๖. จิตตหัตถิสาริปุตตสูตร เล่ม ๒๒

๖. หัตถิสารีปุตตสูตร

ว่าด้วยสาเหตุให้ลาสิกขา

[๖๐] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

{๓๓๑} สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ใกล้พระนครพาราณสี ก็สมัยนั้น ภิกษุผู้เถระหลายรูปกลับจากบิณฑบาตภาย หลังฉันแล้ว นั่งชุมนุมสนทนาอภิธรรมกถากันอยู่ที่โรงกลม นัยว่าในที่ชุมชุม <*> นั้น ท่านพระจิตตหัตถิสารีบุตร เมื่อพวกภิกษุผู้เถระกำลังสนทนา อภิธรรมกถากันอยู่ ได้พูดสอดขึ้นในระหว่าง ๆ ท่านพระมหาโกฏฐิกะจึงได้ กล่าวกะท่านพระจิตตหัตถิสารีบุตรว่า “ท่านจิตตหัตถิสารีบุตร เมื่อภิกษุ ผู้เถระกล่าวสนทนาอภิธรรมกถากันอยู่ ก็พูดสอดขึ้นในระหว่าง ๆ ขอท่าน จิตตหัตถิสารีบุตรจงรอให้ภิกษุผู้เถระพูดให้จบเสียก่อน”เมื่อท่านพระมหาโกฏฐิกะกล่าวอย่างนี้แล้ว พวกภิกษุผู้เป็นสหายของ ท่านพระจิตตหัตถิสารีบุตรได้กล่าวกับท่านมหาโกฏฐิกะว่า “แม้ท่านมหา โกฏฐิกะก็รุกรานท่านจิตตหัตถิสารีบุตร ท่านจิตตหัตถิสารีบุตรเป็นบัณฑิตสามารถที่จะกล่าวสนทนาอภิธรรมกถากับพวกภิกษุผู้เถระได้”

ท่านพระมหาโกฏฐิกะได้กล่าวว่า “ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย บุคคลผู้ไม่ทราบวาระจิตของผู้อื่นพึงรู้ข้อนี้ได้ยาก ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย บุคคลบางคน ในโลกนี้เป็นเหมือนสงบเสงี่ยม เป็นเหมือนอ่อนน้อม เป็นเหมือนสงบเรียบร้อย ตลอดเวลาที่อาศัยพระศาสดาหรือเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ผู้ดำรงอยู่ในฐานะเป็น ครูรูปใดรูปหนึ่งอยู่ แต่ว่าเมื่อใดเขาหลีกออกไปจากพระศาสดา หลีกออกไป จากเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ผู้ดำรงอยู่ในฐานะเป็นครู เมื่อนั้นเขาย่อมคลุกคลีอยู่ ด้วยพวกภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา พระราชา ราชมหาอำมาตย์ พวกเดียรถีย์ พวกสาวกของเดียรถีย์ เมื่อเขาคลุกคลีอยู่ด้วยหมู่ ปล่อยใจ ไม่ สำรวมอินทรีย์ ชอบคุยอยู่ ราคะย่อมรบกวนจิตเขา เขามีจิตถูกราคะรบกวน

แล้วย่อมลาสิกขาสึกออกไปเป็นคฤหัสถ์ ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย เปรียบเหมือน โคที่เคยกินข้าวกล้า ถูกเขาผูกไว้ด้วยเชือกหรือขังไว้ในคอก ผู้ใดพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘บัดนี้โคที่เคยกินข้าวกล้าตัวนี้จักไม่ลงกินข้าวกล้าอีก’ ผู้ที่กล่าวนั้น พึงกล่าวถูกต้องไหม”

ภิกษุเหล่านั้นกล่าวตอบว่า “ดูก่อนอาวุโส ข้อนี้ไม่เป็นเช่นนั้น ข้อนี้ เป็นฐานะที่จะมีได้ คือ โคที่เคยกินข้าวกล้าตัวนั้นพึงดึงเชือกขาดหรือ แหกคอกแล้วลงไปกินข้าวกล้าอีกทีเดียว”

