สิกขาบทที่ ๗ เรื่องพระอุทายี เล่ม ๒

อนาปัตติวาร

{๒๙๗} [๕๙] ที่นอนที่มุงทั้งหมด ไม่บังทั้งหมด ๑ ที่นอนที่บังทั้งหมด ไม่มุงทั้งหมด ๑ ที่นอนที่ไม่มุงโดยมาก ไม่บังโดยมาก ๑ มาตุคามนอน ภิกษุนั่ง ๑ ภิกษุนอน มาตุคามนั่ง ๑ นั่งทั้งสอง ๑ ภิกษุผู้วิกลจริต ๑ ภิกษุผู้เป็นต้นบัญญัติ ๑ ภิกษุเหล่านี้ไม่ต้องอาบัติแล

จบ ทุติยสหเสยยสิกขาบทที่ ๖

๗. ธัมมเทสนาสิกขาบท

ว่าด้วยการแสดงธรรมแก่มาตุคาม

เรื่องพระอุทายี

{๒๙๘} [๖๐] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้น ท่านพระอุทายีเป็นพระกุลุปกะในพระนครสาวัตถีไปมาหาสู่ตระกูลเป็นอันมาก ครั้งหนึ่งเวลาเช้า ท่านพระอุทายีครองอันตรวาสกแล้วถือบาตรจีวรเข้าไปยังตระกูลแห่งหนึ่ง เวลานั้นหญิงแม่บ้านนั่งอยู่ที่ประตูเรือน หญิงสะใภ้ใน บ้านนั่งอยู่ที่ประตูห้องนอน จึงท่านพระอุทายีเดินไปทางหญิงแม่บ้านแล้ว แสดงธรรมใกล้หูหญิงแม่บ้าน ขณะนั้น หญิงสะใภ้ในบ้านมีความสงสัยว่า “พระสมณะนั้นเป็นชายชู้ของแม่ผัว หรือพูดเกี้ยวแม่ผัวหนอ”ครั้นท่านพระอุทายีแสดงธรรมใกล้หูหญิงแม่บ้านแล้วเดินผ่านไป ทางหญิงสะใภ้ในบ้านแล้วแสดงธรรมในที่ใกล้หูหญิงสะใภ้ในบ้าน ฝ่ายหญิง แม่บ้านมีความสงสัยว่า “พระสมณะนั้นเป็นชายชู้ของหญิงสะใภ้ในบ้าน หรือพูดเกี้ยวหญิงสะใภ้ในบ้านหนอ” เมื่อท่านพระอุทายีแสดงธรรมที่ใกล้หู

หญิงสะใภ้ในบ้านกลับไปแล้ว จึงหญิงแม่บ้านได้ถามหญิงสะใภ้ในบ้านว่า “นี่นางหนู พระสมณะนั้นได้พูดอะไรกะเจ้า”

หญิงสะใภ้ตอบว่า “ท่านแสดงธรรมแก่ดิฉันเจ้าค่ะ” แล้วถามว่า “ก็ท่านได้พูดอะไรกะคุณแม่เจ้าคะ”

แม่ผัวตอบว่า “ท่านก็แสดงธรรมแก่แม่เหมือนกัน”

หญิงทั้งสองนั้นต่างก็เพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนพระคุณเจ้าอุทายีจึงได้แสดงธรรมที่ใกล้หูมาตุคามเล่า ธรรมดาพระธรรมกถึกควรแสดงธรรมด้วยเสียงชัดเจนเปิดเผยมิใช่หรือ”

ภิกษุทั้งหลายได้ยินหญิงทั้งสองนั้นเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาอยู่ บรรดาภิกษุผู้มักน้อย ... ต่างพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนท่านพระอุทายีจึงได้แสดงธรรมแก่มาตุคามเล่า” จึงพากันตำหนิท่าน พระอุทายีโดยอเนกปริยายแล้วกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า

ทรงสอบถามแล้วบัญญัติสิกขาบท

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสอบถามท่านพระอุทายีว่า “ดูก่อนอุทายี ทราบมาว่า เธอแสดงธรรมแก่มาตุคาม จริงหรือ”

ท่านพระอุทายีรับว่า “จริง พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงตำหนิว่า “ดูก่อนโมฆบุรุษ ไฉนเธอจึงได้แสดงธรรมแก่มาตุคามเล่า การกระทำของเธอนั่นไม่เป็นไปเพื่อความเลื่อมใสของปวงชนที่ยังไม่เลื่อมใสหรือเพื่อความเลื่อมใสยิ่งขึ้นของปวงชนที่เลื่อมใสแล้ว ...

