ทุกนิทเทส เล่ม ๓๖

[๔๓] บุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อละไม่ให้เหลือซึ่งกามราคะและพยาบาท เรียกว่าผู้ปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้งซึ่งอนาคามิผล

บุคคลใดละกามราคะและพยาบาทได้หมดไม่มีเหลือ บุคคลนี้เรียกว่า อนาคามี

[๔๔] บุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อละไม่ให้เหลือซึ่งรูปราคะ อรูปราคะ มานะ อุทธัจจะ และอวิชชา ชื่อว่าผู้ปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้งซึ่งอรหัตตผลบุคคลใดละรูปราคะ อรูปราคะ มานะ อุทธัจจะ และอวิชชาได้หมด ไม่มีเหลือ บุคคลนี้เรียกว่าอรหันต์

จบ เอกกนิทเทส

๒. ทุกปุคคลบัญญัติ

{๕๘} [๔๕] บุคคลผู้มักโกรธ เป็นไฉน ในข้อนั้น ความโกรธ เป็นไฉน

ความโกรธ อาการที่โกรธ ภาวะที่โกรธ โทสะ ความประทุษร้าย ภาวะที่ประทุษร้าย ความพยาบาท อาการที่พยาบาท ภาวะที่พยาบาท ความพิโรธ ความพิโรธตอบ ความดุร้าย ความเกรี้ยวกราด ภาวะที่จิต ไม่ยินดี นี้เรียกว่าความโกรธความโกรธนี้บุคคลใดยังละไม่ได้ บุคคลนี้เรียกว่าผู้มักโกรธ

[๔๖] บุคคลผู้ผูกโกรธ เป็นไฉน ในข้อนั้น ความผูกโกรธ เป็นไฉน

ความโกรธมีในเบื้องต้น ความผูกโกรธมีในภายหลัง ความผูกโกรธ อาการที่ผูกโกรธ ภาวะที่ผูกโกรธ การไม่หยุดโกรธ การตั้งความโกรธไว้

การดำรงความโกรธไว้ การไหลไปตามความโกรธ การตามผูกพันความโกรธไว้ การทำความโกรธให้มั่นเข้าไว้ นี้เรียกว่าความผูกโกรธความผูกโกรธนี้บุคคลใดยังละไม่ได้ บุคคลนี้เรียกว่าผู้ผูกโกรธ

{๕๙} [๔๗] บุคคลผู้ลบหลู่บุญคุณของผู้อื่น เป็นไฉน ในข้อนั้น ความลบหลู่ บุญคุณของผู้อื่น เป็นไฉน

ความลบหลู่ อาการที่ลบหลู่ ภาวะที่ลบหลู่ ความไม่เห็นคุณของผู้อื่น การทำที่ไม่เห็นคุณของผู้อื่น นี้เรียกว่าความลบหลู่บุญคุณของผู้อื่นความลบหลู่บุญคุณของผู้อื่นนี้บุคคลใดยังละไม่ได้ บุคคลนี้เรียกว่าผู้ลบหลู่บุญคุณของผู้อื่น

[๔๘] บุคคลผู้ตีเสมอผู้อื่น เป็นไฉน ในข้อนั้น การตีเสมอ เป็นไฉน

การตีเสมอ อาการที่ตีเสมอ ภาวะที่ตีเสมอ ธรรมที่เป็นอาหารแห่ง การตีเสมอ ฐานะแห่งวิวาท การถือเป็นคู่ว่าเท่าเทียมกัน การไม่ยอมสละคืนนี้เรียกว่าการตีเสมอการตีเสมอนี้บุคคลใดยังละไม่ได้ บุคคลนี้เรียกว่าผู้ตีเสมอผู้อื่น

{๖๐} [๔๙] บุคคลผู้มีความริษยา เป็นไฉน ในข้อนั้น ความริษยา เป็นไฉน

ความริษยา อาการที่ริษยา ภาวะที่ริษยา ความไม่ยินดีด้วยดี อาการที่ไม่ยินดีด้วยดี ภาวะที่ไม่ยินดีด้วยดีในลาภสักการะ ความเคารพ การนับถือ การไหว้ การบูชาของผู้อื่น นี้เรียกว่าความริษยาความริษยานี้บุคคลใดยังละไม่ได้ บุคคลนี้เรียกว่าผู้มีความริษยา

[๕๐] บุคคลผู้มีความตระหนี่ เป็นไฉน ในข้อนั้น ความตระหนี่ เป็นไฉน

ความตระหนี่มี ๕ อย่าง คือ

๑. ความตระหนี่ที่อยู่ ๒. ความตระหนี่ตระกูล

๓. ความตระหนี่ลาภ ๔. ความตระหนี่วรรณะ

๕. ความตระหนี่ธรรม

ความตระหนี่ อาการที่ตระหนี่ ภาวะที่ตระหนี่ ความอยากไปต่าง ๆ ความเหนี่ยวแน่น ความตระหนี่ถี่เหนียว ความที่จิตไม่เผื่อแผ่ เห็นปานนี้ นี้เรียกว่าความตระหนี่ความตระหนี่นี้บุคคลใดยังละไม่ได้ บุคคลนี้เรียกว่าผู้มีความตระหนี่

