สิกขาบทที่ ๘ เรื่องพระอุปนันทศากยบุตร เล่ม ๒

๘. อุปักขฏสิกขาบท

ว่าด้วยตระเตรียมทรัพย์เป็นค่าจีวร

เรื่องพระอุปนันทศากยบุตร

{๖๒} [๕๒๗] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้นชายคนหนึ่งได้กล่าวกะภรรยาว่า “ฉันจะนิมนต์พระคุณเจ้าอุปนันทะให้ครองจีวร”ภิกษุผู้ถือการเที่ยวบิณฑบาตเป็นวัตรรูปหนึ่งได้ยินชายคนนั้นกล่าวดังนี้ จึงเข้าไปหาท่านพระอุปนันทศากยบุตรถึงสำนัก ครั้นแล้วได้บอกกะท่านพระอุปนันทศากยบุตรว่า “อาวุโสอุปนันทะ ท่านเป็นผู้มีบุญมาก ในสถานที่โน้นมีชายคนหนึ่งได้กล่าวกะภรรยาว่า ‘ฉันจักนิมนต์พระคุณเจ้าอุปนันทะให้ครองจีวร”ท่านพระอุปนันทะกล่าวรับรองว่า “มีจริง ขอรับ ผู้นั้นเป็นอุปัฏฐากของผมเอง” ครั้นแล้วท่านพระอุปนันทศากยบุตรได้เข้าไปหาชายคนนั้นถึงบ้าน ครั้นแล้วสอบถามเขาว่า “ข่าวว่าท่านประสงค์จะให้อาตมาครองจีวร จริงหรือ”“ความจริง กระผมตั้งใจไว้อย่างนี้ว่าจักนิมนต์พระคุณเจ้าอุปนันทะ ให้ครองจีวร”

“ถ้าท่านประสงค์จะให้อาตมาครองจีวร ก็จงให้ครองจีวรชนิดนี้เถิด เพราะจีวรที่อาตมาไม่ใช้ แม้ครองแล้วอาตมาจักทำอะไรได้”

ชายคนนั้นจึงเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาขึ้นในขณะนั้นว่า “พระสมณะเชื้อสายพระศากยบุตรเหล่านี้เป็นคนมักมาก ไม่สันโดษ พระสมณะเหล่านี้จะให้ครองจีวรทั้งที ก็ทำได้ไม่ง่าย ไฉนพระคุณเจ้าอุปนันทะซึ่งเรามิได้ปวารณาไว้ก่อนจึงได้เข้ามาหาแล้วกะเกณฑ์เอาจีวรเล่า”

ภิกษุทั้งหลายได้ยินชายผู้นั้นเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาอยู่ บรรดาภิกษุผู้มักน้อย ... ต่างพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนท่านพระอุปนันทศากยบุตรซึ่งเขามิได้ปวารณาไว้ก่อน จึงได้เข้าไปหาคหบดีแล้วกะเกณฑ์เอาจีวรเล่า” จึงพากันตำหนิท่านพระอุปนันทะโดยอเนกปริยาย แล้วกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า

ทรงประชุมสงฆ์สอบถามแล้วบัญญัติสิกขาบท

พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งให้ประชุมภิกษุสงฆ์ในเพราะเหตุเป็นเค้ามูลนั้น ในเพราะเหตุแรกเกิดนั้น แล้วทรงสอบถามท่านพระอุปนันทศากยบุตรว่า “ดูก่อนอุปนันทะ ทราบมาว่าเธอซึ่งเขามิได้ปวารณาไว้ก่อนได้เข้าไปหาคหบดี แล้วกะเกณฑ์เอาจีวร จริงหรือ”

ท่านพระอุปนันทศากยบุตรทูลรับว่า “จริง พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนอุปนันทะ เขาเป็นญาติของเธอหรือมิใช่ญาติ”