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า

พระพุทธบัญญัติ

อนึ่ง ภิกษุใดแสดงธรรมแก่มาตุคาม เป็นปาจิตตีย์

ก็สิกขาบทนี้ย่อมเป็นอันพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติแล้วแก่ภิกษุทั้งหลายด้วยประการฉะนี้

ทรงอนุญาตให้แสดงธรรมแก่มาตุคามได้ ๕-๖ คำ

{๒๙๙} [๖๑] ก็สมัยนั้นแล พวกอุบาสิกาพบภิกษุทั้งหลายแล้วได้กล่าวนิมนต์ว่า “ข้าแต่พระคุณเจ้าทั้งหลาย ขออาราธนาพระคุณเจ้าแสดงธรรม”ภิกษุเหล่านั้นตอบปฏิเสธว่า “ดูก่อนน้องหญิง การแสดงธรรมแก่ มาตุคามไม่ควร”

พวกอุบาสิกาอ้อนวอนว่า “ข้าแต่พระคุณเจ้าทั้งหลาย ขออาราธนาแสดงธรรมเพียง ๕-๖ คำ แม้ด้วยถ้อยคำเพียงเท่านี้ พวกดิฉันก็สามารถจะรู้ทั่วถึงธรรมได้”ภิกษุเหล่านั้นกล่าวว่า “ดูก่อนน้องหญิง การแสดงธรรมแก่มาตุคาม ไม่ควร” ดังนี้แล้วรังเกียจไม่ยอมแสดงธรรมพวกอุบาสิกาต่างก็เพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนพระคุณเจ้าทั้งหลายซึ่งเราอาราธนาอยู่จึงได้ไม่ยอมแสดงธรรมเล่า”ภิกษุทั้งหลายได้ยินอุบาสิกาเหล่านั้นเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาอยู่ จึงกราบทูลเรื่องนั้นแต่พระผู้มีพระภาคเจ้าลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทำธรรมีกถาในเพราะเหตุเป็นเค้า มูลนั้น ในเพราะเหตุแรกเกิดนั้น แล้วรับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้แสดงธรรมแก่มาตุคามได้เพียง ๕-๖ คำ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า

พระอนุบัญญัติ ๑

อนึ่ง ภิกษุใดแสดงธรรมแก่มาตุคามเกิน ๕-๖ คำ เป็นปาจิตตีย์

ก็สิกขาบทนี้ย่อมเป็นอันพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติแล้วแก่ภิกษุทั้งหลายด้วยประการฉะนี้

เรื่องภิกษุฉัพพัคคีย์

{๓๐๐} [๖๒] ก็สมัยนั้นแล พวกภิกษุฉัพพัคคีย์ทราบว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุญาตให้แสดงธรรมแก่มาตุคามได้เพียง ๕-๖ คำ จึงให้ชายผู้ไม่รู้เดียงสานั่งใกล้ๆ แล้วแสดงธรรมแก่มาตุคามเกิน ๕-๖ คำ บรรดาภิกษุผู้มักน้อย ... ต่างพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนพวกภิกษุฉัพพัคคีย์จึงได้ให้ชายผู้ไม่รู้เดียงสานั่งใกล้ๆ แล้วแสดงธรรมแก่มาตุคามเกิน ๕-๖ คำเล่า” แล้วกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า

ทรงสอบถามแล้วบัญญัตสิกขาบท

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสอบถามพวกภิกษุฉัพพัคคีย์ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ทราบมาว่าพวกเธอให้ชายผู้ไม่รู้เดียงสานั่งใกล้ ๆ แล้วแสดงธรรมแก่มาตุคามเกิน ๕-๖ คำ จริงหรือ”

