พระอภิธรรมปิฎก · ปุคคลบัญญัติ
เอกกนิทเทส เล่ม ๓๖
Text layerBuddha’s wordsItems ๑๗–๕๗ (Royal Thai)12/21 in ปุคคลบัญญัติ4 editionsThis collection answers by quoting only — the text as each edition has it, never summarised, interpreted, or scored for reliability
พระอภิธรรมปิฎก ปุคคลบัญญัติ เอกกนิทเทส (Royal Thai Volume 36 · Mahachula Volume 36 · Mahamakut Volume 79 · Chaloem Phrakiat Volume 36)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙), vol. 36, pp. 174–185
นิทเทส
๑. เอกกปุคคลบัญญัติ
{๑๗} [๑] บุคคลผู้เรียกว่าสมยวิมุตตะ เป็นไฉน
บุคคลบางคนในโลกนี้ถูกต้องวิโมกข์ ๘ ด้วยกายในกาลโดยกาล ใน สมัยโดยสมัยแล้วสำเร็จอิริยาบถอยู่ และอาสวะบางจำพวกของบุคคลนั้น เป็นอันหมดสิ้นแล้วเพราะเห็นด้วยปัญญา บุคคลนี้เรียกว่าสมยวิมุตตะ{๑๘} [๒] บุคคลผู้เรียกว่าอสมยวิมุตตะ เป็นไฉน
บุคคลบางคนในโลกนี้มิได้ถูกต้องวิโมกข์ ๘ ด้วยกายในกาลโดยกาล ในสมัยโดยสมัยแล้วสำเร็จอิริยาบถอยู่ และอาสวะทั้งหลายของบุคคลนั้นเป็นอันหมดสิ้นแล้วเพราะเห็นด้วยปัญญา บุคคลนี้เรียกว่าอสมยวิมุตตะพระอริยบุคคลแม้ทั้งปวงชื่อว่าอสมยวิมุตตะในอริยวิโมกข์
{๑๙} [๓] บุคคลผู้มีกุปปธรรม เป็นไฉน
บุคคลบางคนโนโลกนี้เป็นผู้ได้สมาบัติอันสหรคตด้วยรูปฌานหรือสหรคตด้วยอรูปฌาน แต่บุคคลนั้นแลมิใช่เป็นผู้ได้ตามปรารถนา มิใช่เป็นผู้ได้โดยไม่ยาก มิใช่เป็นผู้ได้โดยไม่ลำบาก มิใช่จะเข้าหรือออกจากสมาบัติ
- ๑ในที่นี้ วิโมกข์ ๘ ได้แก่ สมาบัติ ๘ คือ รูปฌาน ๔ อรูปฌาน ๔ กาย หมายถึงนามกาย (กองแห่งนามธรรมคือเจตสิกต่างๆ) ที่เกิดพร้อมกับวิโมกข์ ในกาลโดยกาล ในสมัยโดยสมัย เป็นสำนวนบาลีที่หมายถึงในแต่ละกาล ในแต่ละสมัยที่มีเงื่อนไขคือต้องประสงค์จะเข้าสมาบัติ จึงจะสามารถสัมผัสวิโมกข์ ๘ ได้ (อภิ.ปญฺจ.อ. ๓๕)
- ๒อาสวะบางจำพวก...ปัญญา หมายถึงอาสวะแต่ละอย่าง ๆ ที่โสดาปัตติมรรคเป็นต้นพึงกำจัดให้สิ้น ได้เพราะพิจารณาเห็นอริยสัจ ๔ ด้วยมรรคปัญญา อนึ่ง บุคคลผู้เรียกว่าสมยวิมุตตะ ก็คือบุคคล ผู้เป็นโสดาบัน สกทาคามี และอนาคามี (อภิ.ปญฺจ.อ. ๓๖-๓๗)
- ๓อริยวิโมกข์ หมายถึงสมาบัติ ๘ ที่เป็นโลกุตตระ (อภิ.ปญฺจ.อ. ๓๗)
ใด ๆได้ตามโอกาส ตามสมาบัติ ตามกำหนดเวลาที่ปรารถนา ข้อที่สมาบัติ เหล่านั้นจะพึงกำเริบเพราะอาศัยความประมาทของบุคคลนั้น นั่นเป็นฐานะที่จะมีได้ทีเดียว บุคคลนี้เรียกว่าผู้มีกุปปธรรม
{๒๐} [๔] บุคคลผู้มีอกุปปธรรม เป็นไฉน
บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้ได้สมาบัติอันสหรคตด้วยรูปฌานหรือสหรคตด้วยอรูปฌาน แต่บุคคลนั้นเป็นผู้ได้ตามปรารถนา เป็นผู้ได้โดยไม่ยาก เป็นผู้ได้โดยไม่ลำบาก จะเข้าหรือออกจากสมาบัติใด ๆ ก็ได้ตามโอกาส ตามสมาบัติ ตามกำหนดเวลาที่ปรารถนา ข้อที่สมาบัติเหล่านั้นจะพึงกำเริบ เพราะอาศัยความประมาทของบุคคลนั้น นั่นมิใช่ฐานะ มิใช่โอกาส บุคคลนี้ เรียกว่าผู้มีอกุปปธรรมพระอริยบุคคลแม้ทั้งปวงชื่อว่าผู้มีอกุปปธรรมในอริยวิโมกข์
{๒๑} [๕] บุคคลผู้มีปริหานธรรม เป็นไฉน
บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้ได้สมาบัติอันสหรคตด้วยรูปฌานหรือสหรคตด้วยอรูปฌาน แต่บุคคลนั้นมิใช่เป็นผู้ได้ตามปรารถนา มิใช่เป็นผู้ได้โดยไม่ยาก มิใช่เป็นผู้ได้โดยไม่ลำบาก มิใช่จะเข้าหรือออกจากสมาบัติใด ๆ ได้ตามโอกาส ตามสมาบัติ ตามกำหนดเวลาที่ปรารถนา ข้อที่บุคคล นั้นอาศัยความประมาทจะพึงเสื่อมจากสมาบัติเหล่านั้น นั่นเป็นฐานะที่จะมีได้ทีเดียว บุคคลนี้เรียกว่าผู้มีปริหานธรรม{๒๒} [๖] บุคคลผู้มีอกุปปธรรม เป็นไฉน
บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้ได้สมาบัติอันสหรคตด้วยรูปฌานหรือสหรคตด้วยอรูปฌาน แต่บุคคลนั้นเป็นผู้ได้ตามปรารถนา เป็นผู้ได้โดยไม่ยาก เป็นผู้ได้โดยไม่ลำบาก จะเข้าหรือออกจากสมาบัติใด ๆ ก็ได้ตามโอกาส ตามสมาบัติ ตามกำหนดเวลาที่ปรารถนา ข้อที่บุคคลนั้นอาศัยความ
ประมาทจะพึงเสื่อมจากสมาบัติเหล่านั้น นั่นมิใช่ฐานะ มิใช่โอกาส บุคคลนี้ เรียกว่าผู้มีอปริหานธรรม
พระอริยบุคคลแม้ทั้งปวงเป็นผู้มีอกุปปธรรมในอริยวิโมกข์ที่เป็นอริยะ
{๒๓} [๗] บุคคลผู้เรียกว่าเจตนาภัพพะ เป็นไฉน
บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้ได้สมาบัติอันสหรคตด้วยรูปฌานหรือสหรคตด้วยอรูปฌาน แต่บุคคลนั้นมิใช่เป็นผู้ได้ตามปรารถนา มิใช่เป็นผู้ได้โดยไม่ยาก มิใช่เป็นผู้ได้โดยไม่ลำบาก มิใช่จะเข้าหรือออกจากสมาบัติใด ๆ ได้ตามโอกาส ตามสมาบัติ ตามกำหนดเวลาที่ปรารถนา หากคอยใส่ใจ อยู่ ย่อมไม่เสื่อมจากสมาบัติเหล่านั้น หากไม่ใจใส่ ก็เสื่อมจากสมาบัติเหล่านั้น บุคคลนี้เรียกว่าเจตนาภัพพะ{๒๔} [๘] บุคคลผู้เรียกว่าอนุรักขนาภัพพะ เป็นไฉน
บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้ได้สมาบัติอันสหรคตด้วยรูปฌานหรือสหรคตด้วยอรูปฌาน แต่บุคคลนั้นแล มิใช่เป็นผู้ได้ตามต้องการ มิใช่เป็นผู้ได้โดยไม่ยาก มิใช่เป็นผู้ได้โดยไม่ลำบาก จะเข้าหรือออกจากสมาบัติใด ๆ ก็ได้ตามโอกาส ตามสมาบัติ ตามกำหนดเวลาที่ปรารถนา หากว่าคอยรักษาอยู่ย่อมไม่เสื่อมจากสมาบัติเหล่านั้น หากว่าไม่คอยรักษา ก็เสื่อมจากสมาบัติเหล่านั้น บุคคลนี้เรียกว่าอนุรักขนาภัพพะ{๒๕} [๙] บุคคลผู้เรียกว่าปุถุชน เป็นไฉน
สังโยชน์ ๓ อันบุคคลใดละไม่ได้ และบุคคลนั้นไม่ปฏิบัติเพื่อละ สภาวธรรมเหล่านั้น บุคคลนี้เรียกว่าปุถุชน