{๖๑} [๕๑] บุคคลผู้โอ้อวด เป็นไฉน ในข้อนั้น ความโอ้อวด เป็นไฉน

บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้อวด เป็นผู้โอ้อวด ความโอ้อวด อาการที่โอ้อวด ภาวะที่โอ้อวด ความแข็งกระด้าง ภาวะที่แข็งกระด้าง การพูดแอบอ้าง ภาวะที่พูดแอบอ้างในข้อนั้น นี้เรียกว่าความโอ้อวดความโอ้อวดนี้บุคคลใดยังละไม่ได้ บุคคลนี้เรียกว่าผู้โอ้อวด

[๕๒] บุคคลผู้มีมายา เป็นไฉน ในข้อนั้น มายา เป็นไฉน

บุคคลบางคนในโลกนี้ประพฤติทุจริตด้วยกาย ประพฤติทุจริตด้วยวาจา ประพฤติทุจริตด้วยใจแล้ว เพราะเหตุจะปกปิดทุจริตนั้น จึงตั้งความ ปรารถนาอันเลวทราม ปรารถนาว่า ‘ใคร ๆ อย่ารู้เรา’ ดำริว่า ‘ใครๆ อย่า รู้เรา’ พูดว่า ‘ใครๆ อย่ารู้เรา’ พยายามด้วยกายว่า ‘ใครๆ อย่ารู้เรา’ มายา ภาวะที่เป็นมายา ความวางท่า ความหลอกลวง ความตลบแตลง ความมีเล่ห์เหลี่ยม ความทำให้ลุ่มหลง ความซ่อนงำ ความอำพราง ความปิด ความปกปิด การไม่ทำให้เข้าใจง่าย การไม่ทำให้โปร่งใส การปิดบัง พฤติกรรมที่เลวทรามเห็นปานนี้ นี้เรียกว่ามายามายานี้บุคคลใดยังละไม่ได้ บุคคลนี้เรียกว่าผู้มีมายา

{๖๒} [๕๓] บุคคลผู้ไม่มีหิริ เป็นไฉน ในข้อนั้น ความไม่มีหิริ เป็นไฉน

กิริยาที่ไม่ละอายต่อการประพฤติทุจริตอันเป็นสิ่งที่น่าละอาย กิริยาที่ไม่ละอายต่อการประกอบอกุศลบาปธรรมทั้งหลาย นี้เรียกว่าความไม่มีหิริ

บุคคลประกอบแล้วด้วยความไม่มีหิรินี้ ชื่อว่าผู้ไม่มีหิริ

[๕๔] บุคคลผู้ไม่มีโอตตัปปะ เป็นไฉน ในข้อนั้น ความไม่มีโอตตัปปะเป็นไฉน

กิริยาที่ไม่เกรงกลัวต่อการประพฤติทุจริตอันเป็นสิ่งที่น่าเกรงกลัว กิริยาที่ไม่เกรงกลัวต่อการประกอบอกุศลบาปธรรมทั้งหลาย นี้เรียกว่าความไม่มีโอตตัปปะ

บุคคลประกอบแล้วด้วยความไม่มีโอตตัปปะนี้ ชื่อว่าผู้ไม่มีโอตตัปปะ

{๖๓} [๕๕] บุคคลผู้ว่ายาก เป็นไฉน ในข้อนั้น ความเป็นผู้ว่ายาก เป็นไฉน

ความเป็นผู้ว่ายาก อาการที่เป็นผู้ว่ายาก ภาวะที่เป็นผู้ว่ายาก ความเป็นผู้ยึดถือเอาข้างดื้อรั้น ความเป็นผู้ยินดีข้างที่จะโต้แย้ง ความไม่เอื้อเฟื้อ ภาวะที่ไม่เอื้อเฟื้อ ความไม่เคารพ ความไม่เชื่อฟังในเมื่อถูกว่ากล่าวโดยชอบธรรม นี้เรียกว่าความเป็นผู้ว่ายากบุคคลประกอบแล้วด้วยความเป็นผู้ว่ายากนี้ ชื่อว่าผู้ว่ายาก

[๕๖] บุคคลผู้มีมิตรชั่ว เป็นไฉนในข้อนั้น ความเป็นผู้มีมิตรชั่ว เป็นไฉน

บุคคลเหล่านั้นใดเป็นผู้ไม่มีศรัทธา เป็นผู้ทุศีล มีสุตะน้อย เป็นผู้ตระหนี่ มีปัญญาทราม การเสวนา การเข้าไปเสวนา การซ่องเสพ การคบ การคบหา การภักดี การภักดีด้วยดี ความเป็นผู้คบหาสมาคมกับบุคคลเหล่านั้น นี้เรียกว่าความเป็นผู้มีมิตรชั่วบุคคลประกอบแล้วด้วยความเป็นผู้มีมิตรชั่วนี้ ชื่อว่าผู้มีมิตรชั่ว

