สังคารวสูตร เล่ม ๒๐

ผู้ใดตรัสรู้ปุพเพนิวาสญาณ เห็นทั้งสวรรค์ทั้งอบาย

บรรลุถึงธรรมเป็นที่สิ้นชาติ เป็นมุนีผู้อยู่จบพรหมจรรย์

เพราะรู้ด้วยปัญญาอันยิ่ง เป็นพราหมณ์ผู้เตวิชชะโดย

วิชชา ๓ นี้ เรากล่าวถึงผู้นั้นว่าเป็นผู้ได้วิชชา ๓ มิได้กล่าว

ถึงผู้อื่นซึ่งถูกคนอื่น ๆ พูดว่าเป็นผู้ได้วิชชา ๓

ดูก่อนพราหมณ์ ผู้ได้วิชชา ๓ ในอริยวินัยเป็นอย่างนี้แล”

“พระโคดมผู้เจริญ ผู้ได้วิชชา ๓ ของพวกพราหมณ์เป็นอย่างหนึ่งก็แลผู้ได้วิชชา ๓ ในอริยวินัยเป็นอย่างหนึ่ง พระโคดมผู้เจริญ ผู้ได้วิชชา ๓ ของพวกพราหมณ์ย่อมไม่ถึงส่วนที่ ๑๖ ของผู้ได้วิชชา ๓ ในอริยวินัยนี้ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญพระภาษิตของพระองค์แจ่มแจ้งนัก ... ขอท่านพระโคดมได้โปรดจำข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสกผู้มอบชีวิตถึงสรณะจำเดิมแต่วันนี้เป็นต้นไป”

๑๐. สังคารวสูตร

ว่าด้วยบุญปฏิปทาที่มีผลมาก

{๕๐๐} [๙๒๐] ครั้งนั้นแล สังคารวพราหมณ์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้กราบทูลว่า “พระโคดมผู้เจริญ พวกข้าพเจ้าชื่อว่าเป็นพราหมณ์ ย่อมบูชายัญเองบ้าง ให้ผู้อื่นบูชาบ้าง พระโคดมผู้เจริญ ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น ผู้ที่บูชายัญเองและผู้ที่ใช้ให้ผู้อื่นบูชา ทุกคนชื่อว่าเป็นผู้ปฏิบัติบุญปฏิปทาอันมียัญเป็นเหตุ ซึ่งเกิดจากสรีระเป็นอันมาก อนึ่ง ผู้ใดออกจากตระกูลใดตระกูลหนึ่งบวชเป็นบรรพชิต ฝึกตนคนเดียว ทำตนให้สงบคนเดียว ทำตนให้ดับไปคนเดียว

เมื่อเป็นเช่นนั้น ผู้นั้นชื่อว่ามีบุญปฏิปทาอันมีบรรพชาเป็นเหตุ ซึ่งเกิดจากสรีระอันเดียว”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนพราหมณ์ ถ้าเช่นนั้น เราจักขอย้อนถามท่านในข้อนี้ ท่านจงแก้ปัญหานั้นตามที่ท่านเห็นควร ดูก่อนพราหมณ์ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ตถาคตเกิดขึ้นในโลกนี้เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้เองโดยชอบ ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ ไปดีแล้ว รู้แจ้งโลก เป็น สารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึกไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า เป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เบิกบานแล้ว เป็นผู้จำแนกธรรม ตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้านั้นได้กล่าวไว้อย่างนี้ว่า ‘เราดำเนินไปแล้วตามมรรคานี้ ตามปฏิปทานี้ ทำธรรมอันยอดเยี่ยมซึ่งเป็นที่สุดแห่งพรหมจรรย์ให้แจ้งซัดได้ด้วยปัญญาอันยิ่งเองแล้ว สอนหมู่สัตว้ให้รู้ตามด้วย

