เรื่องพระเสยยสกะ เล่ม ๑

๒. สังฆาทิเสสกัณฑ์

ท่านทั้งหลาย ก็ธรรมคือสังฆาทิเสส ๑๓ สิกขาบทเหล่านี้แลมาสู่อุทเทส

สุกกวิสัฏฐิสิกขาบท

๑.ว่าด้วยการจงใจทำให้นํ้าอสุจิเคลื่อน

เรื่องพระเสยยสกะ

{๓๐๑} [๒๓๔] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้น ท่านพระเสยยสกะไม่ยินดีประพฤติพรหมจรรย์ เพราะความกระสันนั้นเธอจึงซูบผอม เศร้าหมอง มีผิวพรรณคลํ้า มีผิวเหลืองขึ้น ๆ มีตัวสะพรั่งด้วยเส้นเอ็น ท่านพระอุทายีได้เห็นท่านพระเสยยสกะซูบผอม เศร้าหมอง มีผิวพรรณคลํ้า มีผิวเหลืองขึ้น ๆ มีตัวสะพรั่งด้วยเส้นเอ็น ครั้นแล้วจึงได้ถามว่า “อาวุโสเสยยสกะ เพราะเหตุไร คุณจึงซูบผอม เศร้าหมอง มีผิวพรรณคลํ้า มีผิวเหลืองขึ้น ๆ มีตัวสะพรั่งด้วยเส้นเอ็น คุณไม่ยินดีประพฤติพรหมจรรย์หรือไรเล่า”

ท่านพระเสยยสกะรับสารภาพว่า “จริงอย่างนั้น ขอรับ”

ท่านพระอุทายีแนะนำว่า “คุณเสยยสกะ ถ้าอย่างนั้น คุณจงฉันอาหารให้พอแก่ความต้องการ จำวัดให้พอแก่ความต้องการ สรงน้ำให้พอแก่ความต้องการ ครั้นฉันอาหาร จำวัด สรงน้ำพอแก่ความต้องการแล้ว เมื่อใดความกระสันเกิดขึ้นแก่คุณ ราคะรบกวนจิตคุณ เมื่อนั้นคุณจงใช้มือพยายามปล่อยนํ้าอสุจิ”

“ทำเช่นนั้นจะควรหรือ ขอรับ”

“ควรซิ คุณ แม้ผมก็ทำเช่นนั้น”

ต่อมา ท่านพระเสยยสกะได้ฉันอาหารจนพอแก่ความต้องการ จำวัด จนพอแก่ความต้องการ สรงนํ้าจนพอแก่ความต้องการ ครั้นฉันอาหาร จำวัดสรงนํ้าจนพอแก่ความต้องการแล้ว เมื่อใดความกระสันเกิดขึ้น ราคะรบกวนจิต เมื่อนั้นก็ใช้มือพยายามปล่อยนํ้าอสุจิ ครั้นต่อมา ท่านพระเสยยสกะได้มีน้ำมีนวลขึ้น มีอินทรีย์อิ่มเอิบ มีสีหน้าสดใส มีผิวพรรณผุดผ่อง จึงพวกภิกษุสหายของท่านพระเสยยสกะถามท่านพระเสยยสกะว่า “อาวุโสเสยยสกะ เมื่อก่อน คุณซูบผอม เศร้าหมอง มีผิวพรรณคลํ้า มีผิวเหลืองขึ้น ๆ มีตัวสะพรั่งด้วยเส้นเอ็น เดี๋ยวนี้ดูคุณมีนํ้ามีนวลขึ้น มีอินทรีย์อิ่มเอิบ มีสีหน้าสดใส มีผิวพรรณผุดผ่อง คุณทำยาอะไรฉันหรือ”“ผมไม่ได้ทำยาฉัน แต่ผมฉันอาหารจนพอแก่ความต้องการ จำวัดจนพอแก่ความต้องการ สรงนํ้าจนพอแก่ความต้องการ ครั้นฉันอาหาร จำวัด สรงนํ้าจนพอแก่ความต้องการแล้ว เมื่อใดความกระสันเกิดขึ้นแก่ผม ราคะรบกวนจิตผม เมื่อนั้นผมก็ใช้มือพยายามปล่อยน้ำอสุจิ”

“อาวุโสเสยยสกะ คุณพยายามปล่อยน้ำอสุจิด้วยมือซึ่งเป็นเครื่องฉัน อาหารที่เขาถวายด้วยศรัทธาเทียวหรือ”

“เป็นอย่างนั้น ขอรับ”