“มิใช่ญาติ พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงตำหนิว่า “ดูก่อนโมฆบุรุษ คนที่มิใช่ญาติ ย่อมไม่รู้การกระทำอันสมควรหรือไม่สมควร ของที่มีอยู่หรือไม่มีของคนที่ มิใช่ญาติ ไฉนเธอนั้นซึ่งเขาไม่ได้ปวารณาไว้ก่อน ยังเข้าไปหาคหบดีผู้มิใช่ ญาติแล้ว กะเกณฑ์เอาจีวรเล่า การกระทำของเธอนั่นไม่เป็นไปเพื่อความเลื่อมใสของปวงชนที่ยังไม่เลื่อมใส หรือเพื่อความเลื่อมใสยิ่งขึ้นของปวงชนที่เลื่อมใสแล้ว โดยที่แท้ การกระทำของเธอนั่นเป็นไปเพื่อความไม่เลื่อมใส ของปวงชนที่ยังไม่เลื่อมใสและเพื่อความกลายเป็นอื่นไปของคนบางพวกที่เลื่อมใสแล้ว”ครั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตำหนิท่านพระอุปนันทศากยบุตรโดย อเนกปริยายดังนี้แล้ว ตรัสโทษแห่งความเป็นคนเลี้ยงยาก ... ที่เหมาะสมแก่เรื่องนั้นแก่ภิกษุทั้งหลาย แล้วรับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล เราจักบัญญัติสิกขาบทแก่ภิกษุทั้งหลาย อาศัยอำนาจประโยชน์ ๑o ประการ ...

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า

พระพุทธบัญญัติ

[๕๒๘] อนึ่ง มีคหบดีก็ดี คหปตานีก็ดี ผู้มิใช่ญาติ ตระเตรียมทรัพย์เป็นค่าจีวรเจาะจงภิกษุไว้ว่า ‘เราจักสั่งจ่ายจีวรด้วยทรัพย์เป็นค่าจีวรนี้แล้วยังภิกษุชื่อนี้ให้ครองจีวร’ ถ้าภิกษุนั้นซึ่งเขามิได้ปวารณาไว้ก่อนเข้าไปกะเกณฑ์เอาจีวรในสำนักของเขา เพราะอาศัยความต้องการจีวรที่ดีว่า ‘ดีละขอท่านจงให้จ่ายจีวรเช่นนั้นเช่นนี้มาด้วยทรัพย์เป็นค่าจีวรนี้ แล้วให้อาตมาครองเถิด’ เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์

สิกขาบทวิภังค์

{๖๓} [๕๒๙] คำว่า อนึ่ง ... เจาะจงภิกษุ ความว่า เพื่อประโยชน์ของภิกษุ คือ ทำภิกษุให้เป็นอารมณ์ แล้วประสงค์จะให้ภิกษุครองที่ชื่อว่า ผู้มิใช่ญาติ คือ ไม่ใช่คนที่เกี่ยวเนื่องกันทางมารดาหรือทางบิดาตลอด ๗ ชั่วคน

ที่ชื่อว่า คหบดี ได้แก่ ชายผู้ครองเรือนคนใดคนหนึ่ง

ที่ชื่อว่า คหปตานี ได้แก่ หญิงผู้ครองเรือนคนใดคนหนึ่ง

ที่ชื่อว่า ทรัพย์เป็นค่าจีวร ได้แก่ เงิน ทอง แก้วมณี แก้วมุกดา แก้วลาย (เพชรตาแมว) แก้วผลึก ผ้า ด้าย หรือฝ้ายคำว่า ด้วยทรัพย์เป็นค่าจีวรนี้ คือ ด้วยทรัพย์ที่เขาจัดหาไว้เฉพาะ

คำว่า สั่งจ่าย คือ แลกเปลี่ยน

คำว่า ให้ครอง คือ ถวาย

คำว่า ถ้าภิกษุนั้น ... ในสำนักของเขา ได้แก่ ภิกษุที่เขาตระเตรียมทรัพย์เป็นค่าจีวรไว้ถวายเจาะจง

คำว่า เขามิได้ปวารณาไว้ก่อน คือ เป็นผู้ที่เขาไม่ได้บอกไว้ก่อนว่า ‘ท่านเจ้าข้า ท่านจะต้องการจีวรเช่นไร ผมจักให้จ่ายจีวรเช่นไรถวายท่าน’คำว่า เข้าไปหาแล้ว คือ ไปถึงเรือนแล้วเข้าไปหาในที่แห่งใดแห่งหนึ่ง

คำว่า กะเกณฑ์เอาจีวร คือ กำหนดเอาจีวรว่า ‘ขอให้ยาว ขอให้กว้าง ขอให้เนื้อแน่น หรือขอให้เนื้ออละเอียด’คำว่า ด้วยทรัพย์เป็นค่าจีวรนี้ คือ ด้วยทรัพย์ที่เขาจัดหาไว้เฉพาะ