มาเถิด ถึงท่านทั้งหลายก็จงปฏิบัติอย่างที่ท่านทั้งหลายปฏิบัติได้แล้ว ก็จักทำธรรมอันยอดเยี่ยมซึ่งเป็นที่สุดแห่งพรหมจรรย์ให้แจ้งชัดได้ด้วยปัญญาอันยิ่งเองแล้วเข้าถึงอยู่’ พระศาสดานี้แสดงธรรมไว้ ดังนี้ ทั้งผู้อื่นต่างปฏิบัติเพื่อความเป็นอย่างนั้น ซึ่งก็มีหลายร้อยคน มีหลายพันคน มีหลายแสนคน ดูก่อนพราหมณ์ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน เมื่อเป็นเช่นนี้ บุญปฏิปทาอันมีบรรพชาเป็นเหตุนั้นย่อมเกิดจากสรีระอันเดียว หรือเกิดจากสรีระเป็นอันมาก”“พระโคดมผู้เจริญ เมื่อเป็นเช่นนี้ บุญปฏิปทาอันมีบรรพชาเป็นเหตุนี้ ย่อมเกิดจากสรีระเป็นอันมาก”

[๙๒๑] เมื่อสังคารวพราหมณ์กราบทูลอย่างนี้แล้ว ท่านพระอานนท์ได้ถามสังคารวพราหมณ์ว่า “ดูก่อนพราหมณ์ บรรดาปฏิปทา ๒ อย่างนี้ ท่านชอบใจปฏิปทาอย่างไหน ซึ่งมีความต้องการน้อยกว่า มีความริเริ่มน้อยกว่าแต่ว่ามีผลและอานิสงส์มากมาย”

เมื่อท่านพระอานนท์ถามอย่างนี้แล้ว สังคารวพราหมณ์ได้กล่าวว่า “ท่านพระโคดมเป็นฉันใด ท่านพระอานนท์ก็เป็นฉันนั้น ท่านทั้งสองนี้เราควรบูชา เราควรสรรเสริญ”

ท่านพระอานนท์ได้ถามเป็นครั้งที่ ๒ ว่า “ดูก่อนพราหมณ์ เรามิได้ถามท่านอย่างนี้ว่า ‘ท่านควรบูชาใครหรือว่าท่านควรสรรเสริญใคร’ แต่เราถามท่านอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนพราหมณ์ บรรดาปฏิปทา ๒ อย่างนี้ ท่านชอบใจปฏิปทาอย่างไหน ซึ่งมีความต้องการน้อยกว่า มีความริเริ่มน้อยกว่า แต่ว่ามีผลและอานิสงส์มากมาย”ถึงครั้งที่ ๒ สังคารวพราหมณ์ก็ได้กล่าวว่า “ท่านพระโคดมเป็นฉันใด ท่านพระอานนท์ก็เป็นฉันนั้น ท่านทั้งสองนี้เราควรบูชา เราควรสรรเสริญ”

ท่านพระอานนท์ได้ถามเป็นครั้งที่ ๓ ว่า “ดูก่อนพราหมณ์ เรามิได้ถามท่านอย่างนี้ว่า ‘ท่านควรบูชาใคร หรือว่าท่านควรสรรเสริญใคร’ แต่เราถามท่านอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนพราหมณ์ บรรดาปฏิปทา ๒ อย่างนี้ ท่านชอบใจปฏิปทาอย่างไหน ซึ่งมีความต้องการน้อยกว่า มีความริเริ่มน้อยกว่า แต่ว่ามีผลและอานิสงส์มากมาย”ถึงครั้งที่ ๓ สังคารวพราหมณ์ก็ได้กล่าวว่า “ท่านพระโคดมเป็นฉันใด ท่านพระอานนท์ก็เป็นฉันนั้น ท่านทั้งสองนี้เราควรบูชา เราควรสรรเสริญ”

ลำดับนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงดำริว่า “สังคารวพราหมณ์ ถูกอานนท์ถามปัญหาที่ชอบธรรมถึง ๓ ครั้งแล้วกลับนิ่งเสีย ไม่ยอมแก้ ถ้ากระไร เราควรจะช่วยเหลือ” จึงได้ตรัสถามสังคารวพราหมณ์ว่า “ดูก่อนพรหมณ์ วันนี้เมื่อพวกที่มาร่วมประชุมกันอยู่ในราชบริษัทในราชสำนักได้พูดสนทนาเรื่องอะไรกันขึ้นในระหว่าง”สังคารวพราหมณ์กราบทูลว่า “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ วันนี้เมื่อพวกที่มาร่วมประชุมกันอยู่ในราชบริษัทในราชสำนักได้พูดสนทนากันขึ้นในระหว่าง

