เรื่องสุนีธะวัสสการะมหาอำมาตย์ เล่ม ๕

๑๕.เรื่องสุนีธะและวัสสการมหาอำมาตย์

{๗๑} [๒๘๖] ก็โดยสมัยนั้นแล มหาอำมาตย์แห่งมคธรัฐ ๒ ท่าน ชื่อสุนีธะ ๑ ชื่อวัสสการะ ๑ กำลังจัดสร้างพระนครอยู่ที่บ้านปาฏลิคามเพื่อป้องกันชาววัชชี พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตื่นบรรทมในเวลาใกล้รุ่งแห่งราตรี ได้ทรงเล็งทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ล่วงจักษุวิสัยของมนุษย์ ทอดพระเนตรเห็นเทวดาเป็นอันมากยึดถือพื้นที่ในบ้านปาฏลิคามอยู่ คือ ในภูมิประเทศส่วนใด พวกเทวดาผู้มีศักดิ์ใหญ่ยึดถือพื้นที่ไว้ พวกเจ้าและราชมหาอำมาตย์ผู้มีศักดิ์สูง ๆ ต่างก็น้อมจิตไปเพื่อสร้างนิเวศน์ลงในภูมิประเทศส่วนนั้น ในภูมิประเทศส่วนใด พวกเทวดาที่มีศักดิ์ชั้นกลางยึดถือพื้นที่ไว้ พวกเจ้าและราชมหาอำมาตย์ที่มีศักดิ์ชั้นกลาง ๆ ต่างก็น้อมจิตไปเพื่อสร้างนิเวศน์ลงในภูมิประเทศส่วนนั้น ในภูมิประเทศส่วนใด พวกเทวดาที่มีศักดิ์ชั้นตํ่ายึดถือพื้นที่ไว้ พวกเจ้าและราชมหาอำมาตย์ผู้มีศักดิ์ชั้นต่ำ ๆ ต่างก็น้อมจิต ไปเพื่อสร้างนิเวศน์ลงในภูมิประเทศส่วนนั้น จึงพระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งถามท่านพระอานนท์ว่า “ดูก่อนอานนท์ คนเหล่านั้นเป็นใคร ที่สร้างนครที่บ้านปาฏลิคามกันอยู่”“มหาอำมาตย์แห่งมคธรัฐชื่อสุนีธะกับวัสสการะกำลังจัดสร้างนครที่บ้านปาฏลิคามเพื่อป้องกันชาววัชชีกันอยู่ พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนอานนท์ สุนีธะกับวัสสการะสองมหาอำมาตย์แห่งมคธรัฐจัดสร้างนครลงในบ้านปาฏลิคามกันอยู่เพื่อป้องกันชาววัชชีเหมือนได้ปรึกษากับพวกเทพเจ้าชั้นดาวดึงส์แล้วฉะนั้น อานนท์ เมื่อเวลาใกล้รุ่งแห่งราตรีนี้ เราลุกขึ้นแล้วได้เล็งทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ล่วงจักษุวิสัยของมนุษย์ เห็นพวกเทวดาเป็นอันมากยึดถือพื้นที่ในบ้านปาฏลิคามอยู่ คือ ในภูมิประเทศส่วนใด พวกเทวดาที่มีศักดิ์สูง ๆ ยึดถือพื้นที่ไว้ พวกเจ้าและราชมหาอำมาตย์ผู้มีศักดิ์สูง ๆ ต่างก็น้อมจิตไปเพื่อสร้างนิเวศน์ลงในภูมิประเทศส่วนนั้น ใน

ภูมิประเทศส่วนใด เทวดาที่มีศักดิ์ชั้นกลาง ๆ ยึดถือพื้นที่ไว้ พวกเจ้าและราชมหาอำมาตย์ผู้มีศักดิ์ชั้นกลาง ๆ ต่างก็น้อมจิตไปเพื่อสร้างนิเวศน์ลงในภูมิประเทศส่วนนั้น ในภูมิประเทศส่วนใด เทวดาที่มีศักดิ์ชั้นต่ำ ๆ ยึดถือพื้นที่ไว้ พวกเจ้าและราชมหาอำมาตย์ผู้มีศักดิ์ชั้นตํ่า ๆ ต่างก็น้อมจิตไปเพื่อสร้างนิเวศน์ลงในภูมิประเทศส่วนนั้น อานนท์ พระนครนี้จักเป็นพระนครชั้นเอก เป็นทำเลค้าขาย ตลอดถึงเป็นย่านชุมนุมแห่งอารยชนและเป็นทางค้าขาย ชื่อปาฏลิบุตร และเมืองปาฏลิบุตรจักมีอันตราย ๓ ประการ คือ จากไฟ ๑ จากน้ำ ๑ จากภายในคือความแตกสามัคคีกัน ๑{๗๒} ครั้งนั้นแล สุนีธะและวัสสการะมหาอำมาตย์แห่งมคธรัฐพากันเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ

ครั้นแล้วได้ทูลปราศรัยกับพระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้เป็นที่บันเทิงเป็นที่ระลึกถึงกันไปแล้ว ได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้กราบทูลอาราธนาพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ขอท่านพระโคดมพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์โปรดรับนิมนต์ฉันภัตตาหารของข้าพระพุทธเจ้าทั้งหลาย เพื่อเจริญบุญกุศลและปีติปราโมทย์ในวันนี้ด้วยเถิด พระพุทธเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรับอาราธนาโดยดุษณีภาพ ครั้นสุนีธะและวัสสการะมหาอำมาตย์แห่งมคธรัฐทราบว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรับอาราธนาแล้ว จึงลุกจากที่นั่งกลับไปต่อจากนั้น สุนีธะและวัสสการะมหาอำมาตย์แห่งมคธรัฐได้ให้ตกแต่งของเคี้ยวของฉันอันประณีตแล้ว ให้เจ้าหน้าที่มากราบทูลภัตกาลแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ถึงเวลาแล้ว ท่านพระโคดม ภัตตาหารเสร็จแล้ว”

ครั้งนั้นเป็นเวลาเช้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงครองอันตรวาสก ทรงถือบาตรจีวรเสด็จไปทางสถานที่อังคาสของสุนีธะและวัสสการะมหาอำมาตย์แห่งมคธรัฐ ครั้นถึงแล้วประทับนั่งเหนือพุทธอาสน์ที่เขาจัดถวาย พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ จึงสองมหาอำมาตย์อังคาสภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็น

ประมุขด้วยขาทนียโภชนียาหารอันประณีตด้วยมือของตน จนพระผู้มีพระภาคเจ้าเสวยเสร็จทรงนำพระหัตถ์ออกจากบาตรให้ห้ามภัตแล้ว จึงนั่งเฝ้าอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุโมทนาแก่สุนีธะและวัสสการะมหาอำมาตย์นั้นด้วยพระคาถาเหล่านี้ว่า

เทวตาทิสสทักขิณานุโมทนา

{๗๓} บัณฑิตชนอยู่ในภูมิประเทศใด พึงเลี้ยงดูท่านผู้มีศีล

ผู้สำรวม ผู้ประพฤติพรหมจรรย์ในภูมิประเทศนั้น

และพึงอุทิศทักษิณาแก่เหล่าเทพดาผู้สถิตอยู่ใน

สถานที่นั้น เทพดาเหล่านั้นได้รับบูชาแล้ว ย่อมบูชา

บัณฑิตชนนั้นตอบ ได้รับนับถือแล้วย่อมนับถือ

บัณฑิตชนนั้นตอบ

ต่อจากนั้น ย่อมอนุเคราะห์บัณฑิตชนนั้นดุจมารดา

อนุเคราะห์บุตรผู้เกิดแต่อกฉะนั้น คนที่เทพดา

อนุเคราะห์แล้วย่อมพบเห็นแต่สิ่งที่เจริญทุกเมื่อ

{๗๔} ครั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุโมทนาแก่สุนีธะและวัสสการะมหาอำมาตย์แห่งมคธรัฐด้วยพระคาถาเหล่านี้แล้ว ทรงลุกจากพุทธอาสน์เสด็จกลับ จึงสุนีธะและวัสสการะมหาอำมาตย์ตามส่งเสด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าไปทางเบื้องพระปฤษฎางค์ด้วยความประสงค์ว่า “วันนี้พระสมณโคดมเสด็จออกทางประตูด้านใด ประตูด้านนั้นจักชื่อว่าประตูพระโคดม จักเสด็จข้ามแม่นํ้าคงคาทางท่าใด ท่านั้นจักชื่อว่าท่าพระโคดม” ต่อมา ประตูที่พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จพระดำเนินผ่านไปนั้นได้ปรากฏชื่อว่าประตูพระโคดมครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จพระดำเนินไปทางแม่นํ้าคงคา ก็ในเวลานั้นแม่น้ำคงคามีน้ำเต็มเปี่ยม เสมอตลิ่ง พอกาดื่มกินได้ คน