- ๑หากคอยใส่ใจอยู่ ในที่นี้หมายถึงหมั่นเข้าสมาบัตินั้น ๆ เนือง ๆ (อภิ.ปญฺจ.อ. ๔๐)
- ๒สังโยชน์ ๓ในที่นี้ คือ สักกายทิฏฐิ สีลัพพตปรามาส และวิจิกิจฉา (อภิ.ปญฺจ.อ. ๔๑)
{๒๖} [๑๐] บุคคลผู้เรียกว่าโคตรภู เป็นไฉน
ความก้าวลงสู่อริยธรรมในลำดับแห่งธรรมเหล่าใด บุคคลผู้ประกอบด้วยธรรมเหล่านั้น บุคคลนี้เรียกว่าโคตรภู
{๒๗} [๑๑] บุคคลผู้เรียกว่าภยูปรตะ เป็นไฉน
บุคคลผู้เสขะ ๗ จำพวกและบุคคลปุถุชนผู้มีศีลชื่อว่าภยูปรตะ
พระอรหันต์ชื่อว่าอภยูปรตะ
{๒๘} [๑๒] บุคคลผู้เรียกว่าอภัพพาคมนะ เป็นไฉน บุคคลเหล่าใดเหล่าหนึ่งผู้ประกอบด้วยเครื่องกั้นคือกรรม ประกอบ ด้วยเครื่องกั้นคือกิเลส ประกอบด้วยเครื่องกั้นคือวิบาก ไม่มีศรัทธา ไม่มีฉันทะ มีปัญญาทราม โง่เขลา เป็นผู้ไม่ควรหยั่งลงสู่นิยามอันถูกต้องใน กุศลธรรมทั้งหลาย บุคคลเหล่านี้เรียกว่าอภัพพาคมนะ
- ๑ภยูปรตะ หมายถึงบุคคลผู้งดเว้นคือไม่กระทำบาปเพราะกลัวภัย ๔ ประการ คือ ทุคติภัย ภัยจาก การตายไปเกิดในอบายภูมิ วัฏฏภัย ภัยจากการเวียนว่ายตายเกิดในสังสารวัฏ กิเลสภัย ภัยจากอกุศลกิเลสต่าง ๆ และอุปวาทภัย ภัยจากคำครหาติเตียนต่าง ๆ แต่สำหรับบุคคลผู้เป็นเสขะจะกลัวภัย ๓ ประการข้างท้าย ไม่กลัวทุคติภัย เพราะปลอดพ้นจากทุคติภูมิแล้ว สำหรับพระอรหันต์ เพราะเป็นผู้ปลอดพ้นภัยทั้ง ๔ ประการนี้เด็ดขาดแล้ว จึงชื่อว่าอภยูปรตะ (อภิ.ปญฺจ.จ.อ. ๔๑-๔๒)
- ๒ในที่นี้ เครื่องกั้นคือกรรม หมายถึงอนันตริยกรรม ๕ อย่าง คือ มาตุฆาต ปิตุฆาต อรหันตฆาต โลหิตุปบาท และสังฆเภท เครื่องกั้นคือกิเลส หมายถึงนิยตมิจฉาทิฏฐิ เครื่องกั้นคือวิบาก หมายถึง ปฏิสนธิที่เป็นอเหตุกะและที่เป็นทุเหตุกะ ปฏิสนธิที่เป็นอเหตุกะ ได้แก่ การถือกำเนิดเป็นสัตว์ดิรัจฉาน ซึ่งจัดเป็นปฏิสนธิที่ปราศจากกุศลเหตุ ๓ ประการ คือ อโลภะ อโทสะ และอโมหะ ปฏิสนธิที่เป็นทุเหตุกะ ได้แก่ การถือกำเนิดเป็นมนุษย์ที่บอด ใบ้มาแต่กำเนิด ซึ่งจัดเป็นปฏิสนธิ ที่ปราศจากอโมหเหตุ ไม่มีศรัทธา หมายถึงเป็นผู้ขาดความเชื่อในพระรัตนตรัย ไม่มีฉันทะ หมายถึงเป็นผู้ขาดกัตตุกัมยตากุศลฉันทะคือความพอใจในอันที่จะรังสรรค์คุณความดี ได้แก่ พวกมนุษย์ในทวีปทั้ง ๓ ที่นอกจากชมพูทวีป มีปัญญาทราม หมายถึงเป็นผู้ขาดภวังคปัญญาคือปัญญาที่ติดตัวมาแต่กำเนิด เป็นผู้ไม่ควรหยั่งสู่นิยามอันถูกต้องในกุศลธรรมทั้งหลาย หมายถึงเป็นผู้ไม่มี อุปนิสัยต่อการบรรลุมรรคผลที่จัดเป็นนิยามคือสภาวะที่ชอบในกุศลธรรม (นัย อภิ.ปญฺจ.อ. ๔๒)