{๖๔} [๕๗] บุคคลผู้ไม่คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย เป็นไฉน ในข้อนั้น ความเป็นผู้ไม่คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย เป็นไฉน

บุคคลบางคนในโลกนี้เห็นรูปด้วยจักษุแล้วรวบถือรวม ๆ แยกถือเป็นส่วน ๆ ย่อมไม่ปฏิบัติเพื่อสำรวมจักขุนทรีย์ ที่เมื่อไม่สำรวมแล้วจะเป็นเหตุให้อกุศลธรรมอันเลวทรามคืออภิชฌาและโทมนัสครอบงำได้ ชื่อว่าไม่รักษาจักขุนทรีย์ ชื่อว่าไม่ถึงความสำรวมในจักขุนทรีย์ ฟังเสียงด้วยโสตะ ... สูดดมกลิ่นด้วยฆานะ ... ลิ้มรสด้วยชิวหา .. ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย ... รู้แจ้งธรรมารมณ์ด้วยมโนแล้วรวบถือรวม ๆ แยกถือเป็นส่วนๆ ย่อมไม่ปฏิบัติเพื่อสำรวมมนินทรีย์ ที่เมื่อไม่สำรวมแล้วจะเป็นเหตุให้อกุศลธรรม อันเลวทรามคืออภิชฌาและโทมนัสครอบงำได้ ชื่อว่าไม่รักษามนินทรีย์ ชื่อว่าไม่ถึงความสำรวมในมนินทรีย์ ความไม่คุ้มครอง กิริยาที่ไม่คุ้มครอง ความไม่รักษา ควมไม่สำรวมอินทรีย์ ๖ เหล่านี้ นี้เรียกว่าความเป็นผู้ไม่ คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลายบุคคลประกอบแล้วด้วยความเป็นผู้มีไม่คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลายนี้ ชื่อว่าผู้ไม่คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย

[๔๘ <*>] บุคคลผู้ไม่รู้จักประมาณในการบริโภค เป็นไฉน ในข้อนั้น ความเป็นผู้ไม่รู้จักประมาณในการบริโภค เป็นไฉน

บุคคลบางคนโนโลกนี้ไม่พิจารณาแล้วบริโภคอาหารโดยไม่แยบคาย คือ เพื่อจะเล่น เพื่อจะมัวเมา เพื่อประดับ เพื่อความงดงาม ความเป็นผู้ไม่สันโดษ ความเป็นผู้ไม่รู้จักประมาณ การไม่พิจารณาในการบริโภคนั้น นี้เรียกว่าความเป็นผู้ไม่รู้จักประมาณในการบริโภค

บุคคลประกอบแล้วด้วยความเป็นผู้ไม่รู้จักประมาณในการบริโภคนี้ ชื่อว่าผู้ไม่รู้จักประมาณในการบริโภค

{๖๕} [๕๙] บุคคลผู้มีสติหลงลืม เป็นไฉน ในข้อนั้น ความเป็นผู้มีสติ หลงลืม เป็นไฉน

ความระลึกไม่ได้ ความตามระลึกไม่ได้ ความหวนระลึกไม่ได้ ความไม่มีสติ อาการที่ระลึกไม่ได้ ความทรงจำไม่ได้ ความเลื่อนลอย ความหลงใหล นี้เรียกว่าความเป็นผู้มีสติหลงลืมบุคคลประกอบแล้วด้วยความเป็นผู้มีสติหลงลืมนี้ ชื่อว่าผู้มีสติหลงลืม

[๖๐] บุคคลผู้ไม่มีสัมปชัญญะ เป็นไฉน ในข้อนั้น ความเป็นผู้ไม่มีสัมปชัญญะ เป็นไฉน

ความไม่รู้ ความไม่เห็น ความไม่ตรัสรู้ ความไม่รู้ตาม ความไม่รู้พร้อม ความไม่แทงตลอด ความไม่รับทราบ ความไม่หยั่งทราบ ความไม่เพ่งเล็ง ความไม่พิจารณา การไม่ทำให้แจ้ง ความเป็นผู้ทรามปัญญา ความเป็นผู้เขลา ความไม่มีสัมปชัญญะ ความหลง ความหลงทั่ว ความหลงพร้อม ความไม่รู้ โอฆะคืออวิชชา โยคะคืออวิชชา อนุสัยคืออวิชชา ปริยุฏฐานคืออวิชชา ลิ่มคืออวิชชา อกุศลมูลคือโมหะ นี้เรียกว่าความไม่มีสัมปชัญญะบุคคลประกอบแล้วด้วยความไม่มีสัมปชัญญะนี้ชื่อว่าผู้ไม่มีสัมปชัญญะ

