ติตถสูตร เล่ม ๒๐

(๗) ๒. มหาวรรค

๑. ติตถายตนสูตร

ว่าด้วยลัทธิเดียรถีย์ ๓ อย่าง

{๕๐๑} [๙๒๕] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ลัทธิของเดียรถีย์๓ อย่างนี้ถูกบัณฑิตสอบถามซักไซ้ไล่เลียงเข้า ย่อมอ้างความสืบต่อกันมา ตั้งอยู่ในอกิริยทิฏฐิ ทิฏฐิ ๓ อย่างคืออะไรบ้าง คือ(๑) สมณพราหมณ์พวกหนึ่งมีวาทะอย่างนี้มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘สุข ทุกข์ หรืออทุกขมสุขอย่างใดอย่างหนึ่งที่บุคคลเสวยอยู่ ทั้งหมดนั้นมีกรรมที่ได้ทำไว้แต่ปางก่อนเป็นเหตุ’(๒) สมณพราหมณ์พวกหนึ่งมีวาทะอย่างนี้มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘สุข ทุกข์ หรืออทุกขมสุขอย่างใดอย่างหนึ่งที่บุคคลเสวยอยู่ ทั้งหมดนั้นมีการสร้างสรรค์ของพระอิศวรเป็นเหตุ’(๓) สมณพราหมณ์พวกหนึ่งมีวาทะอย่างนี้มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘สุข ทุกข์ หรืออทุกขมสุขอย่างใดอย่างหนึ่งที่บุคคลเสวยอยู่ ทั้งหมดนั้นหาเหตุหาปัจจัยมิได้’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาสมณพราหมณ์ ๓ พวกนั้น พวกที่มีวาทะอย่างนี้มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘สุข ทุกข์ หรืออทุกขมสุขอย่างใดอย่างหนึ่งที่

บุคคลเสวยอยู่ ทั้งหมดนั้นมีกรรมที่ได้ทำไว้แต่ปางก่อนเป็นเหตุ’ เราเข้าไปหาสมณพราหมณ์พวกนั้นแล้วถามอย่างนี้ว่า ‘ได้ยินว่า พวกท่านมีวาทะอย่างนี้ มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘สุข ทุกข์ หรืออทุกขมสุขอย่างใดอย่างหนึ่งที่บุคคลเสวยอยู่ ทั้งหมดนั้นมีกรรมที่ได้ทำไว้แต่ปางก่อนเป็นเหตุ’ ดังนี้ จริงหรือ ถ้าสมณพราหมณ์พวกนั้นถูกเราถามอย่างนี้แล้วยอมรับว่าจริง เราก็กล่าวกะพวกเขาว่า ‘ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ถ้าเช่นนั้น ผู้คนทั้งหลายก็จักฆ่าสัตว์ จักลักทรัพย์ จักประพฤติผิดในกาม จักพูดเท็จ จักพูดส่อเสียด จักพูดคำหยาบ จักพูดเพ้อเจ้อ จักมากไปด้วยอภิชฌา (ความโลภอยากได้ของเขา) จักมีจิตพยาบาท

จักมีความเห็นผิดเพราะกรรมที่ทำไว้แต่ปางก่อนเป็นเหตุ’[๙๒๖] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เมื่อบุคคลยึดถือกรรมที่ได้ทำไว้แต่ปางก่อนโดยความเป็นแก่นสาร ความพอใจหรือความพยายามว่า ‘กิจนี้ควรทำหรือว่ากิจนี้ไม่ควรทำ’ ก็จะไม่มี ก็เมื่อไม่ได้กรณียกิจและอกรณียกิจโดยจริงจังมั่นคงดังนี้ สมณวาทะ (การพูดว่าตนเป็นสมณะ) ที่มีเหตุผลเฉพาะตัวก็ย่อมจะสำเร็จไม่ได้แก่ผู้มีสติหลงลืม ไร้เครื่องป้องกัน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรามีวาทะสำหรับข่มขี่ที่มีเหตุผลในสมณพราหมณ์ผู้มีวาทะอย่างนี้มีทิฏฐิอย่างนี้ เหล่านั้นอย่างนี้แลเป็นข้อแรก (๑)

