกขาบทให้ต้องอาบัติเมื่อแรกล่วงละเมิด ๔ สิกขาบทให้ต้องอาบัติเมื่อสวดสมนุภาสน์ครบสามจบ ซึ่งภิกษุต้องสิกขาบทใดสิกขาบทหนึ่งเข้าแล้ว รู้อยู่ แต่ปกปิดไว้สิ้นวันเท่าใด ภิกษุนั้นทั้งที่ไม่ปรารถนาก็ต้องอยู่ปริวาสสิ้นวันเท่านั้น ภิกษุอยู่ปริวาสแล้ว ต้องประพฤติวัตรเพื่อมานัตสำหรับภิกษุเพิ่มขึ้นอีก ๖ ราตรี ภิกษุประพฤติมานัตแล้ว ต้องถูกสงฆ์เรียกเข้าหมู่ในภิกษุสงฆ์ ๒๐ รูป ถ้าภิกษุสงฆ์ ๒๐ รูปขาดไปแม้เพียงรูปหนึ่ง เรียกภิกษุนั้นเข้าหมู่ ภิกษุนั้นก็ไม่เป็นอันสงฆ์เรียกเข้าหมู่แล้ว และภิกษุเหล่านั้นควรถูกตำหนิ นี้เป็นการกระทำที่สมควรในกรรมนั้นข้าพเจ้าขอถามท่านทั้งหลายในธรรมคือสังฆาทิเสสเหล่านั้นว่า ท่านทั้งหลายเป็นผู้บริสุทธิ์แล้วหรือ ข้าพเจ้าขอถามแม้ครั้งที่ ๒ ว่า ท่านทั้งหลายเป็นผู้บริสุทธิ์แล้วหรือ ข้าพเจ้าขอถามแม้ครั้งที่ ๓ ว่า ท่านทั้งหลายเป็นผู้บริสุทธิ์แล้วหรือ ท่านทั้งหลายเป็นผู้บริสุทธิ์แล้วในธรรมคือสังฆาทิเสสเหล่านี้ เหตุนั้นจึงนิ่ง ข้าพเจ้าขอทรงความข้อนี้ไว้ด้วยอาการอย่างนี้
จบ สังฆาทิเสส ๑๓ สิกขาบท
จบ สิกขาบทที่ ๑๓ เรื่องภิกษุพวกพระอัสสชิและพระปุนัพพสุกะ