สิกขาบทที่ ๓ เรื่องภิกษุรูปหนึ่ง เล่ม ๒

๓. ตติยกฐินสิกขาบท

ว่าด้วยกฐินเดาะ สิกขาบทที่ ๓

เรื่องภิกษุรับอกาลจีวร

{๓๒} [๔๙๗] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้นอกาลจีวรเกิดขึ้นแก่ภิกษุรูปหนึ่ง เธอจะทำจีวร ผ้าก็ไม่พอ จึงยกจีวรนั้นขึ้นรีดแล้วรีดอีก พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จจาริกไปตามเสนาสนะ ทอดพระเนตรเห็นเธอยกจีวรนั้นขึ้นรีดแล้วรีดอีก จึงเสด็จเข้าไปหาภิกษุนั้นถึงที่อยู่ ครั้นแล้วตรัสถามว่า “ดูก่อนภิกษุ เธอยกจีวรผืนนี้ขึ้นรีดแล้วรีดอีกเพื่อประสงค์อะไร”ภิกษุนั้นกราบทูลว่า “อกาลจีวรผืนนี้เกิดขึ้นแก่ข้าพระองค์ จะทำจีวรก็ไม่พอ เพราะฉะนั้น ข้าพระองค์จึงได้ยกจีวรนี้ขึ้นรีดแล้วรีดอีกพระพุทธเจ้าข้า”

“ก็เธอยังมีหวังว่าจะได้ผ้ามาเพิ่มอีกหรือ”

“ยังมี พระพุทธเจ้าข้า”

ทรงอนุญาตอกาลจีวร

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทำธรรมีกถาในเพราะเหตุเป็นเค้ามูลนั้น ในเพราะเหตุแรกเกิดนั้น แล้วรับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้รับอกาลจีวรแล้วเก็บไว้ได้ โดยมีหวังว่าจะได้ผ้ามาเพิ่ม”

{๓๓} [๔๙๘] ก็สมัยนั้นแล ภิกษุทั้งหลายทราบว่าพระผู้มีพระภาคเจ้า ทรงอนุญาตให้รับอกาลจีวรแล้วเก็บไว้ได้โดยมีหวังว่าจะได้ผ้ามาเพิ่ม จึงรับอกาลจีวรแล้วเก็บไว้เกินหนึ่งเดือน จีวรเหล่านั้นถูกห่อแขวนไว้ที่สายระเดียงท่านพระอานนท์เที่ยวจาริกไปตามเสนาสนะ ได้เห็นจีวรเหล่านั้นซึ่งภิกษุทั้งหลายห่อแขวนไว้ที่สายระเดียง ครั้นแล้วจึงถามภิกษุทั้งหลายว่า “จีวรเหล่านี้เป็นของใครห่อแขวนไว้ที่สายระเดียง”ภิกษุเหล่านั้นตอบว่า “อกาลจีวรเหล่านี้ของพวกกระผม ขอรับ พวกกระผมเก็บไว้โดยมีหวังว่าจะได้ผ้ามาเพิ่ม”

“เก็บไว้นานเท่าไรแล้ว”

“นานเกินหนึ่งเดือน ขอรับ”

ท่านพระอานนท์จึงเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนภิกษุทั้งหลาย จึงได้รับอกาลจีวรแล้วเก็บไว้เกินหนึ่งเดือนเล่า” ครั้นตำหนิภิกษุทั้งหลาย เหล่านั้นโดยอเนกปริยายแล้วกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า

ทรงประชุมสงฆ์สอบถามแล้วบัญญัติสิกขาบท

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งให้ประชุมภิกษุสงฆ์ในเพราะเหตุเป็นเค้ามูลนั้น ในเพราะเหตุแรกเกิดนั้น แล้วทรงสอบถามภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ทราบมาว่าพวกภิกษุรับอกาลจีวรแล้วเก็บไว้เกินหนึ่ง เดือน จริงหรือ”ภิกษุทั้งหลายทูลรับว่า “จริง พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงตำหนิว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การกระทำเช่นนั้นไม่เหมาะ ไม่สม ไม่ควร ... และเพื่อความกลายเป็นอื่นไปของคน บางพวกที่เลื่อมใสแล้ว”

ครั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตำหนิภิกษุเหล่านั้นโดยอเนกปริยายดังนี้แล้ว ตรัสโทษแห่งความเป็นคนเลี้ยงยาก...ที่เหมาะสมแก่เรื่องนั้นแก่ภิกษุทั้งหลาย แล้วรับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล เราจักบัญญัติสิกขาบทแก่ภิกษุทั้งหลาย อาศัยอำนาจประโยชน์ ๑๐ ประการ ...