คำว่า เช่นนั้นเช่นนี้ คือ ชนิดยาวหรือกว้าง ชนิดเนื้อแน่นหรือเนื้อละเอียด

คำว่า สั่งจ่าย คือ แลกเปลี่ยน

คำว่า ให้อาตมาครองเถิด คือ จงถวาย

คำว่า เพราะอาศัยความเป็นผู้ต้องการจีวรดี คือ มีความประสงค์ผ้าที่ดี ต้องการผ้าที่มีราคาแพง

เขาสั่งจ่ายจีวรชนิดยาวก็ดี ชนิดกว้างก็ดี ชนิดเนื้อแน่นก็ดี ชนิดเนื้อละเอียดก็ดี ตามคำของเธอ เป็นทุกกฏเพราะประโยคที่เขาจ่าย เป็น นิสสัคคีย์เพราะได้จีวรมา คือ เป็นของจำต้องสละแก่สงฆ์ แก่คณะ หรือแก่ บุคคลดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลภิกษุพึงสละจีวรนั้นอย่างนี้

วิธีสละ

สละแก่สงฆ์

ภิกษุนั้นพึงเข้าไปหาสงฆ์ ห่มผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่า กราบเท้าภิกษุผู้แก่พรรษากว่า นั่งกระหย่งประนมมือกล่าวอย่างนี้ว่า

‘ท่านเจ้าข้า จีวรผืนนี้ของกระผม เขามิได้ปวารณาไว้ก่อน กระผมเข้าไปหาคหบดีผู้มิใช่ญาติแล้วกะเกณฑ์เอา เป็นนิสสัคคีย์ กระผมสละจีวรผืนนี้แก่สงฆ์’ครั้นสละแล้วพึงแสดงอาบัติ ภิกษุผู้ฉลาดสามารถรูปหนึ่งพึงรับอาบัติ พึงคืนจีวรที่เธอสละให้ด้วยญัตติกรรมวาจา ดังนี้

‘ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า จีวรผืนนี้ของภิกษุชื่อนี้เป็นนิสสัคคีย์ เธอสละแล้วแก่สงฆ์ ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว สงฆ์พึงให้จีวรผืนนี้แก่ภิกษุชื่อนี้’

สละแก่คณะ

ภิกษุนั้นพึงเข้าไปหาภิกษุหลายรูป ห่มผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่า กราบเท้าภิกษุผู้แก่พรรษากว่า นั่งกระหย่งประนมมือกล่าวอย่างนี้ว่า‘ท่านเจ้าข้า จีวรผืนนี้ของกระผม เขามิได้ปวารณาไว้ก่อน กระผมเข้าไปหาคหบดีผู้มิใช่ญาติแล้วกะเกณฑ์เอา เป็นนิสสัคคีย์ กระผมสละจีวรผืนนี้แก่ท่านทั้งหลาย’ครั้นสละแล้วพึงแสดงอาบัติ ภิกษุผู้ฉลาดสามารถรูปหนึ่งพึงรับอาบัติ พึงคืนจีวรที่เธอสละให้ด้วยญัตติกรรมวาจา ดังนี้

‘ท่านทั้งหลาย ขอจงฟังข้าพเจ้า จีวรผืนนี้ของภิกษุชื่อนี้เป็นนิสสัคคีย์ เธอสละแล้วแก่ท่านทั้งหลาย ถ้าความพร้อมพรั่งของท่าน ทั้งหลายถึงที่แล้ว ท่านทั้งหลายพึงให้จีวรผืนนี้แก่ภิกษุชื่อนี้’

สละแก่บุคคล

ภิกษุนั้นพึงเข้าไปหาภิกษุรูปหนึ่ง ห่มผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่า นั่งกระหย่งประนมมือกล่าวอย่างนี้ว่า

‘อาวุโส จีวรผืนนี้ของผม เขามิได้ปวารณาไว้ก่อน ผมเข้าไปหาคหบดี ผู้มิใช่ญาติแล้วกะเกณฑ์เอา เป็นนิสสัคคีย์ ผมสละจีวรผืนนี้แก่ท่าน’

ครั้นสละแล้วพึงแสดงอาบัติ ภิกษุผู้รับสละนั้นพึงรับอาบัติ พึงคืนจีวรที่เธอสละให้ด้วยคำว่า ‘ผมให้จีวรผืนนี้แก่ท่าน’