{๒๙} [๑๓] บุคคลผู้เรียกว่าภัพพาคมนะ เป็นไฉน บุคคลเหล่าใดเหล่าหนึ่งผู้ไม่ประกอบด้วยเครื่องกั้นคือกรรม ไม่ประกอบด้วยเครื่องกั้นคือกิเลส ไม่ประกอบด้วยเครื่องกั้นคือวิบาก มีศรัทธา มีฉันทะ มีปัญญา ไม่โง่เขลา เป็นผู้่ควรหยั่งลงสู่นิยามอันถูกต้องใน กุศลธรรมทั้งหลาย บุคคลเหล่านี้เรียกว่าภัพพาคมนะ{๓๐} [๑๔] บุคคลผู้เรียกว่านิยตะ เป็นไฉน
บุคคลผู้ทำอนันตริยกรรม ๕ จำพวก บุคคลผู้เป็นนิยตมิจฉาทิฏฐิ และพระอริยบุคคล ๘ ชื่อว่านิยตะ บุคคลทั้งหลายนอกนั้นชื่อว่าอนิยตะ
{๓๑} [๑๕] บุคคลผู้เรียกว่าปฏิปันนกะ เป็นไฉน
บุคคลผู้พร้อมเพรียงด้วยมรรค ๔ ชื่อว่าปฏิปันนกะ
บุคคลผู้พร้อมเพรียงด้วยผล ๔ ชื่อว่าผเลฐิตะ
{๓๒} [๑๖] บุคคลผู้เรียกว่าสมสีสี เป็นไฉน
บุคคลผู้มีความสิ้นไปแห่งอาสวะและการสิ้นไปแห่งชีวิตไม่ก่อน ไม่หลังกัน บุคคลนี้เรียกว่าสมสีสี
- ๑นิยตะ บุคลผู้แน่นอน ในที่นี้จำแนกเป็นสองฝ่าย คือ ฝ่ายชั่วเต็มที่ ได้แก่ ผู้ทำอนันตริยกรรมและผู้เป็นนิยตมิจฉาทิฏฐิ ซึ่งชื่อว่านิยตะ เพราะเป็นผู้มีคติที่ไปเกิดในนรกอย่างแน่นอน และฝ่ายดีที่สุด ได้แก่พระอริยบุคคล ๘ จำพวก ซึ่งชื่อว่านิตยะ เพราะเป็นผู้มีความแน่นอนต่อการบรรลุมรรคผลไปตามลำดับ และมีความแน่นอนต่อการเข้าสู่ภาวะอนุปาทาปรินิพพาน ส่วนบุคคลนอกนี้ชื่อว่า อนิยตะ เพราะเป็นผู้มีคติหรือภาวะที่ยังไม่แน่นอนพอให้กำหนดได้ (อภิ.ปญฺจ.อ. ๔๓)
- ๒สมสีสี แปลตรงตัวว่า ผู้มียอดสุดสิ้นไปพร้อมกัน กล่าวคือ อวิชชานับเป็นยอดสุดของอาสวกิเลส ชีวิตินทรีย์นับเป็นยอดสุดของการดำรงอยู่ สมสีสีมี ๓ ประเภท ในที่นี้หมายถึง ชีวิตสมสีสี คือ บุคคลผู้สิ้นอาสวกิเลสพร้อมกับการสิ้นชีวิตคือปรินิพพานไป อีก ๒ ประเภท คือ อิริยาปถสมสีสี ได้แก่ผู้อยู่ในอิริยาบถ ๔ อย่างใดอย่างหนึ่ง เริ่มตั้งวิปัสสนาจนบรรลุอรหัตตผลพร้อมกับปรินิพพานตามที่อยู่ในอิริยาบถนั้นๆ และโรคสมสีสี ได้แก่ผู้เป็นโรคชนิดหนึ่งแล้วเริ่มตั้งวิปัสสนาภายในโรคนั่นเองจนบรรลุอรหัตตผลและปรินิพพานไปพร้อมกับโรคนั้น (อภิ.ปญฺจ.อ. ๔๓-๔๔)
{๓๓} [๑๗] บุคคลผู้เรียกว่าฐิตกัปปี เป็นไฉน
บุคคลนี้พึงเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล และเป็นเวลาที่กัปจะมอดไหม้(พอดี) แต่กัปก็ไม่มอดไหม้ตราบเท่าที่บุคคลนี้ยังไม่ทำ ให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล บุคคลนี้เรียกว่าฐิตกัปปีบุคคลทั้งหลายผู้พร้อมเพรียงด้วยมรรคแม้ทั้งหมดชื่อว่าฐิตกัปปี
{๓๔} [๑๘] บุคคลผู้เรียกว่าอริยะ เป็นไฉน
พระอริยบุคคล ๘ จำพวกชื่อว่าอริยะ บุคคลทั้งหลายนอกนั้นชื่อว่าอนริยะ
{๓๕} [๑๙] บุคคลผู้เรียกว่าเสขะ เป็นไฉน
บุคคลผู้พร้อมเพรียงด้วยมรรค ๔ พร้อมเพรียงด้วยผล ๓ ชื่อว่าเสขะ พระอรหันต์ชื่อว่าอเสขะบุคคลทั้งหลายนอกนั้นทั้งมิใช่เรียกว่าเสขะทั้งมิใช่เรียกว่าอเสขะ
{๓๖} [๒๐] บุคคลผู้เรียกว่าเตวิชชะ เป็นไฉน