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า

พระพุทธบัญญัติ

[๔๙๙] เมื่อจีวรของภิกษุสำเร็จแล้ว เมื่อกฐินเดาะเสียแล้ว อกาลจีวรเกิดขึ้นแก่ภิกษุ ภิกษุต้องการอยู่ก็พึงรับไว้ ครั้นรับแล้วพึงรีบให้ทำเป็นจีวร ถ้าผ้านั้นมีไม่พอ เมื่อมีความหวังว่าจะได้เพิ่ม ภิกษุนั้นพึงเก็บผ้านั้นไว้ได้เดือนหนึ่งเป็นอย่างยิ่ง เพื่อผ้าที่ยังขาดอยู่จะได้พอ ถ้าเก็บไว้เกินกว่ากำหนดนั้น แม้จะมีความหวังว่าจะได้เพิ่ม เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์

สิกขาบทวิภังค์

{๓๔} [๕๐๐] คำว่า เมื่อจีวรของภิกษุสำเร็จแล้ว ความว่า จีวรของภิกษุทำ สำเร็จแล้วก็ดี หายไปก็ดี ฉิบหายไปก็ดี ถูกไฟไหม้ไปก็ดี หมดหวังว่าจะได้ทำจีวรก็ดี

คำว่า กฐินเดาะเสียแล้ว คือ กฐินเดาะเสียแล้วด้วยมาติกาอย่างใดอย่างหนึ่ง บรรดามาติกา ๘ หรือสงฆ์เดาะกฐินเสียในระหว่าง

ที่ชื่อว่า อกาลจีวร ได้แก่ ผ้าที่เกิดขึ้นในระยะเวลา ๑๑ เดือน เมื่อไม่ได้กรานกฐิน เกิดขึ้นในระยะเวลา ๗ เดือน เมื่อได้กรานกฐิน แม้ผ้าที่เขาถวายในกาล นี่ก็ชื่อว่าอกาลจีวร

คำว่า เกิดขึ้น คือ เกิดขึ้นจากสงฆ์ก็ดี จากคณะก็ดี จากญาติก็ดี จากมิตรก็ดี จากที่บังสุกุลก็ดี จากทรัพย์ของตนก็ดี{๓๕} คำว่า ต้องการอยู่ คือ เมื่อปรารถนาก็พึงรับไว้

คำว่า ครั้นรับแล้วพึงรีบให้ทำ คือ พึงให้ทำให้เสร็จใน ๑๐ วัน

{๓๖} คำว่า ถ้าผ้านั้นมีไม่พอ คือ ผ้าที่จะทำไม่พอ

คำว่า ภิกษุนั้นพึงเก็บผ้านั้นไว้ได้เดือนหนึ่งเป็นอย่างยิ่ง คือ เก็บไว้ได้เดือนหนึ่งเป็นอย่างมาก

คำว่า เพื่อผ้าที่ยังขาดอยู่จะได้พอ คือ เพื่อประสงค์จะยังจีวรที่ยังขาดอยู่ให้เต็มบริบูรณ์

คำว่า เมื่อมีความหวังว่าจะได้เพิ่ม คือ มีความหวังว่าจะได้มาจากสงฆ์ก็ดี จากคณะก็ดี จากญาติก็ดี จากมิตรก็ดี จากที่บังสุกุลก็ดี จากทรัพย์ของตนก็ดี

จีวรที่มีหวัง

{๓๗} คำว่า ถ้าเก็บไว้เกินกว่ากำหนดนั้น แม้จะมีความหวังว่าจะได้เพิ่ม อธิบายว่า ผ้าเดิมเกิดขึ้นในวันนั้น ผ้าที่หวังก็เกิดขึ้นในวันนั้น พึงให้ทำให้ เสร็จใน ๑๐ วันผ้าเดิมเกิดขึ้นได้ ๒ วัน ผ้าที่หวังจึงเกิดขึ้น พึงให้ทำให้เสร็จใน ๑๐ วัน