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาสมณพราหมณ์ ๓ พวกนั้น พวกที่มีวาทะอย่างนี้มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘สุข ทุกข์ หรืออทุกขมสุขอย่างใดอย่างหนึ่ง ที่บุคคลเสวยอยู่ ทั้งหมดนั้นมีการสร้างสรรค์ของพระอิศวรเป็นเหตุ’ เราเข้าไปหาสมณพราหมณ์พวกนั้นแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ได้ยินว่า พวกท่านมีวาทะอย่างนี้มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘สุข ทุกข์ หรืออทุกขมสุขอย่างใดอย่างหนึ่งที่บุคคลเสวยอยู่ ทั้งหมดนั้นมีการสร้างสรรค์ของพระอิศวรเป็นเหตุ’ ดังนี้ จริงหรือ ถ้าสมณพราหมณ์พวกนั้นถูกเราถามอย่างนี้ยอมรับว่าจริง เราก็กล่าวกะเขาว่า ‘ถ้าเช่นนั้น ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ผู้คนทั้งหลายก็จักฆ่าสัตว์ ... จักมีความเห็นผิดเพราะการสร้างสรรค์ของพระอิศวรเป็นเหตุ’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย

ก็เมื่อบุคคลยึดถือการสร้างสรรค์ของพระอิศวรไว้โดยความเป็นแก่นสาร ความพอใจหรือความพยายามว่า ‘กิจนี้ควรทำ หรือว่ากิจนี้ไม่ควรทำ’ ก็จะไม่มี ก็เมื่อไม่ได้กรณียกิจและอกรณียกิจโดยจริงจังมั่นคงดังนี้ สมณวาทะที่มีเหตุผลเฉพาะตัวก็ย่อมจะสำเร็จไม่ได้แก่ผู้มีสติหลงลืม ไร้เครื่องป้องกัน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรามีวาทะสำหรับข่มขี่ที่มีเหตุผลในสมณพราหมณ์ผู้มีวาทะอย่างนี้มีทิฏฐิอย่างนี้เหล่านั้นอย่างนี้แลเป็นข้อที่สอง (๒)

[๙๒๗] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาสมณพราหมณ์ ๓ พวกนั้น พวกที่มีวาทะอย่างนี้มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘สุข ทุกข์ หรืออทุกขมสุขอย่างใดอย่างหนึ่ง ที่บุคคลเสวยอยู่ ทั้งหมดนั้นหาสาเหตุหาปัจจัยมิได้’ เราเข้าไปหาสมณพราหมณ์พวกนั้นแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ได้ยินว่า ท่านทั้งหลายมีวาทะอย่างนี้ มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘สุข ทุกข์ หรืออทุกขมสุขอย่างใดอย่างหนึ่งที่บุคคลเสวยอยู่ ทั้งหมดนั้นหาสาเหตุหาปัจจัยมิได้’ ดังนี้ จริงหรือ ถ้าสมณพราหมณ์พวกนั้น ถูกเราถามอย่างนี้แล้วยอมรับว่าจริง เราก็กล่าวกะเขาว่า ‘ถ้าเช่นนั้น ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ผู้คนทั้งหลายก็จักฆ่าสัตว์ ... จักมีความเห็นผิดหาสาเหตุหาปัจจัยมิได้’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เมื่อบุคคลยึดถือการไม่มีสาเหตุไว้โดยความเป็นแก่นสาร ความพอใจหรือความพยายามว่า ‘กิจนี้ควรทำ หรือว่าภิจนี้ไม่ควรทำ’ ก็จะไม่มี ก็เมื่อไม่ได้กรณียภิจและอกรณียภิจโดยจริงจังมั่นคงดังนี้ สมณวาทะที่มีเหตุผลเฉพาะดัวก็ย่อมจะสำเร็จไม่ได้แก่ผู้มีสติหลงลืม ไร้เครื่องป้องกัน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรามีวาทะสำหรับข่มขี่ที่มีเหตุผลในสมณพราหมณ์ผู้มีวาทะอย่างนี้มีทิฏฐิอย่างนี้เหล่านั้นอย่างนี้แลเป็นข้อที่สาม (๓)