พวกภิกษุฉัพพัคคีย์ทูลรับว่า “จริง พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงตำหนิว่า “ดูก่อนโมฆบุรุษทั้งหลาย ไฉนพวกเธอจึงได้ให้ชายผู้ไม่รู้เดียงสานั่งใกล้ ๆ แล้วแสดงธรรมแก่มาตุคามเกิน ๕-๖ คำเล่า การกระทำของพวกเธอนั่นไม่เป็นไปเพื่อความเลื่อมใสของปวงชนที่ยังไม่เลื่อมใสหรือเพื่อความเลื่อมใสยิ่งขึ้นของปวงชนที่เลื่อมใสแล้ว ...

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า

พระอนุบัญญัติ ๒

[๖๓] อนึ่ง ภิกษุใดแสดงธรรมแก่มาตุคามเกิน ๕-๖ คำ เป็นปาจิตตีย์ เว้นไว้แต่มีชายผู้รู้เดียงสาอยู่ด้วย

สิกขาบทวิภังค์

{๓๐๑} [๖๔] คำว่า อนึ่ง...ใด ความว่า ผู้ใด คือ ผู้เช่นใด...

คำว่า ภิกษุ ความว่า ที่ชื่อว่าภิกษุ เพราะอรรถว่าเป็นผู้ขอ ... นี้ทรงประสงค์ว่า ‘ภิกษุ’ ในข้อความตอนนี้

ที่ชื่อว่า มาตุคาม ได้แก่ หญิงมนุษย์ ไม่ใช่นางยักษ์ ไม่ใช่หญิงเปรต ไม่ใช่สัตว์ดิรัจฉานเพศเมีย เป็นผู้รู้เดียงสา สามารถทราบถ้อยคำที่เป็นสุภาษิต ทุพภาษิต ที่ชั่วหยาบและสุภาพได้คำว่า เกิน ๕-๖ คำ คือ ยิ่งกว่า ๕-๖ คำ

ที่ชื่อว่า ธรรม ได้แก่ ถ้อยคำที่เป็นพุทธภาษิต สาวกภาษิต อิสิภาษิต เทวตาภาษิต ซึ่งประกอบด้วยอรรถ ประกอบด้วยธรรมคำว่า แสดง คือ แสดงโดยว่าพร้อมกันไปทุกบท ต้องอาบัติปาจิตตีย์ ทุก ๆ บท แสดงโดยว่าพร้อมกันไปทุกอักขระ ต้องอาบัติปาจิตตีย์ทุก ๆ อักขระคำว่า เว้นไว้แต่มีชายผู้รู้เดียงสาอยู่ด้วย คือ เว้นแต่มีผู้ชายผู้รู้ความอยู่ด้วย

ชายที่ชื่อว่า ผู้รู้เดียงสา คือ เป็นผู้สามารถทราบถ้อยคำที่เป็น สุภาษิต ทุพภาษิต ที่ชั่วหยาบและสุภาพได้

บทภาชนีย์

ติกปาจิตตีย์

{๓๐๒} [๖๕] มาตุคาม ภิกษุสำคัญว่าเป็นมาตุคาม แสดงธรรมเกิน ๕-๖ คำ ต้องอาบัติปาจิตตีย์ เว้นไว้แต่มีชายผู้รู้เดียงสาอยู่ด้วยมาตุคาม ภิกษุสงสัย แสดงธรรมเกิน ๕-๖ คำ ต้องอาบัติปาจิตตีย์ เว้นไว้แต่มีชายผู้รู้เดียงสาอยู่ด้วย

มาตุคาม ภิกษุสำคัญว่า มิใช่มาตุคาม แสดงธรรมเกิน ๕-๖ คำ ต้องอาบัติปาจิตตีย์ เว้นไว้แต่มีชายผู้รู้เดียงสาอยู่ด้วย

ติกทุกกฏ

ภิกษุแสดงธรรมแก่นางยักษ์ หญิงเปรต บัณเฑาะก์ หรือสัตว์ดิรัจฉานเพศเมียที่มีกายคล้ายหญิงมนุษย์เกิน ๕-๖ คำ ต้องอาบัติทุกกฏ เว้นไว้ แต่มีชายผู้รู้เดียงสาอยู่ด้วยมิใช่มาตุคาม ภิกษุสำคัญว่าเป็นมาตุคาม ... ต้องอาบัติทุกกฏ