ผ้าเดิมเกิดขึ้นได้ ๓ วัน ผ้าที่หวังจึงเกิดขึ้น พึงให้ทำให้เสร็จใน ๑๐ วัน

ผ้าเดิมเกิดขึ้นได้ ๔ วัน ผ้าที่หวังจึงเกิดขึ้นพึงให้ทำให้เสร็จใน ๑๐ วัน

ผ้าเดิมเกิดขึ้นได้ ๕ วัน ผ้าที่หวังจึงเกิดขึ้น พึงให้ทำให้เสร็จใน ๑๐ วัน

ผ้าเดิมเกิดขึ้นได้ ๖ วัน ผ้าที่หวังจึงเกิดขึ้น พึงให้ทำให้เสร็จใน ๑๐ วัน

ผ้าเดิมเกิดขึ้นได้ ๗ วัน ผ้าที่หวังจึงเกิดขึ้น พึงให้ทำให้เสร็จใน ๑๐ วัน

ผ้าเดิมเกิดขึ้นได้ ๘ วัน ผ้าที่หวังจึงเกิดขึ้น พึงให้ทำให้เสร็จใน ๑๐ วัน

ผ้าเดิมเกิดขึ้นได้ ๙ วัน ผ้าที่หวังจึงเกิดขึ้น พึงให้ทำให้เสร็จใน ๑๐ วัน

ผ้าเดิมเกิดขึ้นได้ ๑๐ วัน ผ้าที่หวังจึงเกิดขึ้น พึงให้ทำให้เสร็จใน ๑๐ วันผ้าเดิมเกิดขึ้นได้ ๑๑ วัน ผ้าที่หวังจึงเกิดขึ้น พึงให้ทำให้เสร็จใน ๑๐ วันผ้าเดิมเกิดขึ้นได้ ๑๒ วัน ผ้าที่หวังจึงเกิดขึ้น พึงให้ทำให้เสร็จใน ๑๐ วันผ้าเดิมเกิดขึ้นได้ ๑๓ วัน ผ้าที่หวังจึงเกิดขึ้น พึงให้ทำให้เสร็จใน ๑๐ วันผ้าเดิมเกิดขึ้นได้ ๑๔ วัน ผ้าที่หวังจึงเกิดขึ้น พึงให้ทำให้เสร็จใน ๑๐ วันผ้าเดิมเกิดขึ้นได้ ๑๕ วัน ผ้าที่หวังจึงเกิดขึ้น พึงให้ทำให้เสร็จใน ๑๐ วันผ้าเดิมเกิดขึ้นได้ ๑๖ วัน ผ้าที่หวังจึงเกิดขึ้น พึงให้ทำให้เสร็จใน ๑๐ วันผ้าเดิมเกิดขึ้นได้ ๑๗ วัน ผ้าที่หวังจึงเกิดขึ้น พึงให้ทำให้เสร็จใน

๑๐ วันผ้าเดิมเกิดขึ้นได้ ๑๘ วัน ผ้าที่หวังจึงเกิดขึ้น พึงให้ทำให้เสร็จใน ๑๐ วันผ้าเดิมเกิดขึ้นได้ ๑๙ วัน ผ้าที่หวังจึงเกิดขึ้น พึงให้ทำให้เสร็จใน ๑๐ วันผ้าเดิมเกิดขึ้นได้ ๒๐ วัน ผ้าที่หวังจึงเกิดขึ้น พึงให้ทำให้เสร็จใน ๑๐ วันผ้าเดิมเกิดขึ้นได้ ๒๑ วัน ผ้าที่หวังจึงเกิดขึ้น พึงให้ทำให้เสร็จใน ๙ วันผ้าเดิมเกิดขึ้นได้ ๒๒ วัน ผ้าที่หวังจึงเกิดขึ้น พึงให้ทำให้เสร็จใน ๘ วันผ้าเดิมเกิดขึ้นได้ ๒๓ วัน ผ้าที่หวังจึงเกิดขึ้น พึงให้ทำให้เสร็จใน ๗ วันผ้าเดิมเกิดขึ้นได้ ๒๔ วัน ผ้าที่หวังจึงเกิดขึ้น พึงให้ทำให้เสร็จใน ๖ วันผ้าเดิมเกิดขึ้นได้ ๒๕ วัน ผ้าที่หวังจึงเกิดขึ้น พึงให้ทำให้เสร็จใน ๕ วันผ้าเดิมเกิดขึ้นได้ ๒๖ วัน ผ้าที่หวังจึงเกิดขึ้น พึงให้ทำให้เสร็จใน ๔ วันผ้าเดิมเกิดขึ้นได้ ๒๗ วัน ผ้าที่หวังจึงเกิดขึ้น พึงให้ทำให้เสร็จใน ๓ วันผ้าเดิมเกิดขึ้นได้ ๒๘ วัน ผ้าที่หวังจึงเกิดขึ้น พึงให้ทำให้เสร็จใน ๒ วันผ้าเดิมเกิดขึ้นได้ ๒๙ วัน ผ้าที่หวังจึงเกิดขึ้น พึงให้ทำให้เสร็จใน ๑ วันผ้าเดิมเกิดขึ้นได้ ๓๐ วัน ผ้าที่หวังจึงเกิดขึ้น พึงอธิษฐาน พึงวิกัปไว้