บุคคลประกอบด้วยวิชชา ๓ ชื่อว่าเตวิชชะ
{๓๗} [๒๑] บุคคลผู้เรียกว่าฉฬภิญญะ เป็นไฉน
บุคคลประกอบด้วยอภิญญา ๖ ชื่อว่าฉฬภิญญะ
- ๑ฐิตกัปปี หมายถึงบุคคลที่ได้บรรลุอริยมรรคและอยู่ในช่วงที่กัปจะพินาศไป ซึ่งจะสามารถดำรง กัปอยู่ได้ชั่วขณะจิต ดังนี้ คือ มโนทวาราวัชชนจิตเกิดขึ้น ถัดจากนั้น คือ อนุโลมจิต ๓ ดวง โคตรภูจิต ๑ ดวง มรรคจิต ๑ ดวง ผลจิต ๒ ดวง และจิตที่ประกอบด้วยปัจจเวกขณญาณทั้ง ๕ การที่ทรงบัญญัติฐิตกัปปีบุคคลนี้ไว้ก็เพื่อแสดงว่าไม่มีสิ่งใด ๆ สามารถทำอันตรายแก่การบรรลุผล ของบุคคลผู้พร้อมเพรียงด้วยมรรคได้ (อภิ.ปญฺจ.อ. ๔๕) กล่าวง่าย ๆ คือ เมื่อมรรคจิตเกิด ผลจิต ก็จะเกิดตามมาโดยไม่มีลำดับคั่น ซึ่งเรียกว่า อกาลิโก คือสภาวธรรมที่ให้ผลไม่มีลำดับคั่น
{๓๘} [๒๒] บุคคลผู้เรียกว่าสัมมาสัมพุทธะ เป็นไฉน
บุคคลบางคนในโลกนี้ตรัสรู้ด้วยปัญญาอันยิ่งซึ่งสัจจะ ๔ ด้วยตนเอง ใน ธรรมที่มิได้เคยสดับมาก่อน บรรลุถึงซึ่งความเป็นสัพพัญญูในธรรมนั้น และถึงซึ่งความเป็นผู้มีความชำนาญในธรรมอันเป็นกำลังทั้งหลาย บุคคลนี้ เรียกว่าสัมมาสัมพุทธะ{๓๙} [๒๓] บุคคลผู้เรียกว่าปัจเจกพุทธะ เป็นไฉน
บุคคลบางคนในโลกนี้ตรัสรู้ด้วยปัญญาอันยิ่งซึ่งสัจจะ ๔ ด้วยตนเอง ในธรรมที่มิได้เคยสดับมาก่อนแต่มิได้บรรลุถึงซึ่งความเป็นสัพพัญญูในธรรมนั้น และไม่ถึงซึ่งความเป็นผู้ชำนาญในธรรมอันเป็นกำลังทั้งหลาย บุคคลนี้เรียกว่าปัจเจกพุทธะ{๔๐} [๒๔] บุคคลผู้เรียกว่าอุภโตภาควิมุต เป็นไฉน
บุคคลบางคนในโลกนี้ถูกต้องซึ่งวิโมกข์ ๘ ด้วยกายแล้วสำเร็จอิริยาบถอยู่ และอาสวะของผู้นั้นก็สิ้นไปแล้วเพราะเห็นด้วยปัญญา บุคคลนี้เรียกว่าอุภโตภาควิมุต
{๔๑} [๒๕] บุคคลผู้เรียกว่าปัญญาวิมุต เป็นไฉน
บุคคลบางคนในโลกนี้มิได้ถูกต้องซึ่งวิโมกข์๘ด้วยกายแล้วสำเร็จอิริยาบถอยู่ แต่อาสวะของผู้นั้นก็สิ้นไปแล้วเพราะเห็นด้วยปัญญา บุคคลนี้เรียกว่า ปัญญาวิมุต
{๔๒} [๒๖] บุคคลผู้เรียกว่ากายสักขี เป็นไฉน
บุคคลบางคนในโลกนี้ถูกต้องซึ่งวิโมกข์ ๘ ด้วยกายแล้วสำเร็จอริยาบถอยู่ และอาสวะบางจำพวกของผู้นั้นก็สิ้นไปแล้วเพราะเห็นด้วยปัญญา บุคคล นี้เรียกว่ากายสักขี
{๔๓} [๒๗] บุคคลผู้เรียกว่าทิฏฐิปปัตตะ เป็นไฉน
บุคคลบางคนในโลกนี้รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์’ รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้เหตุให้เกิดทุกข์’ รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ความดับทุกข์’ รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ข้อปฎบัติให้ถึงความดับทุกข์’ อนึ่งธรรมทั้งหลายที่พระตถาคตประกาศแล้วก็เป็นอันผู้นั้นเห็นชัดแล้ว ดำเนินไปดีแล้วด้วยปัญญา และอาสวะบางจำพวกของผู้นั้นก็สิ้นไปแล้วเพราะเห็นด้วยปัญญา บุคคลนี้เรียกว่าทิฏฐิปปัตตะ{๔๔} [๒๘] บุคคลผู้เรียกว่าสัทธาวิมุต เป็นไฉน
