ปัญหาปุจฉกะ เล่ม ๓๕

๓. ปัญหาปุจฉกะ

{๕๖๔} [๔๘๒] โพชฌงค์ ๗ คือ

๑. สติสัมโพชฌงค์ ๒. ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์

๓. วิริยสัมโพชฌงค์ ๔. ปีติสัมโพชฌงค์

๕. ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ ๖. สมาธิสัมโพชฌงค์

๗. อุเปกขาสัมโพชฌงค์

ติกมาติกาปุจฉา ทุกมาติกาปุจฉา

[๔๘๓] บรรดาโพชฌงค์ ๗ โพชฌงค์ไหนเป็นกุศล โพชฌงค์ไหนเป็นอกุศล โพชฌงค์ไหนเป็นอัพยากฤต ... โพชฌงค์ไหนที่เกิดกับกิเลสอันเป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้ โพชฌงค์ไหนที่ไม่เกิดกับกิเลสอันเป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้

๑. ติกมาติกาวิสัชนา

{๕๖๕} [๔๘๔] โพชฌงค์ ๗ ที่เป็นกุศลก็มี ที่เป็นอัพยากฤตก็มี

ปีติสัมโพชฌงค์สัมปยุตด้วยสุขเวทนา โพชฌงค์ ๖ ที่สัมปยุตด้วยสุขเวทนาก็มี ที่สัมปยุตด้วยอทุกขมสุขเวทนาก็มีโพชฌงค์ ๗ ที่เป็นวิบากก็มี ที่เป็นเหตุให้เกิดวิบากก็มี

โพชฌงค์ ๗ กรรมอันสัมปยุตด้วยตัณหาทิฏฐิไม่ยึดครองและไม่เป็นอารมณ์ของอุปาทานโพชฌงค์ ๗ กิเลสไม่ทำให้เศร้าหมองและไม่เป็นอารมณ์ของกิเลส

โพชฌงค์ ๗ ที่มีทั้งวิตกและวิจารก็มี ที่ไม่มีวิตกมีเพียงวิจารก็มี ที่ไม่มีทั้งวิตกและวิจารก็มี

ปีติสัมโพชฌงค์ไม่สหรคตด้วยปีติ แต่สหรคตด้วยสุข และไม่สหรคตด้วยอุเบกขา โพชฌงค์ ๖ ที่สหรคตด้วยปีติก็มี ที่สหรคตด้วยสุขก็มี ที่สหรคตด้วยอุเบกขาก็มีโพชฌงค์ ๗ อันโสดาปัตติมรรคและมรรคเบื้องสูง ๓ ไม่พึงประหาณ

โพชฌงค์ ๗ เป็นไม่มีเหตุอันโสดาปัตติมรรคและมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณ

โพชฌงค์ ๗ ที่เป็นเหตุให้ถึงนิพพานก็มี ที่ไม่เป็นเหตุให้ถึงปฏิสนธิ และจุติและไม่เป็นเหตุให้ถึงนิพพานก็มีโพชฌงค์ ๗ ที่เป็นของเสกขบุคคลก็มี ที่เป็นของอเสกขบุคคลก็มี

โพชฌงค์ ๗ เป็นอัปปมาณะ

โพชฌงค์ ๗ มีอารมณ์เป็นอัปปมาณะ

โพชฌงค์ ๗ เป็นธรรมอย่างประณีต

โพชฌงค์ ๗ ที่มีสภาวะชอบและให้ผลแน่นอนก็มี ที่ให้ผลไม่แน่นอนก็มี

โพชฌงค์ ๗ ไม่มีมรรคเป็นอารมณ์

โพชฌงค์ ๗ ที่มีมรรคเป็นเหตุก็มี ที่มีมรรคเป็นอธิบดีก็มี ที่กล่าวไม่ได้ว่ามีมรรคเป็นเหตุ หรือมีมรรคเป็นอธิบดีก็มีโพชฌงค์ ๗ ที่เกิดขึ้นก็มี ที่ยังไม่เกิดขึ้นก็มี ที่จักเกิดขึ้นก็มี