“ฉันโดก็ฉันนั้นแหละ อาวุโสทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นเหมือนสงบเสงี่ยม เป็นเหมือนอ่อนน้อม เป็นเหมือนสงบเรียบร้อยตลอดเวลาที่ อาศัยพระศาสดาหรือเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ผู้ดำรงอยู่ในฐานะเป็นครูรูปใดรูป หนึ่งอยู่ แต่ว่าเมื่อใดเขาหลีกออกไปจากพระศาสดา หลีกออกไปจากเพื่อน ร่วมพรหมจรรย์ผู้ดำรงอยู่ในฐานะเป็นครู เมื่อนั้นเขาย่อมคลุกคลีอยู่ด้วยพวก ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา พระราชา ราชมหาอำมาตย์ พวกเดียรถีย์ พวกสาวกของเดียรถีย์ เมื่อเขาคลุกคลีอยู่ด้วยหมู่ ปล่อยใจ ไม่สำรวมอินทรีย์ ชอบคุยอยู่ ราคะย่อมรบกวนจิตเขา เขามีจิตถูกราคะรบกวนแล้วจึงลาสิกขา สึกออกไปเป็นคฤหัสถ์อนึ่ง

อาวุโสทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้สงัดแล้วจากกาม สงัดแล้ว จากอกุศลธรรม บรรลุปฐมฌานที่มีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกอยู่ เขากล่าวว่า ‘เราได้ปฐมฌาน’ แต่ก็คลุกคลีด้วยพวกภิกษุ ... ย่อมลา สิกขาสึกออกไปเป็นคฤหัสถ์ ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย เปรียบเหมือนฝนลูกเห็บ ตกลงที่สี่แยกทางใหญ่พึงยังฝุ่นให้หายไป ปรากฏเป็นโคลนเลน ผู้ใดพึงกล่าว อย่างนี้ว่า ‘บัดนี้ฝุ่นจักไม่ปรากฏที่สี่แยกทางใหญ่โน้นอีก’ ผู้ที่กล่าวนั้น พึงกล่าวได้ถูกต้องไหม”“ดูก่อนอาวุโส ข้อนี้ไม่เป็นเช่นนั้น ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้ คือ ที่สี่

แยกทางใหญ่โน้น พวกมนุษย์พึงเหยียบย่ำบ้าง โคและสัตว์เลี้ยงพึงเหยียบ ย่ำบ้าง ลมและแดดพึงแผดเผาให้แห้งบ้าง เมื่อเป็นเช่นนั้น ฝุ่นก็พึงปรากฏ ได้อีกทีเดียว”

“ฉันใดก็ฉันนั้นแหละ อาวุโสทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้สงัดแล้วจากกาม สงัดแล้วจากอกุศลธรรม บรรลุปฐมฌาน ... ย่อมลาสิกขาสึกออก ไปเป็นคฤหัสถ์

อนึ่ง อาวุโสทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้บรรลุทุติยฌานที่มีความ ผ่องใสในภายใน มีภาวะที่จิตเป็นเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจารเพราะวิตก วิจารสงบไป มีปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิอยู่ เขากล่าวว่า ‘เราเป็นผู้ได้ทุติยฌาน’ แต่ก็คลุกคลีด้วยพวกภิกษุ ... จึงลาสิกขาสึกออกไปเป็นคฤหัสถ์ ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย เปรียบเหมือนฝนลูกเห็บตกลงที่สระใหญ่ใกล้หมู่บ้าน หรือนิคมทำให้ทั้งหอยกาบและหอยโข่ง ทั้งก้อนกรวดและกระเบื้องให้หายไป ผู้ใดพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘บัดนี้หอยกาบ หอยโข่ง ก้อนกรวด และกระเบื้อง จักไม่ปรากฏในสระโน้นอีก’ ผู้ที่กล่าวนั้นพึงกล่าวได้ถูกต้องไหม”“ดูก่อนอาวุโส ข้อนี้ไม่เป็นเช่นนั้น ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้ คือ ที่สระโน้น พวกมนุษย์พึงดื่มกินบ้าง โคและสัตว์เลี้ยงพึงดื่มกินบ้าง ลมและแดด พึงแผดเผาให้แห้งไปบ้าง เมื่อเป็นเช่นนั้น ทั้งหอยกาบและหอยโข่ง ทั้งก้อน กรวดและกระเบื้องก็จะปรากฏอีกทีเดียว”