บุคคลบางคนในโลกนี้รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์’ รู้ชัดตาม ความเป็นจริงว่า ‘นี้เหตุให้เกิดทุกข์’ รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ความดับทุกข์’ รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ข้อปฏิบัติให้ถึงความดับทุกข์’ อนึ่ง ธรรมทั้งหลายที่พระตถาคตประกาศแล้วก็เป็นอันผู้นั้นเห็นชัดแล้ว ดำเนินไปดีแล้วด้วยปัญญา และอาสวะบางจำพวกของผู้นั้นก็สิ้นไปแล้วเพราะเห็นด้วยปัญญา แต่มิใช่เหมือนของบุคคลผู้เป็นทิฏฐิปปัตตะ บุคคลนี้เรียก ว่าสัทธาวิมุต{๔๕} [๒๙] บุคคลผู้เรียกว่าธัมมานุสารี เป็นไฉน ปัญญินทรีย์ของบุคคลใดผู้ปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผลมีประมาณยิ่ง บุคคลนั้นย่อมอบรมซึ่งอริยมรรคอันมีปัญญาเป็นเครื่องนำมา มีปัญญาเป็นประธานให้เกิดขึ้น บุคคลนี้เรียกว่าธัมมานุสารี
- ๑หมายถึงไม่มีความแตกต่างกันในการละกิเลส แต่จะมีความแตกต่างในระยะเวลาที่สามารถข่มกิเลสได้เร็วและช้ากว่ากัน กล่าวคือ ทิฏฐิปปัตตบุคคลจะสามารถข่มกิเลสได้เร็วโดยไม่ยากโดยไม่ลำบาก แต่สัทธาวิมุตตบุคคลจะข่มกิเลสได้ช้าอย่างยากลำบากโดยต้องอาศัยศรัทธาเป็นสำคัญ ทั้งนี้เพราะทิฏฐปปัตตบุคคลมีวิปัสสนาญาณที่แหลมกล้าผ่องใสกว่าสัทธาวิมุตตบุคคล (อภิ.ปญฺจ.อ. ๕๐)
บุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผลชื่อว่าธัมมานุสารี บุคคลผู้ตั้งอยู่แล้วในผลชื่อว่าทิฏฐิปปัตตะ
{๔๖} [๓๐] บุคคลผู้เรียกว่าสัทธานุสารี เป็นไฉน
สัทธินทรีย์ของบุคคลใดผู้ปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผลมีประมาณยิ่ง บุคคลนั้นย่อมอบรมซึ่งอริยมรรคอันมีสัทธาเป็นเครื่องนำมา มีสัทธาเป็นประธานให้เกิดขึ้น บุคคลนี้เรียกว่าสัทธานุสารี
บุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผลชื่อว่าสัทธานุสารี บุคคลผู้ตั้งอยู่แล้วในผลชื่อว่าสัทธาวิมุต
{๔๗} [๓๑] บุคคลผู้เรียกว่าสัตตักขัตตุปรมะ เป็นไฉน
บุคคลบางคนในโลกนี้ เพราะสังโยชน์ ๓ ประการสิ้นไป เป็นโสดาบัน มีอันไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยงแท้ที่จะตรัสรู้ในเบื้องหน้า บุคคลนั้นจะแล่นไป ท่องเที่ยวไปในเทวโลกและมนุษยโลก ๗ ชาติ แล้วทำที่สุดทุกข์ได้ บุคคลนี้เรียกว่าสัตตักขัตตุปรมะ{๔๘} [๓๒] บุคคลผู้เรียกว่าโกลังโกละ เป็นไฉน