{๖๖} [๖๑] บุคคลผู้มีศีลวิบัติ เป็นไฉน ในข้อนั้น ศีลวิบัติ เป็นไฉน

การล่วงละเมิดทางกาย การล่วงละเมิดทางวาจา การล่วงละเมิดทั้ง ทางกาย ทั้งทางวาจา นี้เรียกว่าศีลวิบัติ ความเป็นผู้ทุศีลแม้ทั้งหมด ชื่อว่า ศีลวิบัติบุคคลประกอบแล้วด้วยศีลวิบัตินี้ ชื่อว่าผู้มีศีลวิบัติ

[๖๒] บุคคลผู้มีทิฏฐิวิบัติ เป็นไฉน ในข้อนั้น ทิฏฐิวิบัติ เป็นไฉน

ความเห็นว่า ‘ทานที่ให้แล้วไม่มีผล การบูชาไม่มีผล การบวงสรวง ไม่มีผล ผลวิบากแห่งกรรมดีกรรมชั่วไม่มี โลกนี้ไม่มี โลกหน้าไม่มี

มารดาไม่มีคุณ บิดาไม่มีคุณ โอปปาติกสัตว์ไม่มี สมณพราหมณ์ผู้ปฏิบัติดี ปฏิบัติชอบ ผู้ทำโลกนี้และโลกหน้าให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งด้วยตนเองแล้ว ประกาศให้ผู้อื่นรู้ไม่มีในโลก’ ดังนี้ ทิฏฐิ ความเห็นไปข้างทิฏฐิ ป่าชัฏคือทิฏฐิ กันดารคือทิฏฐิ ความเห็นเป็นข้าศึกต่อสัมมาทิฏฐิ ความผันแปรแห่งทิฎฐิ สังโยชน์คือทิฏฐิ ความยึดถือ ความยึดมั่น ความตั้งมั่น ความถือผิด ทางชั่ว ทางผิด ภาวะที่ผิด ลัทธิเป็นบ่อเกิดแห่งความพินาศ การถือโดยวิปลาสเห็นปานนี้ นี้เรียกว่าทิฏฐิวิบัติ มิจฉาทิฏฐิแม้ทั้งหมดเป็นทิฏฐิวิบัติบุคคลประกอบแล้วด้วยทิฏฐิวิบัตินี้ ชื่อว่าผู้มีทิฏฐิวิบัติ

{๖๗} [๖๓] บุคคลผู้มีสังโยชน์ภายใน เป็นไฉน

สังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ บุคคลใดยังละไม่ได้ บุคคลนี้เรียกว่าผู้มีสังโยชน์ ภายใน

[๖๔] บุคคลผู้มีสังโยชนภายนอก เป็นไฉน

สังโยชน์เบื้องสูง ๕ บุคคลใดยังละไม่ได้ บุคคลนี้เรียกว่าผู้มีสังโยชน์ภายนอก

{๖๘} [๖๕] บุคคลผู้ไม่มักโกรธ เป็นไฉน ในข้อนั้น ความโกรธ เป็นไฉน

ความโกรธ อาการที่โกรธ ภาวะที่โกรธ โทสะ ความประทุษร้าย ภาวะที่ประทุษร้าย ความพยาบาท อาการที่พยาบาท ภาวะที่พยาบาท ความพิโรธ ความพิโรธตอบ ความดุร้าย ความเกรี้ยวกราด ภาวะที่จิต ไม่ยินดี นี้เรียกว่าความโกรธความโกรธนี้บุคคลใดละได้แล้ว บุคคลนี้เรียกว่าผู้ไม่มักโกรธ

[๖๖] บุคคลผู้ไม่ผูกโกรธ เป็นไฉน ในข้อนั้น ความผูกโกรธ เป็นไฉน

ความโกรธมีในเบื้องต้น ความผูกโกรธมีในภายหลัง ความผูกโกรธ อาการที่ผูกโกรธ ภาวะที่ผูกโกรธ การไม่หยุดโกรธ การตั้งความโกรธไว้

การดำรงความโกรธไว้ การไหลไปตามความโกรธ การตามผูกพันความโกรธไว้ การทำความโกรธให้มั่นเข้าไว้ นี้เรียกว่าความผูกโกรธ

ความผูกโกรธนี้อันบุคคลใดละได้แล้ว บุคคลนี้เรียกว่าผู้ไม่ผูกโกรธ

{๖๙} [๖๗] บุคคลผู้ไม่ลบหลู่บุญคุณของผู้อื่น เป็นไฉน ในข้อนั้น ความ ลบหลู่บุญคุณของผู้อื่น เป็นไฉน

ความลบหลู่ อาการที่ลบหลู่ ภาวะที่ลบหลู่ ความไม่เห็นคุณของผู้อื่น การทำที่ไม่เห็นคุณของผู้อื่น นี้เรียกว่าความลบหลู่บุญคุณของผู้อื่น

ความลบหลู่บุญคุณของผู้อื่นนี้บุคคลใดละได้แล้ว บุคคลนี้เรียกว่าผู้ไม่ลบหลู่บุญคุณของผู้อื่น