บทภาชนีย์

ติกนิสสัคคิยปาจิตตีย์

{๖๔} [๕๓o] คหบดีผู้มิใช่ญาติ ภิกษุสำคัญว่ามิใช่ญาติ เขามิได้ปวารณาไว้ก่อน เข้าไปหาคหบดีแล้วกะเกณฑ์เอาจีวร เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์คหบดีผู้มิใช่ญาติ ภิกษุสงสัย เขามิได้ปวารณาไว้ก่อน เข้าไปหาคหบดีแล้วกะเกณฑ์เอาจีวร เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์คหบดีผู้มิใช่ญาติ ภิกษุสำคัญว่าเป็นญาติ เขามิได้ปวารณาไว้ก่อน เข้าไปหาคหบดีแล้วกะเกณฑ์เอาจีวร เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์

ทุกกฏ

คหบดีเป็นญาติ ภิกษุสำคัญว่ามิใช่ญาติ ... ต้องอาบัติทุกกฏ

คหบดีเป็นญาติ ภิกษุสงสัย ... ต้องอาบัติทุกกฏ

ไม่ต้องอาบัติ

คหบดีเป็นญาติ ภิกษุสำคัญว่าเป็นญาติ ... ไม่ต้องอาบัติ

อนาปัตติวาร

{๖๕} [๕๓๑] ภิกษุขอต่อคหบดีผู้เป็นญาติ ๑ ภิกษุขอต่อคหบดีผู้ปวารณาไว้ ๑ ภิกษุขอเพื่อประโยชน์แก่ภิกษุอื่น ๑ ภิกษุชื้อมาด้วยทรัพย์ของตน ๑ คหบดีต้องการจะสั่งจ่ายจีวรมีราคาแพง ภิกษุให้เขาสั่งจ่ายจีวรมีราคาถูก ๑ ภิกษุผู้วิกลจริต ๑ ภิกษุผู้เป็นต้นบัญญัติ ๑ ไม่ต้องอาบัติแล

จบ อุปักขฏสิกขาบทที่ ๘

๙. ทุติยอุปักขฏสิกขาบท

ว่าด้วยตระเตรียมทรัพย์เป็นค่าจีวร สิกขาบทที่ ๒

เรื่องพระอุปนันทศากยบุตร

{๖๖} [๕๓๒] โดยสมัยนั้นพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้น ชายคนหนึ่งได้กล่าวกะชายอีกคนหนึ่งว่า “ผมจะนิมนต์ท่านพระอุปนันทะ ให้ครองจีวร” แม้ชายคนนั้นก็กล่าวอย่างนี้ว่า “ผมเองก็จะนิมนต์ท่านพระอุปนันทะให้ครองจีวร”ภิกษุผู้ถือการเที่ยวบิณฑบาตเป็นวัตรรูปหนึ่งได้ยินถ้อยคำที่เจรจากันนี้ ของทั้งสองคนนั้น จึงเข้าไปหาท่านพระอุปนันทศากยบุตรถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้กล่าวกะท่านพระอุปนันทศากยบุตรว่า “อาวุโสอุปนันทะ ท่านเป็นผู้มีบุญมาก ในสถานที่โน้นมีชายคนหนึ่งได้กล่าวกะชายอีกคนหนึ่งว่า ‘ผมจะ นิมนต์ท่านพระอุปนันทะให้ครองจีวร’ แม้ชายคนนั้นก็กล่าวอย่างนี้ว่า ‘ผมเองก็จะนิมนต์ท่านพระอุปนันทะให้ครองจีวร”ท่านพระอุปนันทะกล่าวรับรองว่า “มีจริง ขอรับ เขาทั้งสองนั้น เป็นอุปัฏฐากของผมเอง”

ครั้นแล้วท่านพระอุปนันทศากยบุตรได้เข้าไปหาชายทั้งสองคนนั้นถึงบ้าน ครั้นแล้วสอบถามเขาว่า “ท่านทั้งหลาย ข่าวว่าท่านทั้งสองประสงค์จะให้อาตมาครองจีวร จริงหรือ”

“ความจริง พวกผมได้พูดกันไว้อย่างนี้ว่าจักนิมนต์ท่านพระอุปนันทะ ให้ครองจีวร”

“ถ้าท่านทั้งสองประสงค์จะให้อาตมาครองจีวร ก็จงให้ครองจีวรชนิดนี้เถิด เพราะจีวรทั้งหลายที่อาตมาไม่ใช้ แม้ครองแล้วอาตมาจักทำอะไรได้”