บุคคลบางคนในโลกนี้ เพราะสังโยชน์ ๓ ประการสิ้นไป เป็นโสดาบัน มีอันไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยงแท้ที่จะตรัสรู้ในเบื้องหน้า บุคคลนั้นจะแล่นไป ท่องเที่ยวไปสู่ตระกูลสองหรือสามตระกูลแล้วทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ บุคคลนี้เรียกว่าโกลังโกละ{๔๙} [๓๓] บุคคลผู้เรียกว่าเอกพีชี เป็นไฉน
บุคคลบางคนในโลกนี้ เพราะสังโยชน์ ๓ ประการสิ้นไป เป็นโสดาบัน มีอันไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยงแท้ที่จะตรัสรู้ในเบื้องหน้า บุคคลนั้น เกิดในภพมนุษย์อีกครั้งเดียวเท่านั้นแล้วทำที่สุดแห่งทุกข์ได้บุคคลนี้เรียกว่าเอกพีชี
{๕๐} [๓๔] บุคคลผู้เรียกว่าสกทาคามี เป็นไฉน
บุคคลบางคนในโลกนี้ เพราะสังโยชน์ ๓ ประการสิ้นไป เพราะทำราคะ โทสะ และโมหะให้เบาบางลง เป็นสกทาคามี มาสู่โลกนี้เพียงครั้งเดียวเท่านั้นแล้วทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ บุคคลนี้เรียกว่าสกทาคามี
{๕๑} [๓๕] บุคคลผู้เรียกว่าอนาคามี เป็นไฉน
บุคคลบางคนในโลกนี้ เพราะสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ สิ้นไป มีกำเนิดเป็น โอปปาติกะ ปรินิพพานในเทวโลกชั้นสุทธาวาสนั้น มีอันไม่กลับมาจากโลกนั้นเป็นธรรมดา บุคคลนี้เรียกว่าอนาคามี
{๕๒} [๓๖] บุคคลผู้เรียกว่าอันตราปรินิพพายี เป็นไฉน
บุคคลบางคนในโลกนี้ เพราะสังโยชน์เบื้องตํ่า ๕ สิ้นไป มีกำเนิด เป็นโอปปาติกะ ปรินิพพานในเทวโลกชั้นสุทธาวาสนั้น มีอันไม่กลับมาจากโลกนั้นเป็นธรรมดา บุคคลนั้นย่อมยังอริยมรรคให้เกิดขึ้นเพื่อละสังโยชน์เบื้องสูงในระยะเวลาติดต่อกับที่เกิดบ้าง ยังไม่ถึงท่ามกลางกำหนดอายุบ้าง บุคคลนี้เรียกว่าอันตราปรินพพายี{๕๓} [๓๗] บุคคลผู้เรียกว่าอุปหัจจปรินิพพายี เป็นไฉน
บุคคลบางคนในโลกนี้ เพราะสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ สิ้นไป มีกำเนิดเป็น โอปปาติกะ ปรินิพพานในเทวโลกชั้นสุทธาวาสนั้น มีอันไม่กลับมาจากโลกนั้นเป็นธรรมดา บุคคลนั้นย่อมยังอริยมรรคให้เกิดขึ้นเพื่อละสังโยชน์เบื้องสูงเมื่อล่วงพ้นท่ามกลางกำหนดอายุบ้าง เมื่อใกล้จะทำกาลกิริยาบ้าง บุคคลนี้เรียกว่าอุปหัจจปรินิพพายี{๕๔} [๓๘] บุคคลผู้เรียกว่าอสังขารปรินิพพายี เป็นไฉน
บุคคลบางคนในโลกนี้ เพราะสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ สิ้นไป มีกำเนิดเป็น โอปปาติกะ ปรินิพพานในเทวโลกชั้นสุทธาวาสนั้น มีอันไม่กลับมาจากโลก
นั้นเป็นธรรมดา บุคคลนั้นย่อมยังอริยมรรคให้เกิดขึ้นโดยไม่ต้องใช้ความเพียรหนักเพื่อละสังโยชน์เบื้องสูง บุคคลนี้เรียกว่าอสังขารปรินิพพายี
{๕๕} [๓๙] บุคคลผู้เรียกว่าสสังขารปรินิพพายี เป็นไฉน