{๗๐} [๖๘] บุคคลผู้ไม่ตีเสมอผู้อื่น เป็นไฉน ในข้อนั้น การตีเสมอ เป็นไฉน การตีเสมอ อาการที่ตีเสมอ ภาวะที่ตีเสมอ ธรรมที่เป็นอาหารแห่ง การตีเสมอ ฐานะแห่งวิวาท การถือเป็นคู่ว่าเท่าเทียมกัน การไม่ยอมสละคืน นี้เรียกว่าการตีเสมอการตีเสมอนี้บุคคลใดละได้แล้ว บุคคลนี้เรียกว่าผู้ไม่ตีเสมอผู้อื่น

[๖๙] บุคคลผู้ไม่มีความริษยา เป็นไฉน ในข้อนั้น ความริษยา เป็นไฉน

ความริษยา อาการที่ริษยา ภาวะที่ริษยา ความไม่ยินดีด้วยดี อาการที่ไม่ยินดีด้วยดี ภาวะที่ไม่ยินดีด้วยดีในลาภสักการะ ความเคารพ การนับถือ การไหว้ การบูชาของผู้อื่น นี้เรียกว่าความริษยาความริษยานี้บุคคลใดละได้แล้ว บุคคลนี้เรียกว่าผู้ไม่มีความริษยา

[๗๐] บุคคลผู้ไม่มีความตระหนี่ เป็นไฉน ในข้อนั้น ความตระหนี่เป็นไฉน

ความตระหนี่มี ๕ อย่าง คือ

๑. ความตระหนี่ที่อยู่ ๒. ความตระหนี่ตระกูล

๓. ความตระหนี่ลาภ ๔. ความตระหนี่วรรณะ

๕. ความตระหนี่ธรรม

ความตระหนี่ อาการที่ตระหนี่ ภาวะที่ตระหนี่ ความอยากไปต่าง ๆ ความเหนี่ยวแน่น ความตระหนี่ถี่เหนียว ความที่จิตไม่เผื่อแผ่ เห็นปานนี้ นี้เรียกว่าความตระหนี่ความตระหนี่นี้บุคคลใดละได้แล้ว บุคคลนี้เรียกว่าผู้ไม่มีความตระหนี่

{๗๑} [๗๑] บุคคลผู้ไม่โอ้อวด เป็นไฉน ความโอ้อวด เป็นไฉน

บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้อวด เป็นผู้โอ้อวด ความโอ้อวด อาการที่โอ้อวด ภาวะที่โอ้อวด ความแข็งกระด้าง ภาวะที่แข็งกระด้าง การพูดแอบอ้าง ภาวะที่พูดแอบอ้างในข้อนั้น นี้เรียกว่าความโอ้อวดความโอ้อวดนี้บุคคลใดละได้แล้ว บุคคลนี้เรียกว่าผู้ไม่โอ้อวด

[๗๒] บุคคลผู้ไม่มีมายา เป็นไฉน ในข้อนั้น มายา เป็นไฉน

บุคคลบางคนในโลกนี้ประพฤติทุจริตด้วยกาย ประพฤติทุจริตด้วยวาจา ประพฤติทุจริตด้วยใจแล้ว เพราะเหตุจะปกปิดทุจริตนั้น จึงตั้งความ ปรารถนาอันเลวทราม ปรารถนาว่า ‘ใคร ๆ อย่ารู้เรา’ ดำริว่า ‘ใคร ๆ อย่ารู้เรา’ พูดว่า ‘ใคร ๆ อย่ารู้เรา’ พยายามด้วยกายว่า ‘ใคร ๆ อย่ารู้เรา’ มายา ภาวะที่เป็นมายา ความวางท่า ความหลอกลวง ความตลบแตลง ความมีเล่ห์เหลี่ยม ความทำให้ลุ่มหลง ความซ่อนงำ ความอำพราง ความปิด ความปกปิด การไม่ทำให้เข้าใจง่าย การไม่ทำให้โปร่งใส การปิดบัง พฤติกรรมที่เลวทรามเห็นปานนี้ นี้เรียกว่ามายามายานี้บุคคลละได้แล้ว บุคคลนี้เรียกว่าผู้ไม่มีมายา

{๗๒} [๗๓] บุคคลผู้มีหิริ เป็นไฉน ในข้อนั้น หิริ เป็นไฉน

กิริยาที่ละอายต่อการประพฤติทุจริตอันเป็นสิ่งที่น่าละอาย กิริยาที่ละอายต่อการประกอบอกุศลบาปธรรมทั้งหลาย นี้เรียกว่าหิริ

บุคคลประกอบแล้วด้วยหิรินี้ ชื่อว่าผู้มีหิริ

[๗๔] บุคคลผู้มีโอตตัปปะ เป็นไฉน ในข้อนั้น โอตตัปปะ เป็นไฉน

กิริยาที่เกรงกลัวต่อการประพฤติทุจริตอันเป็นสิ่งที่น่าเกรงกลัว กิริยาที่เกรงกลัวต่อการประกอบอกุศลบาปธรรมทั้งหลาย นี้เรียกว่าโอตตัปปะ