โพชฌงค์ ๗ ที่เป็นอดีตก็มี ที่เป็นอนาคตก็มี ที่เป็นปัจจุบันก็มี

โพชฌงค์ ๗ กล่าวไม่ได้ว่ามีอารมณ์เป็นอดีต มีอารมณ์เป็นอนาคตหรือมีอารมณ์เป็นปัจจุบันโพชฌงค์ ๗ ที่เป็นภายในตนก็มี ที่เป็นภายนอกตนก็มี ที่เป็นภายในตนและภายนอกตนก็มีโพชฌงค์ ๗ มีอารมณ์เป็นภายนอกตน

โพชฌงค์ ๗ เป็นธรรมเห็นไม่ได้และกระทบไม่ได้

๒. ทุกมาติกาวิสัชนา

๑. เหตุโคจฉกวิสัชนา

{๕๖๖} [๔๘๕] ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์เป็นเหตุโพชฌงค์ ๖ ไม่เป็นเหตุ แต่มีเหตุและสัมปยุตด้วยเหตุ

ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์เป็นเหตุและมีเหตุ โพชฌงค์ ๖ กล่าวไม่ได้ว่าเป็นเหตุและมีเหตุ หรือมีเหตุแต่ไม่เป็นเหตุธัมมวิจยสัมโพชฌงค์เป็นเหตุและสัมปยุตด้วยเหตุ โพชฌงค์ ๖ กล่าวไม่ได้ว่าเป็นเหตุและสัมปยุตด้วยเหตุ หรือสัมปยุตด้วยเหตุแต่ไม่เป็นเหตุโพชฌงค์ ๖ ไม่เป็นเหตุแต่มีเหตุ ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์กล่าวไม่ได้ว่าไม่เป็นเหตุแต่มีเหตุ หรือไม่เป็นเหตุและไม่มีเหตุ

๒-๑๒. จูฬันตรทุกาทิวิสัชนา

{๕๖๗} โพชฌงค์ ๗ เป็นธรรมมีปัจจัยปรุงแต่ง เป็นสังขตธรรม เป็นธรรมเห็นไม่ได้ เป็นธรรมกระทบไม่ได้ เป็นอรูปธรรม เป็นโลกุตตระโพชฌงค์ ๗ จิตบางดวงรู้ได้ จิตบางดวงรู้ไม่ได้

โพชฌงค์ ๗ ไม่เป็นอาสวะ ไม่เป็นอารมณ์ของอาสวะ วิปปยุตจากอาสวะ แต่กล่าวไม่ได้ว่าเป็นอาสวะและเป็นอารมณ์ของอาสวะ หรือเป็นอารมณ์ของอาสวะแต่ไม่เป็นอาสวะโพชฌงค์ ๗ กล่าวไม่ได้ว่าเป็นอาสวะและสัมปยุตด้วยอาสวะ หรือสัมปยุตด้วยอาสวะแต่ไม่เป็นอาสวะ

โพชฌงค์ ๗ วิปปยุตจากอาสวะและไม่เป็นอารมณ์ของอาสวะ

โพชฌงค์ ๗ ไม่เป็นสังโยชน์ ... ไม่เป็นคันถะ .. ไม่เป็นโอฆะ ... ไม่เป็นโยคะ ... ไม่เป็นนิวรณ์ ... ไม่เป็นปรามาส ...

โพชฌงค์ ๗ เป็นธรรมรับรู้อารมณ์ได้ แต่ไม่เป็นจิต

โพชฌงค์ ๗ เป็นเจตสิก สัมปยุตด้วยจิต เจือกับจิต มีจิตเป็นสมุฏฐาน เกิดพร้อมกับจิต เกิดคล้อยตามจิตโพชฌงค์ ๗ เจือกับจิตและมีจิตเป็นสมุฏฐาน

โพชฌงค์ ๗ เจือกับจิต มีจิตเป็นสมุฏฐาน และเกิดพร้อมกับจิต

โพชฌงค์ ๗ เจือกับจิต มีจิตเป็นสมุฏฐาน และเกิดคล้อยตามจิต

โพชฌงค์ ๗ เป็นธรรมภายนอกตน

โพชฌงค์ ๗ ไม่เป็นอุปาทายรูป

โพชฌงค์ ๗ กรรมอันสัมปยุตด้วยตัณหาทิฏฐิไม่ยึดครอง

โพชฌงค์ ๗ ไม่เป็นอุปาทาน ... โพชฌงค์ ๗ ไม่เป็นกิเลส ...