“ฉันใดก็ฉันนั้นแหละ อาวุโสทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้บรรลุ ทุติยฌาน ... จึงลาสิกขาสึกออกไปเป็นคฤหัสถ์

อนึ่ง อาวุโสทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้มีอุเบกขา มีสติ มี สัมปชัญญะ เสวยสุขด้วยนามกายเพราะปีติสิ้นไป บรรลุตติยฌานที่พระอริยะ ทั้งหลายสรรเสริญว่า ‘ผู้ได้ฌานนี้เป็นผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข’ ดังนี้อยู่

เขากล่าวว่า ‘เราได้ตติยฌาน’ แต่ก็คลุกคลีด้วยพวกภิกษุ ... จึงลาสิกขาสึก ออกไปเป็นคฤหัสถ์ ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย เปรียบเหมือนอาหารที่บูด ไม่พึง ชอบใจแก่บุรุษผู้บริโภคอาหารประณีต ผู้ใดพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘บัดนี้ อาหาร จักไม่ชอบใจแก่บุรุษชื่อโน้นอีก’ ผู้ที่กล่าวนั้นพึงกล่าวได้ถูกต้องไหม”

“ดูก่อนอาวุโส ข้อนี้ไม่เป็นเช่นนั้น อาหารอื่นจักไม่ชอบใจแก่บุรุษผู้ บริโภคอาหารประณีตโน้นตลอดเวลาที่โอชาแห่งอาหารนั้นยังค้างอยู่ในร่างกาย ของเขา แต่เมื่อใดโอชาแห่งอาหารนั้นหมดไป เมื่อนั้นอาหารนั้นก็พึงเป็นที่ ชอบใจของเขาอีก”

“ฉันใดก็ฉันนั้นแหละ อาวุโสทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้มี อุเบกขา มีสติ มีสัมปชัญญะ เสวยสุขด้วยนามกายเพราะปีติสิ้นไป บรรลุ ตติยฌาน ... จึงลาสิกขาสึกออกไปเป็นคฤหัสถ์

อนึ่ง อาวุโสทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้บรรลุจตุตถฌานที่ไม่มี ทุกข์ไม่มีสุข มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขา เพราะละสุขละทุกข์ได้และเพราะ โสมนัสโทมนัสดับไปก่อนแล้วอยู่ เขากล่าวว่า ‘เราได้จตุตถฌาน’ แต่ก็คลุกคลี ด้วยพวกภิกษุ ... จึงลาสิกขาสึกออกไปเป็นคฤหัสถ์ ดูก่อนอาวุโส ทั้งหลาย เปรียบเหมือนห้วงน้ำในหุบเขาที่ไม่ถูกลม ปราศจากคลื่น ผู้ใด พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘บัดนี้คลื่นจักไม่มีปรากฏที่ห้วงนํ้าแห่งโน้นอีก’ ผู้ที่กล่าว นั้นพึงกล่าวได้ถูกต้องไหม”“ดูก่อนอาวุโส ข้อนี้ไม่เป็นเช่นนั้น ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้ คือ ลมฝน ที่แรงกล้าพึงพัดมาจากทิศตะวันออกทำให้เกิดคลื่นขึ้นที่ห้วงน้ำแห่งนั้นก็ได้ ลมฝนที่แรงกล้าพึงพัดมาจากทิศตะวันตก ... จากทิศเหนือ ... จากทิศใต้ทำให้ เกิดคลื่นขึ้นที่ห้วงน้ำแห่งนั้นก็ได้”

“ฉันใดก็ฉันนั้นแหละ อาวุโสทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้บรรลุ