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ลัทธิเดียรถีย์ ๓ อย่างนี้แลถูกบัณฑิตสอบถามซักไซ้ไล่เลียงเข้า ย่อมอ้างความสืบต่อกันมา ตั้งอยู่ในอกิริยทิฏฐิ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ส่วนธรรมที่เราแสดงไว้นี้แล คนอื่นข่มขี่ไม่ได้ ไม่มัวหมอง ไม่ถูกตำหนิ ไม่ถูกคัดด้านโดยสมณพราหมณ์ผู้เป็นวิญญูชน ก็

ธรรมที่เราแสดงไว้แล้ว คนอื่นข่มขี่ไม่ได้ ไม่มัวหมอง ไม่ถูกตำหนิ ไม่ถูกคัดค้านโดยสมณพราหมณ์ผู้เป็นวิญญูชนเป็นไฉน คือ ธรรมที่เราแสดงไว้ว่า ‘ธาตุ ๖’ คนอื่นข่มขี่ไม่ได้ ไม่มัวหมอง ไม่ถูกตำหนิ ไม่ถูกคัดค้านโดย สมณพราหมณ์ผู้เป็นวิญญูชน ธรรมที่เราแสดงไว้ว่า ‘ผัสสายตนะ ๖’ ... ‘มโนปวิจาร ๑๘’ ... ‘อริยสัจ ๔’ ... คนอื่นข่มขี่ไม่ได้ ไม่มัวหมอง ไม่ถูกตำหนิ ไม่ถูกคัดค้านโดยสมณพราหมณ์ผู้เป็นวิญญูชน[๙๒๘] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมที่เราแสดงไว้ว่า ‘ธาตุ ๖’ คนอื่นข่มขี่ไม่ได้ ไม่มัวหมอง ไม่ถูกตำหนิ ไม่ถูกคัดด้าน โดยสมณพราหมณ์ผู้เป็นวิญญูชน คำที่เราได้กล่าวไว้แล้วเช่นนี้แล เราอาศัยอะไรจึงได้กล่าวไว้ดังนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธาตุมี ๖ เหล่านี้ คือ ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตุ อากาสธาตุ วิญญาณธาตุ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมที่เราได้แสดงไว้ว่า‘ธาตุ ๖’ คนอื่นข่มขี่ไม่ได้ ไม่มัวหมอง ไม่ถูกตำหนิ ไม่ถูกคัดด้านโดยสมณพราหมณ์ผู้เป็นวิญญูชน คำที่เรากล่าวไว้แล้วเช่นนี้แล เราอาศัยข้อนี้ จึงได้กล่าวไว้ดังนี้

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมที่เราแสดงไว้ว่า ‘ผัสสายตนะ ๖’ คนอื่นข่มขี่ไม่ได้ ไม่มัวหมอง ไม่ถูกตำหนิ ไม่ถูกคัดด้านโดยสมณพราหมณ์ผู้เป็นวิญญูชน คำที่เราได้กล่าวไว้แล้วเช่นนี้แล เราอาศัยอะไรจึงได้กล่าวไว้ดังนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผัสสายตนะมี ๖ เหล่านี้ คือ ผัสสายตนะคือจักษุ โสตะ ฆานะ ชิวหา กาย มโน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมที่เราได้แสดงไว้ว่า ‘ผัสสายตนะ ๖’ คนอื่นข่มขี่ไม่ได้ ไม่มัวหมอง ไม่ถูกตำหนิ ไม่ถูกคัดด้านโดยสมณพราหมณ์ผู้เป็นวิญญูชน คำที่เรากล่าวไว้แล้วเช่นนี้แล เราอาศัยข้อนี้จึงได้กล่าวไว้ดังนี้