มิใช่มาตุคาม ภิกษุสงสัย ... ต้องอาบัติทุกกฏ

ไม่ต้องอาบัติ

มิใช่มาตุคาม ภิกษุสำคัญว่ามิใช่มาตุคามใช่มาตุคาม ... ไม่ต้องอาบัติ

อนาปัตติวาร

{๓๐๓} [๖๖] มีชายผู้รู้เดียงสาอยู่ด้วย ๑ ภิกษุแสดงธรรมเพียง ๕-๖ คำ ๑ ภิกษุแสดงธรรมหย่อนกว่า ๕-๖ คำ ๑ ภิกษุลุกขึ้นแล้วนั่งแสดงธรรมต่อไป ๑ มาตุคามลุกขึ้นแล้วนั่งลงอีก ภิกษุแสดงธรรมแก่มาตุคามนั้น ๑ ภิกษุแสดงธรรมแก่มาตุคามอื่น ๑ ภิกษุถามปัญหา ๑ ภิกษุถูกถามปัญหาแล้วกล่าวแก้ ๑ ภิกษุแสดงธรรมเพื่อประโยชน์แก่คนอื่นอยู่ มาตุคามฟังอยู่ด้วย ๑ ภิกษุผู้วิกลจริต ๑ ภิกษุผู้เป็นต้นบัญญัติ ๑ ภิกษุเหล่านี้ไม่ต้องอาบัติแล

จบ ธัมมเทสนาสิกขาบทที่ ๗

๘. ภูตาโรจนสิกขาบท

ว่าด้วยการบอกอุตตริมนุสสธรรมที่มีจริง

เรื่องภิกษุฝั่งแม่นํ้าวัคคุมุทา

{๓๐๔} [๖๗] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ กูฏาคารศาลาป่ามหาวัน ใกล้พระนครเวสาลี ครั้งนั้น ภิกษุมากรูปด้วยกันซึ่งเคยเป็นเพื่อนเห็นเพื่อนคบหากันมา จำพรรษาอยู่ใกล้ฝั่งแม่นํ้าวัคคุมุทา ก็แลสมัยนั้น แคว้นวัชชีเกิดทุพภิกขภัย ประชาชนหาเลี้ยงชีพฝืดเคือง มีกระดูกคนตายขาวเกลื่อน ต้องมีสลากชื้ออาหาร มิใช่ทำได้ง่ายที่ภิกษุสงฆ์จะยังอัตภาพให้เป็นไปด้วยการถือบาตรแสวงหา จึงภิกษุเหล่านั้นคิดกันว่า “บัดนี้แคว้นวัชชีเกิดทุพภิกขภัย ประชาชนหาเลี้ยงชีพฝืดเคือง มีกระดูกคนตายขาวเกลื่อน ต้องมีสลากชื้ออาหาร มิใช่ทำได้ง่ายที่ภิกษุสงฆ์จะยัง อัตภาพให้เป็นไปด้วยการถือบาตรแสวงหา ด้วยอุบายวิธีอย่างไรหนอ พวกเราจึงจะพร้อมเพรียงกัน ร่วมใจกัน ไม่วิวาทกัน อยู่จำพรรษาเป็น ผาสุกได้ และจะไม่ต้องลำบากด้วยบิณฑบาต”ภิกษุบางพวกเสนออย่างนี้ว่า “อาวุโสทั้งหลาย อย่ากระนั้นเลย พวกเราจงช่วยกันอำนวยกิจการแก่พวกคฤหัสถ์เถิด เมื่อเป็นเช่นนั้น พวกเขาก็จักมุ่งที่จะถวายบิณฑบาตแก่พวกเรา ด้วยอุบายอย่างนี้ พวกเราก็จะพร้อมเพรียงกัน ร่วมใจกัน ไม่วิวาทกัน อยู่จำพรรษาเป็นผาสุกได้ และจักไม่ลำบากด้วยบิณฑบาต”