บรรดาภิกษุผู้มักน้อย สันโดษ มีความละอาย มีความรังเกียจ ใคร่ ต่อสิกขา ต่างพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนท่านพระเสยยสกะ จึงได้ใช้มือพยายามปล่อยนํ้าอสุจิเล่า”

ภิกษุเหล่านั้นพากันติเตียนท่านพระเสยยสกะโดยอเนกปริยาย แล้วกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า

ทรงประชุมสงฆ์บัญญัติสิกขาบท

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งให้ประชุมภิกษุสงฆ์ในเพราะเหตุ เป็นเค้ามูลนั้นในเพราะเหตุแรกเกิดนั้น แล้วทรงสอบถามท่านพระเสยยสกะว่า “ดูก่อนเสยยสกะ ได้ทราบว่าเธอใช้มือพยายามปล่อยน้ำอสุจิ จริงหรือ”

ท่านพระเสยยสกะทูลรับว่า “จริง พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงตำหนิว่า “ดูก่อนโมฆบุรุษ การกระทำของเธอนั่นไม่เหมาะ ไม่สม ไม่ควร ไม่ใช่กิจของสมณะ ใช้ไม่ได้ ไม่ควรทำ ดูก่อนโมฆบุรุษ ไฉนเธอจึงใช้มือพยายามปล่อยนํ้าอสุจิเล่า

ดูก่อนโมฆบุรุษ เราแสดงธรรมไว้โดยอเนกปริยาย เพื่อคลายความกำหนัด มิใช่เพื่อมีความกำหนัด เพื่อความพราก มิใช่เพื่อความประกอบ เพื่อความไม่ถือมั่น มิใช่เพื่อความถือมั่น มิใช่หรือ เมื่อเราแสดงธรรมเพื่อคลายความกำหนัด เธอก็ยังจะคิดเพื่อมีความกำหนัด เมื่อเราแสดงธรรมเพื่อความพราก เธอก็ยังจะคิดเพื่อความประกอบ เมื่อเราแสดงธรรมเพื่อความไม่ถือมั่น เธอก็ยังจะคิดเพื่อมีความถือมั่นดูก่อนโมฆบุรุษ เราแสดงธรรมไว้โดยอเนกปริยาย เพื่อความสำรอกราคะ เพื่อความสร่างเมา เพื่อความดับสูญความกระหาย เพื่อความถอนอาลัย เพื่อความเข้าไปตัดวัฏฏะ เพื่อความสิ้นตัณหา เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับทุกข์ เพื่อนิพพาน มิใช่หรือ ดูก่อนโมฆบุรุษ เราได้สอนถึงการละกาม การกำหนดรู้ความสำคัญในกาม การกำจัดความ

กระหายในกาม การเพิกถอนความตรึกอันเกี่ยวด้วยกาม การระงับความกลัดกลุ้มเพราะกามไว้แล้วโดยอเนกปริยาย มิใช่หรือ ดูก่อนโมฆบุรุษ การกระทำของเธอนั่นไม่เป็นไปเพื่อความเลื่อมใสของปวงชนที่ยังไม่เลื่อมใส หรือเพื่อความเลื่อมใสยิ่งขึ้นของปวงชนที่เลื่อมใสแล้ว โดยที่แท้ การกระทำของเธอนั่นเป็นไปเพื่อความไม่เลื่อมใสของปวงชนที่ยังไม่เลื่อมใส และเพื่อความกลายเป็นอื่นไปของคนบางพวกที่เลื่อมใสแล้ว”ครั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตำหนิท่านพระเสยยสกะโดยอเนกปริยายดังนี้แล้ว ตรัสโทษแห่งความเป็นคนเลี้ยงยาก ความเป็นคนบำรุงยาก ความเป็นคนมักมาก ความเป็นคนไม่สันโดษ ความคลุกคลี ความเกียจคร้าน ตรัสคุณแห่งความเป็นคนเลี้ยงง่าย ความเป็นคนบำรุงง่าย ความมักน้อย ความสันโดษ ความขัดเกลา ความกำจัด อาการที่น่าเลื่อมใส การไม่สะสม การปรารภความเพียรโดยอเนกปริยาย แล้วทรงทำธรรมีกถาที่เหมาะสม คล้อยตามแก่เรื่องนั้นแก่ภิกษุทั้งหลาย แล้วรับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล เราจักบัญญัติสิกขาบทแก่ภิกษุทั้งหลาย อาศัยอำนาจประโยชน์ ๑๐ ประการ คือ