บุคคลผู้ประกอบแล้วด้วยโอตตัปปะนี้ ชื่อว่าผู้มีโอตตัปปะ

{๗๕} [๗๕] บุคคลผู้ว่าง่าย เป็นไฉน ในข้อนั้น ความเป็นผู้ว่าง่าย เป็นไฉน

ความเป็นผู้ว่าง่าย อาการที่เป็นผู้ว่าง่าย ภาวะที่เป็นผู้ว่าง่าย ความเป็นผู้ไม่ยึดถือเอาข้างดื้อรั้น ความเป็นผู้ไม่ยินดีข้างที่จะโต้แย้ง ความเอื้อเฟื้อ ภาวะที่เอื้อเฟื้อ ความเคารพ ความเชื่อฟังในเมื่อถูกว่ากล่าวโดย ชอบธรรม นี้เรียกว่าความเป็นผู้ว่าง่ายบุคคลประกอบแล้วด้วยความเป็นผู้ว่าง่ายนี้ ชื่อว่าบุคคลผู้ว่าง่าย

[๗๖] บุคคลผู้มีมิตรดี เป็นไฉน ในข้อนั้น ความเป็นผู้มีมิตรดี เป็นไฉน

บุคคลเหล่านั้นใดเป็นผู้มีศรัทธา มีศีล เป็นพหูสูต มีการบริจาค มีปัญญา การเสวนา การเข้าไปเสวนา การซ่องเสพ การคบ การคบหา การภักดี การภักดีด้วยดี ความเป็นผู้คบหาสมาคมบุคคลเหล่านั้น นี้เรียกว่าความเป็นผู้มีมิตรดีบุคคลประกอบแล้วด้วยความเป็นผู้มีมิตรดีนี้ ชื่อว่าเป็นผู้มีมิตรดี

{๗๔} [๗๗] บุคคลผู้คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย เป็นไฉน ในข้อนั้น ความเป็นผู้คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย เป็นไฉน

บุคคลบางคนในโลกนี้เห็นรูปด้วยจักษุแล้วไม่รวบถือรวม ๆ ไม่แยกถือเป็นส่วน ๆ ย่อมปฏิบัติเพื่อสำรวมจักขุนทรีย์ ที่เมื่อไม่สำรวมแล้วจะเป็น เหตุให้อกุศลธรรมอันเลวทรามคืออภิชฌาและโทมนัสครอบงำได้ ชื่อว่ารักษาจักขุนทรีย์ ชื่อว่าถึงความสำรวมในจักขุนทรีย์ ฟังเสียงด้วยโสตะ ... สูดดมกลิ่นด้วยฆานะ ... ลิ้มรสด้วยชิวหา ... ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย ... รู้แจ้งธรรมารมณ์ด้วยมโนแล้วไม่รวบถือรวม ๆ ไม่แยกถือเป็นส่วนๆ ย่อม ปฏิบัติเพื่อสำรวมมนินทรีย์ ที่เมื่อไม่สำรวมแล้วจะเป็นเหตุให้อกุศลธรรม อันเลวทรามคืออภิชฌาและโทมนัสครอบงำได้ ชื่อว่ารักษามนินทรีย์ ชื่อว่า ถึงความสำรวมในมนินทรีย์ ความคุ้มครอง กิริยาที่คุ้มครอง ความรักษา ความสำรวมอินทรีย์ ๖ เหล่านี้ นี้เรียกว่าความเป็นผู้คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลายบุคคลประกอบแล้วด้วยความผู้คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลายนี้ชื่อว่าผู้คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย

[๗๘] บุคคลผู้รู้จักประมาณในการบริโภค เป็นไฉน ในข้อนั้น ความ เป็นผู้รู้จักประมาณในการบริโภค เป็นไฉน

บุคคลบางคนในโลกนี้พิจารณาโดยแยบคายแล้วบริโภคอาหาร มิใช่เพื่อจะเล่น มิใช่เพื่อจะมัวเมา มิใช่เพื่อประดับ มิใช่เพื่อความงดงาม แต่บริโภคเพียงเพื่อความดำรงอยู่แห่งกายนี้ เพื่อให้กายนี้เป็นไปได้ เพื่อเว้น การเบียดเบียนตน เพื่ออนุเคราะห์พรหมจรรย์ด้วยคิดว่า ‘โดยอุบายนี้เราจักกำจัดเวทนาเก่าเสียได้ และจักไม่ให้เวทนาใหม่เกิดขึ้น ความเป็นไปแห่งชีวิตินทรีย์ ความไม่มีโทษ และการอยู่โดยผาสุกจักมีแก่เรา’ ดังนี้ ความ

สันโดษ ความรู้จักประมาณ การพิจารณาในการบริโภคนั้น นี้เรียกว่า ความเป็นผู้รู้จักประมาณในการบริโภค

บุคคลประกอบแล้วด้วยความเป็นผู้รู้จักประมาณในโภชนะนี้ ชื่อว่าเป็น ผู้รู้จักประมาณในโภชนะ