พึงสละให้ผู้อื่นไปในวันนั้นแหละ ถ้าไม่อธิษฐาน ไม่วิกัปไว้ หรือไม่สละให้ผู้อื่นไป เมื่ออรุณที่ ๓๑ ขึ้นมา จีวรนั้นเป็นนิสสัคคีย์ คือ เป็นของจำต้อง สละแก่สงฆ์ แก่คณะ หรือแก่บุคคล

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลภิกษุพึงสละจีวรนั้นอย่างนี้

วิธีสละ

สละแก่สงฆ์

ภิกษุนั้นพึงเข้าไปหาสงฆ์ ห่มผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่า กราบเท้าภิกษุผู้แก่พรรษากว่า นั่งกระหย่งประนมมือกล่าวอย่างนี้ว่า

‘ท่านเจ้าข้า อกาลจีวรผืนนี้ของกระผมล่วงเดือนหนึ่ง เป็นนิสสัคคีย์ กระผมสละอกาลจีวรผืนนี้แก่สงฆ์’

ครั้นสละแล้วพึงแสดงอาบัติ ภิกษุผู้ฉลาดสามารถรูปหนึ่งพึงรับอาบัติ พึงคืนจีวรที่เธอสละให้ด้วยญัตติกรรมวาจา ดังนี้

‘ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า อกาลจีวรผืนนี้ของภิกษุชื่อนี้เป็นนิสสัคคีย์ เธอสละแล้วแก่สงฆ์ ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว สงฆ์พึงให้อกาลจีวรผืนนี้แก่ภิกษุชื่อนี้’

สละแก่คณะ

ภิกษุนั้นพึงเข้าไปหาภิกษุหลายรูป ห่มผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่า กราบเท้าภิกษุผู้แก่พรรษากว่า นั่งกระหย่งประนมมือกล่าวอย่างนี้ว่า‘ท่านเจ้าข้า อกาลจีวรผืนนี้ของกระผมล่วงเดือนหนึ่ง เป็นนิสสัคคีย์ กระผมสละอกาลจีวรผืนนี้แก่ท่านทั้งหลาย’

ครั้นสละแล้วพึงแสดงอาบัติ ภิกษุผู้ฉลาดสามารถรูปหนึ่งพึงรับอาบัติ พึงคืนจีวรที่เธอสละให้ด้วยญัตติกรรมวาจา ดังนี้

‘ท่านทั้งหลาย ขอจงฟังข้าพเจ้า อกาลจีวรผืนนี้ของภิกษุชื่อนี้เป็น นิสสัคคีย์ เธอสละแล้วแก่ท่านทั้งหลาย ถ้าความพร้อมพรั่งของท่านทั้งหลายถึงที่แล้ว ท่านทั้งหลายพึงให้อกาลจีวรผืนนี้แก่ภิกษุชื่อนี้’

สละแก่บุคคล

ภิกษุนั้นพึงเข้าไปหาภิกษุรูปหนึ่ง ห่มผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่า นั่งกระหย่ง ประนมมือกล่าวอย่างนี้ว่า‘อาวุโส อกาลจีวรผืนนี้ของผมล่วงเดือนหนึ่ง เป็นนิสสัคคีย์ ผมสละอกาลจีวรผืนนี้แก่ท่าน’ครั้นสละแล้วพึงแสดงอาบัติ ภิกษุผู้รับสละนั้นพึงรับอาบัติ พึงคืนจีวรที่เธอสละให้ด้วยคำว่า ‘ผมให้อกาลจีวรผืนนี้แก่ท่าน’{๓๘} เมื่อผ้าเดิมเกิดขึ้นแล้ว ผ้าที่หวังจึงเกิดขึ้น เนี้อผ้าไม่เหมือนกัน และราตรียังเหลืออยู่ ภิกษุไม่ต้องการ ก็ไม่พึงให้ทำ

บทภาชนีย์

นิสสัคคิยปาจิตตีย์

{๓๙} [๕๐๑] จีวรล่วงเดือนหนึ่งแล้ว ภิกษุสำคัญว่าล่วงแล้ว เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์

จีวรล่วงเดือนหนึ่งแล้ว ภิกษุสงสัย เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์

จีวรล่วงเดือนหนึ่งแล้ว ภิกษุสำคัญว่ายังไม่ล่วง เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์