ดังนี้ว่า ‘เขาว่าเมื่อก่อนภิกษุมีจำนวนน้อย แต่ผู้ที่มีอุตริมนุสสธรรม แสดงอิทธิปาฏิหาริย์ได้มีมากกว่า ทุกวันนี้ภิกษุมีมากมาย แต่ผู้ที่มีอุตตริมนุสสธรรมแสดงอิทธิปาฏิหาริย์ได้มีน้อยมาก พระโคดมผู้เจริญ วันนี้ เมื่อพวกที่มาร่วมประชุมกันในราชบริษัทในราชสำนักได้พูดสนทนากันขึ้นในระหว่างดังนี้แล”

ว่าด้วยปาฏิหาริย์ ๓ อย่าง

[๙๒๒] “ดูก่อนพราหมณ์ ปาฏิหาริย์มี ๓ อย่างนี้ ๓ อย่างคืออะไรบ้าง คือ

(๑) อิทธิปาฏิหาริย์ ฤทธิ์เป็นอัศจรรย์

(๒) อาเทสนาปาฏิหาริย์ ทายใจเป็นอัศจรรย์

(๓) อนุสาสนีปาฏิหาริย์ คำสอนเป็นอัศจรรย์

ดูก่อนพราหมณ์ ก็อิทธิปาฏิหาริย์เป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมบรรลุอิทธิวิธีหลายประการ คือ คนเดียวทำให้เป็นหลายคนก็ได้ หลายคนทำให้เป็นคนเดียวก็ได้ จะปรากฏตัวหรือหายตัว ทะลุฝา ทะลุกำแพง ทะลุภูเขาไปได้ไม่ติดขัดเหมือนไปในที่ว่างก็ได้ ผุดขึ้นดำลงในแผ่นดิน เหมือนในนํ้าก็ได้ เดินบนนํ้าไม่แตกเหมือนเดินบนแผ่นดินก็ได้ นั่งขัดสมาธิ เหาะไปในอากาศเหมือนสกุณปักษีก็ได้ ใช้ฝ่ามือลูบคลำดวงจันทร์ดวงอาทิตย์

ซึ่งมีฤทธิ์มากมีอานุภาพมากก็ได้ ใช้อำนาจทางกายไปตลอดถึงพรหมโลกก็ได้ ดูก่อนพราหมณ์ นี้เรียกว่าอิทธิปาฏิหาริย์

ดูก่อนพราหมณ์ ก็อาเทสนาปาฏิหาริย์เป็นไฉน คือ ภิกษุบางรูปในธรรมวินัยนี้ย่อมทายใจได้โดยนิมิตว่า ‘ใจของท่านเป็นอย่างนี้ ใจของท่านเป็นไปโดยอาการนี้ จิตของท่านเป็นดังนี้’ ถึงหากเธอจะทายใจคนเป็นอันมาก คำที่เธอพูดนั้นก็เป็นเช่นนั้น หาเป็นอย่างอื่นไปไม่

ดูก่อนพราหมณ์ ก็ภิกษุบางรูปในธรรมวินัยนี้ทายใจโดยนิมิตไม่ได้เลย ก็แต่ว่าพอได้ยินเสียงมนุษย์ อมนุษย์ หรือเทวดาเข้าแล้ว ย่อมทายใจได้ว่า ‘ใจของท่านเป็นอย่างนี้ ใจของท่านเป็นไปโดยอาการนี้ จิตของท่านเป็นดังนี้’ ถึงหากเธอจะทายใจคนเป็นอันมาก คำที่เธอพูดนั้นก็เป็นเช่นนั้น หาเป็นอย่างอื่นไปไม่