[๙๒๙] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมที่เราแสดงไว้ว่า ‘มโนปวิจาร ๑๘’ คนอื่นข่มขี่ไม่ได้ ไม่มัวหมอง ไม่ถูกตำหนิ ไม่ถูกคัดด้านโดยสมณพราหมณ์ผู้เป็นวิญญูชน คำที่เรากล่าวไว้แล้วเช่นนี้แล เราอาศัยอะไรจึงได้กล่าวไว้ดังนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลเห็นรูปด้วยจักษุแล้วย่อมเข้าไปไตร่ตรองรูปอันเป็นที่ตั้งแห่งโสมนัส เข้าไปไตร่ตรองรูปอันเป็นที่ตั้งแห่งโทมนัส เข้าไปไตร่ตรองรูปอันเป็นที่ตั้งแห่งอุเบกขา ฟังเสียงด้วยโสตะ... สูดดมกลิ่นด้วยฆานะ... ลิ้มรสด้วยชิวหา... ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย... รู้แจ้งธรรมารมณ์ด้วยมโนแล้ว ย่อมเข้าไปไตร่ตรองธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งโสมนัส เข้าไปไตร่ตรองธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งโทมนัส

เข้าไปไตร่ตรองธรรมอันเป็น ที่ตั้งแห่งอุเบกขา ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมที่เราแสดงไว้ว่า ‘มโนปวิจาร ๑๘’ คนอื่นข่มขี่ไม่ได้ ไม่มัวหมอง ไม่ถูกตำหนิ ไม่ถูกคัดค้านโดยสมณพราหมณ์ผู้เป็นวิญญูชน คำที่เรากล่าวไว้แล้วเช่นนี้แล เราอาศัยข้อนี้จึงได้กล่าวไว้ดังนั้นดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมที่เราแสดงไว้ว่า ‘อริยสัจ ๔’ คนอื่นข่มขี่ไม่ได้ ไม่มัวหมองไม่ถูกตำหนิ ไม่ถูกคัดค้านโดยสมณพราหมณ์ผู้เป็นวิญญูชน เราได้กล่าวไว้แล้วเช่นนี้แล เราอาศัยอะไรจึงได้กล่าวไว้ดังนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะถือมั่นธาตุ ๖ จึงมีการลงสู่ครรภ์ของสัตว์ เมื่อมีการลงสู่ครรภ์จึงมีนามรูป เพราะนามรูปเป็นปัจจัยจึงมีสพายตนะ เพราะสพายตนะเป็นปัจจัยจึงมีผัสสะ เพราะผัสสะเป็นปัจจัยจึงมีเวทนา เราบัญญัติว่า ‘นี้ทุกข์ นี้ทุกขสมุทัย นี้ทุกขนิโรธ นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’ สำหรับบุคคลผู้เสวยเวทนาอยู่

[๙๓๐] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ทุกขอริยสัจเป็นไฉน คือ แม้ชาติก็เป็นทุกข์ แม้ชราก็เป็นทุกข์ แม้มรณะก็เป็นทุกข์ แม้โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสก็เป็นทุกข์ แม้ความประจวบกับสิ่งไม่เป็นที่รักก็เป็นทุกข์ แม้ความพลัดพราก จากสิ่งเป็นที่รักก็เป็นทุกข์ ปรารถนาสิ่งใดไม่ได้(สิ่งนั้น) แม้อันนั้นก็เป็นทุกข์ โดยย่ออุปาทานขันธ์ ๕ เป็นทุกข์ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าทุกขอริยสัจ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ทุกขสมุทยอริยสัจเป็นไฉน คือ เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนามรูป เพราะนามรูปเป็นปัจจัย จึงมีสพายตนะ เพราะสฬายตนะเป็นปัจจัย จึงมีผัสสะ เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนา เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีตัณหา เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทาน เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงมีภพ เพราะภพเป็นปัจจัย จึงมีชาติ เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาส เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนี้ย่อมเกิดขึ้นด้วยอาการอย่างนี้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าทุกขสมุทยอริยสัจดูก่อนภิกษุทั้งหลาย