เพื่อความรับว่าดีแห่งสงฆ์ ๑

เพื่อความสำราญแห่งสงฆ์ ๑

เพื่อข่มบุคคลผู้เก้อยาก ๑

เพื่อความอยู่สำราญแห่งภิกษุผู้มีศีลเป็นที่รัก ๑

เพื่อป้องกันอาสวะอันจะบังเกิดในปัจจุบัน ๑

เพื่อกำจัดอาสวะอันจักบังเกิดในอนาคต ๑

เพื่อความเลื่อมใสของปวงชนที่ยังไม่เลื่อมใส ๑

เพื่อความเลื่อมใสยิ่งขึ้นของปวงชนที่เลื่อมใสแล้ว ๑

เพื่อความตั้งมั่นแห่งพระสัทธรรม ๑

เพื่อเอื้อเฟื้อพระวินัย ๑

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า

พระพุทธบัญญัติ

ปล่อยสุกกะเป็นไปด้วยความจงใจ เป็นสังฆาทิเสส”

ก็สิกขาบทนี้ย่อมเป็นอันพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติแล้วแก่ภิกษุทั้งหลายด้วยประการฉะนี้

จบ เรื่องพระเสยยสกะ

เรื่องภิกษุหลายรูป

{๓๐๒} [๒๓๕] ก็โดยสมัยนั้นแล ภิกษุทั้งหลายฉันโภชนะอันประณีตแล้วนอนหลับลืมสติไม่รู้สึกตัว เมื่อพวกเธอนอนหลับลืมสติไม่รู้สิกตัว น้ำอสุจิเคลื่อนออกมาเพราะฝันไป พวกเธอได้มีความกังวลใจว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติสิกขาบทไว้ว่า ‘ปล่อยสุกกะเป็นไปด้วยความจงใจ เป็นสังฆาทิเสส’ แต่นํ้าอสุจิของพวกเราเคลื่อนออกเพราะฝันไป ทั้งเจตนาในความฝันนี้จะว่ามีก็ได้ พวกเราต้องอาบัติสังฆาทิเสสแล้วกระมังหนอ” จึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เจตนานี้มีอยู่ แต่เจตนานั้นเป็นอัพโพหาริก”ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทำธรรมีกถาในเพราะเหตุเป็นเค้ามูลนั้น ในเพราะเหตุแรกเกิดนั้น แล้วรับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล เราจักบัญญัติสิกขาบทแก่ภิกษุทั้งหลาย อาศัยอำนาจประโยชน์ ๑๐ ประการ...

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า

พระอนุบัญญัติ

[๒๓๖] ปล่อยสุกกะเป็นไปด้วยความจงใจ เป็นสังฆาทิเสส เว้นไว้แต่ฝัน”

สิกขาบทวิภังค์

{๓๐๓} [๒๓๗] คำว่า เป็นไปด้วยความจงใจ ความว่า รู้อยู่ รู้ดีอยู่ ตั้งใจ ฝ่าฝืนละเมิด

คำว่า สุกกะ ได้แก่ น้ำสุกกะ (น้ำอสุจิ) ๑๐ ชนิด คือ สุกกะสีเขียว ๑ สุกกะสีเหลือง ๑ สุกกะสีแดง ๑ สุกกะสีขาว ๑ สุกกะสีเหมือนเปรียง ๑ สุกกะสีเหมือนน้ำท่า ๑ สุกกะสีเหมือนน้ำมัน ๑ สุกกะสีเหมือนนมสด ๑ สุกกะสีเหมือนนมส้ม ๑ สุกกะสีเหมือนเนยใส ๑ที่ชื่อว่า ปล่อย คือ การกระทำอสุจิให้เคลื่อนจากฐานตรัสเรียกว่า การปล่อย

คำว่า เว้นไว้แต่ฝัน คือ ยกเว้นความฝัน

คำว่า สังฆาทิเสส ความว่า สงฆ์เท่านั้นให้ปริวาส ชักเข้าหาอาบัติเดิม ให้มานัต เรียกเข้าหมู่เพื่ออาบัตินั้น ไม่ใช่คณะมากรูป ไม่ใช่บุคคลรูปเดียว เพราะเหตุนั้นจึงตรัสเรียกว่า สังฆาทิเสส คำว่า สังฆาทิเสส เป็นการขนานนาม คือ เป็นชื่อของหมวดอาบัตินั้นแล แม้เพราะเหตุนั้น จึงตรัสเรียกว่า สังฆาทิเสส