{๗๕} [๗๙] บุคคลผู้มีสติตั้งมั่น เป็นไฉน ในข้อนั้น สติ เป็นไฉน

ความระลึกได้ ความตามระลึกได้ ความหวนระลึกได้ ความมีสติ อาการที่ระลึกได้ ความทรงจำได้ ความไม่เลื่อนลอย ความไม่หลงใหล สตินทรีย์ สติพละ ความระลึกชอบ นี้เรียกว่าสติ

บุคคลประกอบแล้วด้วยสตินี้ ชื่อว่าเป็นผู้มีสติตั้งมั่น

[๘๐] บุคคลผู้มีสัมปชัญญะ เป็นไฉน ในข้อนั้น สัมปชัญญะ เป็นไฉน

ปัญญา อาการที่รู้ชัด ความวิจัย ความเลือกสรร ความวิจัยธรรม ความกำหนดหมาย ความเข้าไปกำหนด ความเข้าไปกำหนดเฉพาะ ภาวะที่รู้ ภาวะที่ฉลาด ภาวะที่รู้ละเอียด ความรู้แจ่มแจ้ง ความค้นคิด ความ ใคร่ครวญ ปัญญาเหมือนแผ่นดิน ปัญญาเครื่องทำลายกิเลส ปัญญาเครื่องนำทาง ความเห็นแจ้ง ความรู้ชัด ปัญญาเหมือนปฏัก ปัญญินทรีย์ คือปัญญา บัญญาพละ<*> ปัญญาคือศัสตรา ปัญญาคือปราสาท ความสว่างคือปัญญา แสงสว่างคือปัญญา ปัญญาเหมือนประทีป ปัญญาคือดวงแก้ว ความไม่หลงคือธัมมวิจัย ความเห็นชอบ นี้เรียกว่าสัมปชัญญะบุคคลประกอบแล้วด้วยสัมปชัญญะนี้ ชื่อว่าเป็นผู้มีสัมปชัญญะ

{๗๖} [๘๑] บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยศีล เป็นไฉน ในข้อนั้น ความถึงพร้อม ด้วยศีล เป็นไฉน

การไม่ล่วงละเมิดทางกาย การไม่ล่วงละเมิดทางวาจา การไม่ล่วง ละเมิดทั้งทางกายและวาจา นี้เรียกว่าความถึงพร้อมด้วยศีล ความสำรวมด้วยศีลแม้ทั้งหมดชื่อว่าความถึงพร้อมด้วยศีล

บุคคลประกอบแล้วด้วยความถึงพร้อมด้วยศีลนี้ ชื่อว่าผู้ถึงพร้อมแล้ว ด้วยศีล

[๘๒] บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิ เป็นไฉน ในข้อนั้น ความถึงพร้อมด้วยทิฏฐิ เป็นไฉน

ปัญญา อาการที่รู้ชัด ... ความไม่หลงคือธัมมวิจัย ความเห็นชอบเช่นนี้ว่า ‘ทานที่ให้แล้วมีผล การบูชามีผล การบวงสรวงมีผล ผลวิบากแห่งกรรมดีกรรมชั่วมี โลกนี้มี โลกหน้ามี มารดามีคุณ บิดามีคุณ โอปปาติกสัตว์มี สมณพราหมณ์ผู้ปฏิบัติดี ปฏิบัติชอบ ผู้ทำโลกนี้และโลก หน้าให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งด้วยตนเองแล้วประกาศให้ผู้อื่นรู้มีอยู่ในโลก’ ดังนี้ นี้เรียกว่าความถึงพร้อมด้วยทิฎฐิ สัมมาทิฏฐิแม้ทั้งหมดก็ชื่อว่าความถึง พร้อมด้วยทิฏฐิบุคคลประกอบแล้วด้วยความถึงพร้อมด้วยทิฏฐินี้ ชื่อว่าผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิ

{๗๗} [๘๓] บุคคลที่หาได้ยากในโลก ๒ จำพวก เป็นไฉน

บุพพการีบุคคล ๑ กตัญญูกตเวทีบุคคล ๑ บุคคล ๒ จำพวกนี้เป็นผู้หา ได้ยากในโลก

{๗๘} [๘๔] บุคคลที่ให้อิ่มได้ยาก ๒ จำพวก เป็นไฉน

บุคคลผู้ที่เก็บสิ่งของที่ตนได้แล้ว ๆ ๑ บุคคลผู้ที่สละสิ่งของ ๆ ตนที่ได้แล้ว ๆ ๑ บุคคล ๒ จำพวกนี้เป็นผู้ให้อิ่มได้ยาก

{๗๙} [๘๕] บุคคลที่ให้อิ่มได้ง่าย ๒ จำพวก เป็นไฉน

บุคคลผู้ที่ไม่เก็บสิ่งของที่ตนได้แล้ว ๆ ๑ บุคคลผู้ที่ไม่สละสิ่งของ ๆ ตนที่ได้แล้ว ๆ ๑ บุคคล ๒ จำพวกนี้เป็นผู้ให้อิ่มได้ง่าย{๘๐} [๘๖] อาสวะทั้งหลายย่อมพอกพูนแก่บุคคล ๒ จำพวกเหล่าไหน