จตุตถฌาน ... จึงลาสิกขาสึกออกไปเป็นคฤหัสถ์

อนึ่ง อาวุโสทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้บรรลุเจโตสมาธิอันไม่มีนิมิ ต เพราะไม่ใส่ใจถึงนิมิตทั้งปวงอยู่ เขากล่าวว่า ‘เราได้เจโตสมาธิอันไม่มีนิมิต’ แต่ ก็คลุกคลีด้วยพวกภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา พระราชา ราชมหาอำมาตย์ พวกเดียรถีย์ พวกสาวกของเดียรถีย์ เมื่อเขาคลุกคลีด้วยหมู่ ปล่อยใจ ไม่ สำรวมอินทรีย์ ชอบคุยอยู่ ราคะย่อมรบกวนจิตเขา เขามีจิตถูกราคะรบกวนแล้ว ย่อมลาสิกขาสึกออกไปเป็นคฤหัสถ์ ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย เปรียบเหมือน พระราชาหรือราชมหาอำมาตย์ที่เดินทางไกลไปพร้อมกับจาตุรงคเสนา พัก แรมคืนอยูที่ป่าทึบแห่งหนึ่ง ในป่าทึบแห่งนั้น เสียงจักจั่น เรไรพึงหายไป เพราะ เสียงช้าง เสียงม้า เสียงรถ เสียงพลเดินเท้า เสียงกึกก้องแห่งกลอง บัณเฑาะว์ สังข์ และพิณ ผู้ใดพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘บัดนี้ ที่ป่าทึบแห่งโน้น เสียงจักจั่นเรไรจักไม่มีปรากฏอีก’ ผู้ที่กล่าวนั้นพึงกล่าวได้ถูกต้องไหม”“ดูก่อนอาวุโส ข้อนี้ไม่เป็นเช่นนั้น แต่ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้ คือ เมื่อใดพระราชาหรือราชมหาอำมาตย์พ้นไปจากป่าทึบแห่งนั้น เมื่อนั้นเสียง จักจั่นเรไรพึงปรากฏได้อีก”

“ฉันใดก็ฉันนั้นแหละ อาวุโสทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้บรรลุ เจโตสมาธิอันไม่มีนิมิตเพราะไม่ใส่ใจถึงนิมิตทั้งปวงอยู่ เขากล่าวว่า ‘เราได้ เจโตสมาธิอันไม่มีนิมิต’ แต่ก็คลุกคลีด้วยพวกภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา พระราชา ราชมหาอำมาตย์ พวกเดียรถีย์ พวกสาวกของเดียรถีย์อยู่ เมื่อเขาคลุกคลีด้วยหมู่ ปล่อยใจ ไม่สำรวมอินทรีย์ ชอบคุยอยู่ ราคะ ย่อมรบกวนจิตเขาเขามีจิตถูกราคะรบกวนแล้วจึงลาสิกขาสึกออกไปเป็นคฤหัสถ์”

สมัยต่อมา ท่านพระจิตตหัตถิสารีบุตรลาสิกขาสึกออกไปเป็นคฤหัสถ์ครั้งนั้น พวกภิกษุผู้เป็นสหายของจิตตหัตถิสารีบุตรเข้าไปหาท่านพระมหา

โกฏฐิกะถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้ถามว่า “ท่านมหาโกฏฐิกะกำหนดรู้ใจของจิตต หัตถิสารีบุตรด้วยใจได้เองว่า ‘จิตตหัตถิสารีบุตรเป็นผู้ได้วิหารสมาบัติเหล่านี้ ๆ แต่ต่อไปจักลาสิกขาสึกออกไปเป็นคฤหัสถ์’ หรือว่ามีพวกเทวดาแจ้งเนื้อความ นี้ว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ จิตตหัตถิสารีบุตรเป็นผู้ได้วิหารสมาบัติเหล่านี้ ๆ แต่ ต่อไปจักลาสิกขาสึกออกไปเป็นคฤหัสถ์”

ท่านพระมหาโกฏฐิกะกล่าวว่า “ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ผมกำหนดรู้ใจ ของจิตตหัตถิสารีบุตรได้ด้วยใจว่าเป็นผู้ได้วิหารสมาบัติเหล่านี้ ๆ และจักลา สิกขาสึกออกไปเป็นคฤหัสถ์ ทั้งเหล่าเทวดาก็บอกเนื้อความนี้แก่ผม”