จีวรยังไม่ได้อธิษฐาน ภิกษุสำคัญว่าอธิษฐานแล้ว เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์

จีวรยังไม่ได้วิกัป ภิกษุสำคัญว่าวิกัปแล้ว เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์

จีวรยังไม่ได้สละไป ภิกษุสำคัญว่าสละไปแล้ว เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์

จีวรยังไม่หาย ภิกษุสำคัญว่าหายแล้ว เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์

จีวรยังไม่ฉิบหาย ภิกษุสำคัญว่าฉิบหายแล้ว เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์

จีวรยังไม่ถูกไฟไหม้ ภิกษุสำคัญว่าถูกไฟไหม้แล้ว เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์

จีวรยังไม่ถูกโจรชิงไป ภิกษุสำคัญว่าถูกโจรชิงไปแล้ว เป็นนิสสัคคิย ปาจิตตีย์

ทุกกฏ

{๔๐} จีวรเป็นนิสสัคคีย์ ภิกษุไม่สละ ใช้สอย ต้องอาบัติทุกกฏ

จีวรยังไม่ล่วงเดือนหนึ่ง ภิกษุสำคัญว่าล่วงแล้ว ใช้สอย ต้องอาบัติทุกกฏ

จีวรยังไม่ล่วงเดือนหนึ่ง ภิกษุสงสัย ใช้สอย ต้องอาบัติทุกกฏ

ไม่ต้องอาบัติ

จีวรยังไม่ล่วงเดือนหนึ่ง ภิกษุสำคัญยังไม่ล่วง ใช้สอย ไม่ต้องอาบัติ

อนาปัตติวาร

{๔๑} [๕๐๒] ภิกษุอธิษฐานภายในเดือนหนึ่ง ๑ ภิกษุวิกัปไว้ภายในเดือนหนึ่ง ๑ ภิกษุสละไป ๑ จีวรหายไป ๑ จีวรฉิบหายไป ๑ จีวรถูกไฟไหม้ไป ๑ โจรชิงเอาไป ๑ ภิกษุถือวิสาสะ ๑ ภิกษุผู้วิกลจริต ๑ ภิกษุผู้เป็นต้นบัญญัติ ๑ ภิกษุเหล่านี้ไม่ต้องอาบัติแล

จบ กฐินสิกขาบทที่ ๓

๔. ปุราณจีวรสิกขาบท

ว่าด้วยการให้ซักจีวรเก่า

เรื่องพระอุทายี

{๔๒} [๕๐๓] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้า ประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวันอารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้นอดีตภรรยาของท่านพระอุทายีบวชอยู่ในสำนักภิกษุณี นางมายังสำนักท่านพระอุทายีเสมอ แม้ท่านพระอุทายีก็ไปยังสำนักภิกษุณีนั้นเสมอ และบางครั้งก็ฉันอาหารอยู่ในสำนักภิกษุณีนั้น เช้าวันหนึ่งท่านพระอุทายีครองอันตรวาสก แล้วถือบาตรจีวรเข้าไปหาภิกษุณีนั้นถึงสำนัก ครั้นแล้วนั่งเปิดองค์กำเนิดบนอาสนะเบื้องหน้าภิกษุณีนั้น แม้ภิกษุณีนั้นก็นั่งเปิดองค์กำเนิดบนอาสนะเบื้องหน้าท่านพระอุทายี ท่านพระอุทายีมีความกำหนัดได้จ้องดูองค์กำเนิดของนาง อสุจิได้เคลื่อนจากองค์กำเนิดของท่านพระอุทายี ท่านพระอุทายีได้พูดกะนางว่า “น้องหญิง เธอจงไปหานํ้ามา ฉันจะซักผ้าอันตรวาสก”นางบอกว่า “ส่งมาเถิด ท่าน ดิฉันซักให้เอง” ครั้นแล้วนางได้ดูด อสุจิของท่านไว้ส่วนหนึ่ง ได้สอดอีกส่วนหนึ่งเข้าไปในองค์กำเนิด นางได้ตั้งครรภ์เพราะเหตุนั้นแล้ว

ภิกษุณีทั้งหลายได้พูดกันอย่างนี้ว่า “ภิกษุณีรูปนี้มิใช่พรหมจารินี ภิกษุณีรูปนี้มีครรภ์”

นางพูดว่า “แม่เจ้า ดิฉันมิใช่พรหมจารินีก็หาไม่” ครั้นแล้วนางได้แจ้งเรื่องนั้นแก่ภิกษุณีทั้งหลาย