ทุกขนิโรธอริยสัจเป็นไฉน คือ เพราะอวิชชาดับโดยสำรอกไม่เหลือ สังขารจึงดับ เพราะสังขารดับ วิญญาณจึงดับ เพราะวิญญาณดับ นามรูปจึงดับ เพราะนามรูปดับ สพายตนะจึงดับ เพราะสฬายตนะดับ ผัสสะจึงดับ เพราะผัสสะดับ เวทนาจึงดับ เพราะเวทนาดับ ตัณหาจึงดับ เพราะตัณหาดับ อุปาทานจึงดับ เพราะอุปาทานดับ ภพจึงดับ เพราะภพดับ ชาติจึงดับ เพราะชาติดับ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงดับ เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนี้ย่อมดับด้วยอาการอย่างนี้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าทุกขนิโรธอริยสัจดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ทุกขนิโรธคามินีปฏิทาอริยสัจเป็นไฉน คืออริยมรรค

มีองค์ ๘ คือ สัมมาทิฏฐิ ความเห็นชอบ ๑ สัมมาสังกัปปะ ความดำริชอบ ๑ สัมมาวาจา การเจรจาชอบ ๑ สัมมากัมมันตะ การงานชอบ ๑ สัมมาอาชีวะ เลี้ยงชีพชอบ ๑ สัมมาวายามะ ความพยายามชอบ ๑ สัมมาสติ ระลึกชอบ ๑ สัมมาสมาธิ ตั้งใจชอบ ๑ นี้เรียกว่าทุกขนิโรธคามินีปฏิทาอริยสัจดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมที่เราแสดงไว้ว่า ‘อริยสัจ ๔’ คนอื่นข่มขี่ไม่ได้ ไม่มัวหมอง ไม่ถูกตำหนิ ไม่ถูกคัดค้านโดยสมณพราหมณ์ผู้เป็นวิญญูชน คำที่เรากล่าวไว้แล้วเช่นนี้แล เราอาศัยข้อนี้ จึงได้กล่าวไว้ดังนั้น”

๒. ภยสูตร

ว่าด้วยอมาตาปุตติกภัย ๓ อย่าง

{๕๐๒} [๙๓๑] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้มิได้สดับแล้วย่อมกล่าวภัย ๓ อย่าง นี้ว่าเป็นอมาตาปุตติกภัย ภัย ๓ อย่างคืออะไรบ้าง คือ

ย่อมมีสักสมัยหนึ่งที่จะเกิดไฟไหม้ใหญ่ เมื่อเกิดไฟไหม้ใหญ่แล้ว แม้หมู่บ้านก็ถูกไฟเผา แม้นิคมก็ถูกไฟเผา แม้นครก็ถูกไฟเผา เมื่อหมู่บ้านก็ดี นิคมก็ดี นครก็ดีถูกไฟเผาอยู่ ในที่นั้น ๆ แม้มารดาก็ไม่พบบุตร แม้บุตรก็ไม่พบมารดา ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้มีได้สดับแล้วย่อมกล่าวภัยข้อที่ ๑ นี้ว่าเป็นอมาตาปุตติกภัยยังอีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ย่อมมีสักสมัยหนึ่งที่จะเกิดฝนตกใหญ่ ก็เมื่อเกิดฝนตกใหญ่แล้ว ย่อมเกิดห้วงนํ้าใหญ่ เมื่อเกิดห้วงน้ำใหญ่แล้ว แม้หมู่บ้านก็ถูกน้ำพัดไป แม้นิคมก็ถูกนํ้าพัดไป แม้นครก็ถูกน้ำพัดไป เมื่อหมู่บ้านก็ดี นิคมก็ดี นครก็ดีถูกน้ำพัดไปอยู่ ในที่นั้น ๆ แม้มารดาก็ไม่