ดูก่อนพราหมณ์ ก็ภิกษุบางรูปในธรรมวินัยนี้ทายใจโดยนิมิตไม่ได้ ถึงได้ยินเสียงมนุษย์ อมนุษย์ หรือเทวดาเข้าแล้วก็ทายใจไม่ได้เลย ก็แต่ว่าพอได้ยินเสียงวิตกวิจารของบุคคลผู้ตรึกตรองเข้าแล้ว ย่อมทายใจได้ว่า ‘ใจของท่านเป็นอย่างนี้ ใจของท่านเป็นไปโดยอาการนี้ จิตของท่านเป็นดังนี้’ ถึงหากเธอทายใจคนเป็นอันมาก คำที่เธอพูดนั้นก็เป็นเช่นนั้น หาเป็นอย่างอื่นไปไม่ดูก่อนพราหมณ์ ก็ภิกษุบางรูปในธรรมวินัยนี้ทายใจโดยนิมิตไม่ได้ ถึงได้ยินเสียงมนุษย์ อมนุษย์ หรือเทวดาเข้าแล้วก็ทายใจไม่ได้ ถึงได้ยินเสียงวิตกวิจารของบุคคลผู้ตรึกตรองเข้าแล้วก็ทายใจไม่ได้ ก็แต่ว่ากำหนดรู้ใจของผู้ที่เข้าสมาธิอันไม่มีวิตกไม่มีวิจารด้วยใจของตนได้ว่า ‘ท่านผู้นี้ตั้งมโนสังขารไว้ ด้วยประการใด จักตรึกวิตกชื่อโน้นในลำดับจิตนี้ด้วยประการนั้น’ ถึงหากเธอจะทายใจคนเป็นอันมากก็ดี คำที่เธอพูดนั้นก็เป็นเช่นนั้น หาเป็นอย่างอื่นไปไม่ ดูก่อนพราหมณ์ นี้เรียกว่าอาเทสนาปาฏิหาริย์

ดูก่อนพราหมณ์ ก็อนุสาสนีปาฏิหาริย์เป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมพรํ่าสอนอย่างนี้ว่า ‘ท่านจงตรึกอย่างนี้ อย่าตรึกอย่างนั้น จงใส่ใจอย่างนี้ อย่าใส่ใจอย่างนั้น จงละสิ่งนี้ จงเข้าถึงสิ่งนี้อยู่เถิด’ ดูก่อนพราหมณ์ นี้เรียกว่าอนุสาสนีปาฏิหาริย์

ดูก่อนพราหมณ์ ปาฏิหาริย์มี ๓ อย่างนี้แล ดูก่อนพราหมณ์ บรรดาปาฏิหาริย์ ๓ อย่างนี้ ท่านชอบใจปาฏิหาริย์อย่างไหน ซึ่งงามกว่าและประณีตกว่า”

[๙๒๓] “พระโคดมผู้เจริญ บรรดาปาฏิหาริย์ ๓ อย่างนั้น ปาฏิหาริย์ที่ภิกษุบางรูปในธรรมวินัยนี้ ... ใช้อำนาจทางกายไปตลอดพรหมโลกก็ได้ ดังนี้นั้น ผู้ใดแสดงได้ ผู้นั้นย่อมเสวยผลปาฏิหาริย์นั่นเอง ผู้ใดแสดงได้ ปาฏิหาริย์ก็เป็นของผู้นั้นเอง ปาฏิหาริย์นี้ย่อมปรากฏแก่ข้าพระองค์เหมือนกับรูปลวง