ทั้งหลายประสงค์จะข้ามจากฝั่งนี้ไปฝั่งโน้น บ้างก็หาเรือ บ้างก็หาแพ บ้างก็ผูกทุ่น พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทอดพระเนตรเห็นคนเหล่านั้นซึ่งบ้างก็หาเรือ บ้างก็หาแพ บ้างก็ผูกทุ่น ประสงค์จะข้ามจากฝั่งนี้ไปฝั่งโน้นกันอยู่ ครั้นแล้วพร้อมกับภิกษุสงฆ์ได้ทรงอันตรธานพระองค์จากฝั่งนี้ไปปรากฏพระองค์ที่ฝั่งโน้น เปรียบเหมือนบุรุษผู้แข็งแรงเหยียดแขนที่คู้ออกหรือคู้แขนที่เหยียดเข้าฉะนั้นครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบความข้อนี้แล้ว จึงทรงเปล่งพระอุทานนี้ในเวลานั้นว่า

ชนเหล่าใดประสงค์จะข้ามแม่นั้นคือตัณหาที่ทั้งลึก

ทั้งกว้าง ชนเหล่านั้นต้องสร้างสะพานคืออริยมรรค

แล้วละเปือกตมอันเป็นที่ลุ่มเต็มด้วยน้ำเสียจึงข้ามได้

ก็คนที่ประสงค์จะข้ามนํ้านิดหน่อยก็ต้องผูกแพจึงข้าม

ไปได้ แต่พวกคนมีปัญญาเว้นแพเสียก็ข้ามไปได้

๑๖. ว่าด้วยทรงแสดงจตุราริยสัจที่โกฏิคาม

{๗๕} [๒๘๗] ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จเข้าไปยังบ้านโกฏิคาม ทราบว่าพระองค์ประทับอยู่ที่บ้านโกฏิคามนั้น ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราและพวกเธอเร่ร่อนท่องเที่ยวไปตลอดกาลนานนี้อย่างนี้ เพราะไม่ได้ตรัสรู้ไม่ได้แทงตลอดทุกขอริยสัจ ... ทุกขสมุทัยอริยสัจ ... ทุกขนิโรธอริยสัจ... ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ทุกขอริยสัจ ทุกขสมุทัยอริยสัจ ทุกขนิโรธอริยสัจ ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจนี้นั้นเราและพวกเธอได้ตรัสรู้แล้ว ได้แทงตลอดแล้ว ตัดตัณหาในภพได้ขาดแล้ว ตัณหาที่จะนำไปเกิดก็สิ้นแล้ว บัดนี้ภพใหม่ไม่มีต่อไปอีก”

นิคมคาถา

{๗๖} เพราะไม่เห็นอริยสัจ ๔ ตามเป็นจริง เราและพวก

เธอจึงต้องท่องเที่ยวไปในชาตินั้น ๆ ตลอดกาลนาน

อริยสัจเหล่านั้นนั่นเราและพวกเธอได้เห็นแล้ว

ตัณหาที่จะนำไปเกิดเราและพวกเธอได้ถอนขึ้นแล้ว

รากแห่งทุกข์เราและพวกเธอก็ได้ตัดขาดแล้ว บัดนี้

ภพใหม่ไม่มีต่อไปอีก

๑๗. เรื่องนางอัมพปาลี

{๗๗} [๒๘๘] นางอัมพปาลีหญิงคณิกาได้ทราบข่าวว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จมาโดยลำดับถึงบ้านโกฏิคามแล้ว จึงให้จัดยานพาหนะชั้นดีเยี่ยม แล้วขึ้นยานพาหนะชั้นดีเยี่ยม ออกไปจากพระนครเวสาลีด้วยยานพาหนะชั้นดีเยี่ยมเพื่อเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า ไปด้วยยานพาหนะตลอดพื้นที่เท่าที่ยานพาหนะจะไปได้แล้วลงจากยานพาหนะเดินด้วยเท้าเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่งอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงชี้แจงนางให้เห็นแจ้ง ให้สมาทาน ให้อาจหาญ ให้ร่าเริงด้วยธรรมีกถาแล้วครั้นนางอัมพปาลีหญิงคณิกาอันพระผู้มีพระภาคเจ้าให้เห็นแจ้ง ให้สมาทาน ให้อาจหาญ ให้ร่าเริงด้วยธรรมีกถาแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า “ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าพร้อมด้วยพระภิกษุสงฆ์โปรดทรงรับนิมนต์ฉันภัตตาหารของหม่อมฉัน เพื่อเจริญบุญกุศลและปีติปราโมทย์ในวันพรุ่งนี้ด้วยเถิด” พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรับอาราธนาโดยดุษณีภาพ ครั้นนางทราบว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรับอาราธนาแล้ว ก็ได้ลุกจากที่นั่ง ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า ทำประทักษิณแล้วกลับไป