แจกโพชฌงค์ ๗ ด้วยโลกุตตรวิบากจิต เล่ม ๓๕

[๔๗๖] ในโพชฌงค์ ๗ นั้น สติสัมโพชฌงค์ เป็นไฉน

ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญโลกุตตรฌานอันเป็นเครื่องออกไปจากโลกนำไปสู่นิพพาน เพื่อประหาณทิฏฐิ เพื่อบรรลุปฐมภูมิ สงัดจากกาม ... บรรลุปฐมฌานที่เป็นทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญาอยู่ในสมัยใด สติ ความตามระลึก ... สัมมาสติ สติสัมโพชฌงค์ อันเป็นองค์แห่งมรรค นับเนื่องในมรรค ในสมัยนั้น นี้เรียกว่าสติสัมโพชฌงค์ สภาวธรรมที่เหลือเรียกว่าธรรมที่สัมปยุตด้วยสติสัมโพชฌงค์... สภาวธรรมที่เหลือเรียกว่าธรรมที่สัมปยุตด้วยธัมมวิจยสัมโพชฌงค์

... สภาวธรรมที่เหลือเรียกว่าธรรมที่สัมปยุตด้วยวิริยสัมโพชฌงค์

... สภาวธรรมที่เหลือเรียกว่าธรรมที่สัมปยุตด้วยปีติสัมโพชฌงค์

... สภาวธรรมที่เหลือเรียกว่าธรรมที่สัมปยุตด้วยปัสสัทธิสัมโพชฌงค์

... สภาวธรรมที่เหลือเรียกว่าธรรมที่สัมปยุตด้วยสมาธิสัมโพชฌงค์

อุเปกขาสัมโพชฌงค์ เป็นไฉน

ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญโลกุตตรฌานอันเป็นเครื่องออกไปจากโลกนำไปสู่นิพพาน เพื่อประหาณทิฏฐิ เพื่อบรรลุปฐมภูมิ สงัดจากกาม ... บรรลุปฐมฌานที่เป็นทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญาอยู่ในสมัยใด ความวางเฉย กิริยาที่วางเฉย ความเพ่งเล็งยิ่ง ความเป็นกลางแห่งจิต อุเปกขาสัมโพชฌงค์ ในสมัยนั้น นี้เรียกว่าอุเปกขาสัมโพชฌงค์ สภาวธรรมที่เหลือเรียกว่าธรรมที่สัมปยุตด้วยอุเปกขาสัมโพชฌงค์

เอกโตปุจฉาวิสัชนานัย

{๕๖๒} [๔๗๗] โพชฌงค์ ๗ คือ

๑. สติสัมโพชฌงค์ ...

๗. อุเปกขาสัมโพชฌงค์

[๔๗๘] ในธรรมเหล่านั้น โพชฌงค์ ๗ เป็นไฉน

ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญโลกุตตรฌานอันเป็นเครื่องออกไปจากโลกนำไปสู่นิพพาน เพื่อประหาณทิฏฐิ เพื่อบรรลุปฐมภูมิ สงัดจากกาม ... บรรลุปฐมฌานที่เป็นทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญาอยู่ในสมัยใด ผัสสะ ... อวิกเขปะ มีในสมัยนั้น สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นกุศลภิกษุสงัดจากกาม ... บรรลุปฐมฌานที่เป็นทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญา เป็นสุญญตะ อันเป็นวิบาก เพราะโลกุตตรกุศลฌานนั้นแหละที่ได้ทำได้ เจริญไว้แล้ว อยู่ในสมัยใด โพชฌงค์ ๗ คือ สติสัมโพชฌงค์ ... อุเปกขาสัมโพชฌงค์ มีในสมัยนั้น[๔๗๙] ในโพชฌงค์ ๗ นั้น สติสัมโพชฌงค์ เป็นไฉน

สติ ความตามระลึก ... สัมมาสติ สติสัมโพชฌงค์ อันเป็นองค์แห่งมรรค นับเนื่องในมรรค นี้เรียกว่าสติสัมโพชฌงค์ ...

อุเปกขาสัมโพชฌงค์ เป็นไฉน

ความวางเฉย กิริยาที่วางเฉย ความเพ่งเล็งยิ่ง ความเป็นกลางแห่งจิต อุเปกขาสัมโพชฌงค์ นี้เรียกว่าอุเปกขาสัมโพชฌงค์

สภาวธรรมเหล่านี้เรียกว่าโพชฌงค์ ๗ สภาวธรรมที่เหลือเรียกว่าธรรมที่สัมปยุตด้วยโพชฌงค์ ๗

ปาฏิเยกกปุจฉาวิสัชนานัย

{๕๖๓} [๔๘๐] โพชฌงค์ ๗ คือ

๑. สติสัมโพชฌงค์ ...

๗. อุเปกขาสัมโพชฌงค์

[๔๘๑] ในโพชฌงค์ ๗ นั้น สติสัมโพชฌงค์ เป็นไฉน

ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญโลกตุตรฌานอันเป็นเครื่องออกไปจากโลกนำไปสู่นิพพาน เพื่อประหาณทิฏฐิ เพื่อบรรลุปฐมภูมิ สงัดจากกาม ...