บุคคลผู้รังเกียจสิ่งที่ไม่ควรรังเกียจ ๑ บุคคลผู้ไม่รังเกียจสิ่งที่ควรรังเกียจ ๑ อาสวะทั้งหลายย่อมพอกพูนแก่บุคคล ๒ จำพวกเหล่านี้{๘๑} [๘๗] อาสวะทั้งหลายย่อมไม่พอกพูนแก่บุคคล ๒ จำพวกเหล่าไหน

บุคคลผู้ไม่รังเกียจสิ่งที่ไม่ควรรังเกียจ ๑ บุคคลผู้รังเกียจสิ่งที่ควรรังเกียจ ๑ อาสวะทั้งหลายย่อมไม่พอกพูนแก่บุคคล ๒ จำพวกเหล่านี้{๘๒} [๘๘] บุคคลผู้มีอัธยาศัยเลว เป็นไฉน

บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้ทุศีล มีธรรมอันเลวทราม เขาย่อมเสพคบ เข้าไปนั่งใกล้บุคคลผู้ทุศีลผู้มีธรรมอันเลวทรามอื่น บุคคลนี้เรียกว่าผู้มี อัธยาศัยเลว[๘๙] บุคคลผู้มีอัธยาศัยประณีต เป็นไฉน

บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้มีศีล มีธรรมอันงาม เขาย่อมเสพ คบ เข้าไปนั่งใกล้บุคคลผู้มีศีลผู้มีธรรมอันงามอื่น บุคคลนี้เรียกว่าผู้มีอัธยาศัยประณีต{๘๓} [๙๐] บุคคลผู้อิ่มแล้ว เป็นไฉน

พระปัจเจกพุทธเจ้าและพระอรหันตสาวกของพระตถาคตชื่อว่าผู้อิ่มแล้ว พระสัมมาสัมพุทธเจ้าชื่อว่าผู้อิ่มแล้วและทำผู้อื่นให้อิ่ม

จบ ทุกนิทเทส

๓. ติกปุคคลบัญญัติ

{๘๔} [๙๑] บุคคลผู้หมดความหวัง เป็นไฉน

บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้ทุศีล มีธรรมอันเลวทราม ผู้ประกอบด้วย กายกรรมเป็นต้นอันไม่สะอาด และมีสมาจารอันผู้อื่นหรือตนพึงระลึกได้ด้วยความระแวง ผู้มีการงานอันปกปิด ผู้มิใช่สมณะแต่ปฏิญาณว่าเป็นสมณะ มิใช่ผู้ประพฤติพรหมจรรย์แต่ปฏิญานว่าประพฤติพรหมจรรย์ ผู้เน่าใน ผู้อันราคะชุ่มแล้ว ผู้มีหยากเยื่อคือราคะเป็นต้นเกิดแล้ว เธอได้ยินว่า ‘นัยว่า ภิกษุมีชื่ออย่างนี้ทำให้แจ้งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันหาอาสวะมิได้ เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไปด้วยปัญญาอันยิ่งด้วยตนเองเข้าถึงอย่ในปัจจุบัน’ ดังนี้ เธอย่อมไม่มีความคิดอย่างนี้ว่า แม้เราก็จักทำให้แจ้งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันหาอาสวะมิได้เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไปด้วยปัญญาอันยิ่ง ด้วยตนเองเข้าถึงอยู่ในปัจจุบันบ้าง’ ดังนี้ บุคคลนี้เรียกว่าผู้หมดความหวัง[๙๒] บุคคลผู้มีความหวัง เป็นไฉน

บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้มีศีล มีธรรมอันงาม เธอได้ยินว่า ‘นัยว่า ภิกษุมีชื่ออย่างนี้ทำให้แจ้งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันหาอาสวะมิได้ เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไปด้วยปัญญาอันยิ่งด้วยตนเองเข้าถึงอยู่ในปัจจุบัน’ ดังนี้ เธอย่อมมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘แม้เราก็จักทำให้แจ้งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันหาอาสวะมิได้เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไปด้วยปัญญาอันยิ่ง ด้วยตนเองเข้าถึงอยู่ในปัจจุบันบ้าง’ ดังนี้ บุคคลนี้เรียกว่าผู้มีความหวัง

[๙๓] บุคคลผู้ปราศจากความหวัง เป็นไฉน

บุคคลบางคนในโลกนี้ทำให้แจ้งเจโตวิมุตติปัญญาวิมุตติอันหาอาสวะมิได้เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไปด้วยปัญญาอันยิ่งด้วยตนเองเข้าถึงอยู่ในปัจจุบัน เธอได้ยินว่า ‘นัยว่า ภิกษุชื่ออย่างนี้ทำให้แจ้งเจโตวิมุตติ