บุคคลบางคนในโลกนี้ เพราะสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ สิ้นไป มีกำเนิดเป็นโอปปาติกะ ปรินิพพานในเทวโลกชั้นสุทธาวาสนั้น มีอันไม่กลับมาจากโลกนั้นเป็นธรรมดา บุคคลนั้นย่อมยังอริยมรรคให้เกิดขึ้นโดยต้องใช้ความเพียรหนักเพื่อละสังโยชน์เบื้องสูง บุคคลนี้เรียกว่าสสังขารปรินิพพายี
{๕๖} [๔๐] บุคคลผู้เรียกว่าอุทธังโสโตอกนิฏฐคามี เป็นไฉน
บุคคลบางคนในโลกนี้ เพราะสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ สิ้นไป มีกำเนิดเป็นโอปปาติกะ ปรินิพพานในเทวโลกชั้นสุทธาวาสนั้น มีอันไม่กลับมาจากโลกนั้นเป็นธรรมดา บุคคลนั้นจุติจากอวิหาภพไปอตัปปาภพ จุติจากอตัปปาภพไปสุทัสสาภพ จุติจากสุททัสสาภพไปสุทัสสีภพ จุติจากสุทัสสีภพไปอกนิฏฐภพ ย่อมยังอริยมรรคให้เกิดขึ้นในอกนิฏฐภพเพื่อละสังโยชน์เบื้องสูง บุคคล นี้เรียกว่าอุทธังโสโตอกนิฏฐคามี{๕๗} [๔๑] บุคคลผู้เรียกว่าโสดาบัน และบุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้งซึ่ง โสดาปัตติผล เป็นไฉน
บุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อละสังโยชน์ ๓ ชื่อว่าผู้ปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้งซึ่ง โสดาปัตติผล
สังโยชน์ ๓ อันบุคคลใดละได้แล้ว บุคคลนี้เรียกว่าโสดาบัน
[๔๒] บุคคลปฏิบัติเพื่อความเบาบางแห่งกามาราคะและพยาบาท เรียกว่าเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้งซึ่งสกทาคามิผล บุคคลใดทำกามราคะและพยาบาทให้เบาบางแล้ว บุคคลนี้เรียกว่าสกทาคามี
[๔๓] บุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อละไม่ให้เหลือซึ่งกามราคะและพยาบาท เรียกว่าผู้ปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้งซึ่งอนาคามิผล
บุคคลใดละกามราคะและพยาบาทได้หมดไม่มีเหลือ บุคคลนี้เรียกว่า อนาคามี
[๔๔] บุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อละไม่ให้เหลือซึ่งรูปราคะ อรูปราคะ มานะ อุทธัจจะ และอวิชชา ชื่อว่าผู้ปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้งซึ่งอรหัตตผลบุคคลใดละรูปราคะ อรูปราคะ มานะ อุทธัจจะ และอวิชชาได้หมด ไม่มีเหลือ บุคคลนี้เรียกว่าอรหันต์
จบ เอกกนิทเทส
๒. ทุกปุคคลบัญญัติ
{๕๘} [๔๕] บุคคลผู้มักโกรธ เป็นไฉน ในข้อนั้น ความโกรธ เป็นไฉน
ความโกรธ อาการที่โกรธ ภาวะที่โกรธ โทสะ ความประทุษร้าย ภาวะที่ประทุษร้าย ความพยาบาท อาการที่พยาบาท ภาวะที่พยาบาท ความพิโรธ ความพิโรธตอบ ความดุร้าย ความเกรี้ยวกราด ภาวะที่จิต ไม่ยินดี นี้เรียกว่าความโกรธความโกรธนี้บุคคลใดยังละไม่ได้ บุคคลนี้เรียกว่าผู้มักโกรธ
[๔๖] บุคคลผู้ผูกโกรธ เป็นไฉน ในข้อนั้น ความผูกโกรธ เป็นไฉน
ความโกรธมีในเบื้องต้น ความผูกโกรธมีในภายหลัง ความผูกโกรธ อาการที่ผูกโกรธ ภาวะที่ผูกโกรธ การไม่หยุดโกรธ การตั้งความโกรธไว้
End of เอกกนิทเทส