พระโคดมผู้เจริญ แม้ปาฏิหาริย์ที่ภิกษุบางรูปในธรรมวินัยนี้ย่อมทายใจได้โดยนิมิตว่า ‘ใจของท่านเป็นอย่างนี้ ใจของท่านเป็นไปโดยอาการนี้ จิตของท่านเป็นดังนี้’ ถึงหากเธอจะทายใจคนเป็นอันมาก คำที่เธอพูดนั้นก็เป็นเช่นนั้น หาเป็นอย่างอื่นไปไม่ พระโคดมผู้เจริญ ก็ภิกษุบางรูปในธรรมวินัยนี้ทายใจโดยนิมิตไม่ได้เลย ... ก็แต่ว่าพอได้ยินเสียงมนุษย์ อมนุษย์ หรือเทวดาเข้าแล้วก็ทายใจได้ ... แม้ว่าได้ยินเสียงมนุษย์ อมนุษย์ หรือเทวดา เข้าแล้วก็ทายใจไม่ได้เลย แต่ว่าได้ยินเสียงวิตกวิจารของบุคคลผู้ตรึกตรองเข้าแล้วก็ทายใจได้ ... ถึงได้ยินเสียงวิตกวิจารของบุคคลผู้ตรึกตรองเข้าแล้วก็ทายใจไม่ได้เลย แต่ว่ากำหนดรู้ใจของผู้อื่นที่เข้าสมาธิอันไม่มีวิตกไม่มีวิจารด้วยใจของตนได้ว่า ‘ท่านผู้นี้ตั้งมโนสังขารด้วยประการใด จักตรึกวิตกชื่อโน้นในลำดับจิตนี้ด้วยประการนั้น’ ถึงหากเธอจะทายใจคนเป็นอันมากได้ คำที่เธอพูดนั้นก็เป็นเช่นนั้น หาเป็นอย่างอื่นไปไม่ ปาฏิหาริย์นี้นั้นผู้ใดแสดงได้

ผู้นั้นย่อมเสวยผลปาฏิหาริย์นั่นเอง ผู้ใดแสดงได้ ปาฏิหาริย์ก็เป็นของผู้นั้นเอง ปาฏิหาริย์นี้ย่อมปรากฏแก่ข้าพระองค์เหมือนกับรูปลวง

พระโคดมผู้เจริญ ปาฏิหาริย์ที่ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมพร่ำสอนอย่างนี้ว่า ‘ท่านจงตรึกอย่างนี้ อย่าตรึกอย่างนั้น จงใส่ใจอย่างนี้ อย่าใส่ใจอย่างนั้น จงละสิ่งนี้ จงเข้าถึงสิ่งนี้อยู่เถิด’ ดังนี้นั้นชอบใจแก่ข้าพระองค์ ทั้งดีกว่าและประณีตกว่า

[๙๒๔] น่าอัศจรรย์นัก พระโคดมผู้เจริญ น่าแปลใจนัก พระโคดมผู้เจริญ ที่ท่านพระโคดมตรัสดีแล้ว และข้าพระองค์จะจำท่านพระโคดม ผู้ทรงประกอบด้วยปาฏิหาริย์ ๓ อย่างนี้ไว้ คือ ท่านพระโคดมแสดงฤทธิ์ได้เป็นอันมาก ... ใช้อำนาจทางกายไปตลอดพรหมโลกก็ได้ ท่านพระโคดมกำหนดรู้ใจของผู้ที่เข้าสมาธิอันไม่มีวิตกไม่มีวิจารด้วยใจของพระองค์ได้ว่า ‘ท่านผู้นี้ตั้งมโนสังขารไว้ด้วยประการใด จักตรึกวิตกชื่อโน้นในลำดับจิตนี้ด้วยประการนั้น’ ท่านพระโคดมพรํ่าสอนอยู่อย่างนี้ว่า ‘ท่านจงตรึกอย่างนี้ อย่าตรึกอย่างนั้น จงใส่ใจอย่างนี้ อย่าใส่ใจอย่างนั้น จงละสิ่งนี้ จงเข้าถึงสิ่งนี้อยู่เถิด’ ดังนี้’’“ดูก่อนพราหมณ์

ท่านได้กล่าววาจาที่ควรนำไปใกล้เราแน่แท้เทียวแล เออก็เราจักพยากรณ์แก่ท่านว่า ‘แท้จริงเราแสดงฤทธิ์ได้เป็นอันมาก ... ใช้อำนาจทางกายไปตลอดพรหมโลกก็ได้ เรากำหนดรู้ใจของผู้ที่เข้าสมาธิอันไม่มีวิตกไม่มีวิจารด้วยใจของตนได้ว่า ‘ท่านผู้นี้ตั้งมโนสังขารไว้ด้วยประการใด จักตรึกวิตกชื่อโน้นในลำดับจิตนี้ด้วยประการนั้น’ เราพรํ่าสอนอย่างนี้ว่า ‘ท่านจงตรึกอย่างนี้ อย่าตรึกอย่างนั้น จงใส่ใจอย่างนี้ อย่าใส่ใจอย่างนั้น จงละสิ่งนี้ จงเข้าถึงสิ่งนี้อยู่เถิด’ ดังนี้’’“พระโคดมผู้เจริญ ก็แม้ภิกษุอื่นสักรูปหนึ่งผู้ประกอบด้วยปาฏิหาริย์ ๓ อย่างนี้ นอกจากท่านพระโคดมแล้ว ยังมีไหม”