ลำดับนั้น พวกภิกษุผู้เป็นสหายของจิตตหัตถิสารีบุตรเข้าไปเฝ้าพระผู้มี พระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า นั่ง ณ ที่ สมควรข้างหนึ่งแล้วได้กราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บุรุษชื่อจิตต หัตถิสารีบุตรเป็นผู้ได้วิหารสมาบัติเหล่านี้ ๆ และได้ลาสิกขาสึกออกไปเป็นคฤหัสถ์แล้ว”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ไม่นานนักจิตตหัตถิ สารีบุตรจักระลึกถึงคุณแห่งเนกขัมมะ ได้”

ต่อมาอีกไม่นานนัก จิตตหัตถิสารีบุตรก็ปลงผมและหนวด นุ่งห่มผ้า ย้อมฝาดออกจากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิต ท่านพระจิตตหัตถิสารีบุตรปลีก ตัวออกจากหมู่อยู่ตามลำพัง ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งพระนิพพานอยู่ ไม่นานนักก็ได้ทำให้แจ้งซึ่งที่สุดแห่งพรหมจรรย์อันยอดเยี่ยมที่กุลบุตรทั้งหลาย ออกจากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิตโดยชอบต้องการกันด้วยปัญญาอันยิ่งเองใน ปัจจุบันเข้าถึงอยู่ ทราบชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควร ทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดังนี้ ก็แลท่านพระ จิตตหัตถิสารีบุตรได้เป็นพระอรหันต์รูปหนึ่งในจำนวนพระอรหันต์ทั้งหลาย

๗. มัชเฌสูตร

ว่าด้วยส่วนสุด ๒ อย่าง

[๖๑] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

{๓๓๒} สมัยหนึ่ง พระผู้มีพฺระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ใกล้ พระนครพาราณสี ก็สมัยนั้น เมื่อภิกษุผู้เถระหลายรูปกลับจากบิณฑบาตภาย หลังฉันภัตตหารแล้วนั่งชุมนุมกันอยู่ที่โรงกลม ได้เกิดการสนทนากันขึ้นในระหว่างว่า “ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสไว้ในปัญหา ของเมตเตยยมาณพในปรายนสูตรว่า

ผู้ใดทราบที่สุดทั้งสองด้วยปัญญาแล้วไม่ติดอยู่ในส่วน

ท่ามกลาง เรากล่าวผู้นั้นว่าเป็นมหาบุรุษ ผู้นั้นก้าวล่วง

เครื่องร้อยรัดในโลกนี้ได้แล้ว

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ที่สุดอันแรกเป็นไฉน ที่สุดอันที่ ๒ เป็นไฉน อะไร เป็นส่วนท่ามกลาง อะไรเป็นเครื่องร้อยรัดหนอ”

เมื่อสนทนากันอย่างนี้แล้ว ภิกษุรูปหนึ่งได้กล่าวกะภิกษุผู้เถระทั้งหลาย ว่า “ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ผัสสะ เป็นที่สุดอันแรก เหตุเกิดขึ้นแห่งผัสสะ เป็นที่สุดอันที่ ๒ ความดับแห่งผัสสะ เป็นส่วนท่ามกลาง ตัณหาเป็นเครื่องร้อยรัด เพราะว่าตัณหาย่อมร้อยรัดผัสสะและเหตุเกิดขึ้นแห่งผัสสะนั้นไว้เพื่อความเกิด ขึ้นแห่งภพนั้น ๆ ด้วยเหตุเท่านี้แล ภิกษุชื่อว่าย่อมรู้ยิ่งธรรมที่ควรรู้ยิ่ง ย่อม กำหนดรู้ธรรมที่ควรกำหนดรู้ เมื่อรู้ยิ่งธรรมที่ควรรู้ยิ่ง กำหนดรู้ธรรมที่ควร กำหนดรู้ ย่อมเป็นผู้ทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ในปัจจุบันแล”