บรรลุปฐมฌานที่เป็นทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญาอยู่ในสมัยใด ผัสสะ ... อวิกเขปะ มีในสมัยนั้น สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นกุศล

ภิกษุสงัดจากกาม ... บรรลุปฐมฌานที่เป็นทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญาเป็นสุญญตะ อันเป็นวิบาก เพราะโลกุตตรกุศลฌานนั้นแหละที่ได้ทำได้เจริญไว้แล้ว อยู่ในสมัยใด สติ ความตามระลึก ... สัมมาสติ สติสัมโพชฌงค์อันเป็นองค์แห่งมรรค นับเนื่องในมรรค ในสมัยนั้น นี้เรียกว่าสติสัมโพชฌงค์ สภาวธรรมที่เหลือเรียกว่าธรรมที่สัมปยุตด้วยสติสัมโพชฌงค์... สภาวธรรมที่เหลือเรียกว่าธรรมที่สัมปยุตด้วยธัมมวิจยสัมโพชฌงค์

... สภาวธรรมที่เหลือเรียกว่าธรรมที่สัมปยุตด้วยวิริยสัมโพชฌงค์

... สภาวธรรมที่เหลือเรียกว่าธรรมที่สัมปยุตด้วยปีติสัมโพชฌงค์

... สภาวธรรมที่เหลือเรียกว่าธรรมที่สัมปยุตด้วยปัสสัทธิสัมโพชฌงค์

... สภาวธรรมที่เหลือเรียกว่าธรรมที่สัมปยุตด้วยสมาธิสัมโพชฌงค์

อุเปกขาสัมโพชฌงค์ เป็นไฉน

ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญโลกุตตรฌานอันเป็นเครื่องออกไปจากโลก นำไปสู่นิพพาน เพื่อประหาณทิฏฐิ เพื่อบรรลุปฐมภูมิ สงัดจากกาม ... บรรลุปฐมฌานที่เป็นทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญาอยู่ในสมัยใด ผัสสะ ... อวิกเขปะ มีในสมัยนั้น สภาวธรรมเหล่านี้ ชื่อว่ากุศล

ภิกษุสงัดจากกาม ... บรรลุปฐมฌานที่เป็นทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญาเป็นสุญญตะ อันเป็นวิบาก เพราะโลกุตตรกุศลฌานนั้นแหละที่ได้ทำได้เจริญไว้แล้ว อยู่ในสมัยใด ความวางเฉย กิริยาที่วางเฉย ความเพ่งเล็งยิ่ง ความเป็นกลางแห่งจิต อุเปกขาสัมโพชฌงค์ ในสมัยนั้น นี้เรียกว่าอุเปกขาสัมโพชฌงค์ สภาวธรรมที่เหลือเรียกว่าธรรมที่สัมปยุตด้วยอุเปกขาสัมโพชฌงค์

จบ อภิธัมมภาชนีย์

๓. ปัญหาปุจฉกะ

{๕๖๔} [๔๘๒] โพชฌงค์ ๗ คือ

๑. สติสัมโพชฌงค์ ๒. ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์

๓. วิริยสัมโพชฌงค์ ๔. ปีติสัมโพชฌงค์

๕. ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ ๖. สมาธิสัมโพชฌงค์

๗. อุเปกขาสัมโพชฌงค์

ติกมาติกาปุจฉา ทุกมาติกาปุจฉา

[๔๘๓] บรรดาโพชฌงค์ ๗ โพชฌงค์ไหนเป็นกุศล โพชฌงค์ไหนเป็นอกุศล โพชฌงค์ไหนเป็นอัพยากฤต ... โพชฌงค์ไหนที่เกิดกับกิเลสอันเป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้ โพชฌงค์ไหนที่ไม่เกิดกับกิเลสอันเป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้

๑. ติกมาติกาวิสัชนา

{๕๖๕} [๔๘๔] โพชฌงค์ ๗ ที่เป็นกุศลก็มี ที่เป็นอัพยากฤตก็มี

ปีติสัมโพชฌงค์สัมปยุตด้วยสุขเวทนา โพชฌงค์ ๖ ที่สัมปยุตด้วยสุขเวทนาก็มี ที่สัมปยุตด้วยอทุกขมสุขเวทนาก็มีโพชฌงค์ ๗ ที่เป็นวิบากก็มี ที่เป็นเหตุให้เกิดวิบากก็มี

โพชฌงค์ ๗ กรรมอันสัมปยุตด้วยตัณหาทิฏฐิไม่ยึดครองและไม่เป็นอารมณ์ของอุปาทานโพชฌงค์ ๗ กิเลสไม่ทำให้เศร้าหมองและไม่เป็นอารมณ์ของกิเลส

โพชฌงค์ ๗ ที่มีทั้งวิตกและวิจารก็มี ที่ไม่มีวิตกมีเพียงวิจารก็มี ที่ไม่มีทั้งวิตกและวิจารก็มี