“ดูก่อนพราหมณ์ มิใช่มีร้อยเดียว มิใช่มีสองร้อย มิใช่มีสามร้อย มิใช่มีสี่ร้อย มิใช่มีห้าร้อย ที่แท้ภิกษุผู้ประกอบด้วยปาฏิหาริย์ ๓ อย่างนี้มีอยู่มากมายทีเดียว”“พระโคดมผู้เจริญ ก็บัดนี้ภิกษุเหล่านั้นอยู่ที่ไหน”

“ดูก่อนพราหมณ์ อยู่ในหมู่ภิกษุนี้เองแหละ”

“พระโคดมผู้เจริญ พระภาษิตของพระองค์แจ่มแจ้งนัก พระภาษิตของพระองค์ไพเราะนัก พระพุทธเจ้าข้า พระองค์ทรงประกาศธรรมโดยอเนกปริยายอย่างนี้ เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่ควํ่า เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือส่องประทีปในที่มืดด้วยตั้งใจว่า ‘คนมีตาดีจักเห็นรูปได้’ ดังนี้ พระโคดมผู้เจริญ ข้าพระองค์นี้ขอถึงท่านพระโคดม พร้อมทั้งพระธรรมและพระภิกษุสงฆ์ว่าเป็นสรณะ ขอท่านพระโคดมได้โปรดจำข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสกผู้มอบชีวิตถึงสรณะจำเดิมแต่วันนี้เป็นต้นไป”

จบ พราหมณวรรคที่ ๑

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. ปฐมเทวพราหมณสูตร ๒. ทุติยเทวพราหมาณสูตร

๓. อัญญตรพราหมณสูตร ๔. ปริพพาชกสูตร

๕. นิพพุตสูตร ๖. ปโลกสูตร

๗. วัจฉโคตตสูตร ๘. ติกัณณสูตร

๙. ชาณุสโสณีสูตร ๑๐. สังคารวสูตร

(๗) ๒. มหาวรรค

๑. ติตถายตนสูตร

ว่าด้วยลัทธิเดียรถีย์ ๓ อย่าง

{๕๐๑} [๙๒๕] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ลัทธิของเดียรถีย์๓ อย่างนี้ถูกบัณฑิตสอบถามซักไซ้ไล่เลียงเข้า ย่อมอ้างความสืบต่อกันมา ตั้งอยู่ในอกิริยทิฏฐิ ทิฏฐิ ๓ อย่างคืออะไรบ้าง คือ(๑) สมณพราหมณ์พวกหนึ่งมีวาทะอย่างนี้มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘สุข ทุกข์ หรืออทุกขมสุขอย่างใดอย่างหนึ่งที่บุคคลเสวยอยู่ ทั้งหมดนั้นมีกรรมที่ได้ทำไว้แต่ปางก่อนเป็นเหตุ’(๒) สมณพราหมณ์พวกหนึ่งมีวาทะอย่างนี้มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘สุข ทุกข์ หรืออทุกขมสุขอย่างใดอย่างหนึ่งที่บุคคลเสวยอยู่ ทั้งหมดนั้นมีการสร้างสรรค์ของพระอิศวรเป็นเหตุ’(๓) สมณพราหมณ์พวกหนึ่งมีวาทะอย่างนี้มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘สุข ทุกข์ หรืออทุกขมสุขอย่างใดอย่างหนึ่งที่บุคคลเสวยอยู่ ทั้งหมดนั้นหาเหตุหาปัจจัยมิได้’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาสมณพราหมณ์ ๓ พวกนั้น พวกที่มีวาทะอย่างนี้มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘สุข ทุกข์ หรืออทุกขมสุขอย่างใดอย่างหนึ่งที่