๑๓. ปิฏฐิทุกวิสัชนา

{๕๖๘} โพชฌงค์ ๗ อันโสดาปัตติมรรคและมรรคเบื้องสูง ๓ ไม่พึงประหาณ

โพชฌงค์ ๗ ไม่มีเหตุอันโสดาปัตติมรรคและมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณ

โพชฌงค์ ๗ ที่มีวิตกก็มี ทีไม่มีวิตกก็มี ที่มีวิจารก็มี ที่ไม่มีวิจารก็มี

ปีติสัมโพชฌงค์ไม่มีปีติ โพชฌงค์ ๖ ที่มีปีติก็มี ที่ไม่มีปีติก็มี

ปีติสัมโพชฌงค์ไม่สหรคตด้วยปีติ โพชฌงค์ ๖ ที่สหรคตด้วยปีติก็มี ที่ไม่สหรคตด้วยปีติก็มีปีติสัมโพชฌงค์สหรคตด้วยสุข โพชฌงค์ ๖ ที่สหรคตด้วยสุขก็มี ที่ไม่สหรคตด้วยสุขก็มีปีติสัมโพชฌงค์ไม่สหรคตด้วยอุเบกขา โพชฌงค์ ๖ ที่สหรคตด้วยอุเบกขาก็มี ที่ไม่สหรคตด้วยอุเบกขาก็มี

โพชฌงค์ ๗ ไม่เป็นกามาวจร ไม่เป็นรูปาวจร ไม่เป็นอรูปาวจร ไม่นับเนื่องในวัฏฏทุกข์โพชฌงค์ ๗ ที่เป็นเหตุนำออกจากสังสารทุกข์ก็มี ที่ไม่เป็นเหตุนำออกจากสังสารทุกข์ก็มีโพชฌงค์ ๗ ที่ให้ผลแน่นอนก็มี ที่ให้ผลไม่แน่นอนก็มี

โพชฌงค์ ๗ ไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่า

โพชฌงค์ ๗ ไม่เกิดกับกิเลสอันเป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้ ฉะนี้แล

จบ ปัญหาปุจฉกะ

จบ โพชฌังควิภังค์ บริบรูณ์

๑๑. มัคคังควิภังค์

๑. สุตตันตภาชนีย์

อริยมรรคมีองค์ ๘ นัยที่ ๑

{๕๖๙} [๔๘๖] อริยมรรคมีองค์ ๘ คือ

๑. สัมมาทิฏฐิ ความเห็นชอบ

๒. สัมมาสังกัปปะ ความดำริชอบ

๓. สัมมาวาจา การเจรจาชอบ

๔. สัมมากัมมันตะ การกระทำชอบ

๕. สัมมาอาชีวะ การเลี้ยงชีพชอบ

๖. สัมมาวายามะ ความพยายามชอบ

๗. สัมมาสติ ความระลึกชอบ

๘. สัมมาสมาธิ ความตั้งใจมั่นชอบ

{๕๗๐} [๔๘๗] ในอริยมรรคมีองค์ ๘ นั้น สัมมาทิฏฐิ เป็นไฉน

ความรู้ในทุกข์ ความรู้ในทุกขสมุทัย ความรู้ในทุกขนิโรธ ความรู้ในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา นี้เรียกว่าสัมมาทิฏฐิ (๑){๕๗๑} สัมมาสังกัปปะ เป็นไฉน

ความดำริในอันออกจากกาม ความดำริ ในอันไม่พยาบาท ความดำริในอันไม่เบียดเบียน นี้เรียกว่าสัมมาสังกัปปะ (๒)