๓. ราชสูตร เล่ม ๑๕

๓. ชรามรณสูตร

ว่าด้วยธรรมของพวกสัตบุรุษไม่ครํ่าคร่า

{๓๓๑} [๑๑๔] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี

พระเจ้าปเสนทิโกศลผู้ประทับนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “มีบ้างไหม พระพุทธเจ้าข้า คนที่เกิดมาแล้วเป็นผู้พ้นจากชรามรณะได้”

{๓๓๒} พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า “ไม่มีหรอก มหาบพิตร คนที่เกิดมาแล้วเป็นผู้พ้นจากชรามรณะได้ ดูก่อนมหาบพิตร แม้เหล่ากษัตริย์มหาศาล ซึ่งเป็นผู้มั่งคั่ง มีทรัพย์มาก มีโภคะมาก มีทองและเงินมาก มีทรัพย์เครื่องอุปกรณ์น่าปลื้มใจมาก มีทรัพย์คือข้าวเปลือกมาก ซึ่งเกิดมาแล้ว ก็ไม่มีพ้นจากชรามรณะได้ แม้เหล่าพราหมณ์มหาศาล... แม้เหล่าคฤหบดีมหาศาลซึ่งเป็นผู้มั่งคั่ง มีทรัพย์มาก มีโภคะมาก มีทองและเงินมาก มีทรัพย์เครื่องอุปกรณ์น่าปลื้มใจมาก มีทรัพย์คือข้าวเปลือกมาก ซึ่งเกิดมาแล้ว ก็ไม่มีพ้นจากชรามรณะได้ แม้ร่างกายของเหล่าภิกษุซึ่งเป็นพระอรหันต์มีอาสวะสิ้นแล้ว อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว มีกิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว ปลง

ภาระได้แล้ว บรรลุถึงประโยชน์ตนแล้ว มีกิเลสเครื่องประกอบสัตว์ไว้ในภพหมดสิ้นแล้ว หลุดพ้นแล้วเพราะรู้โดยชอบ ก็เป็นสภาพแตกดับ ต้องถูกทอดทิ้งไว้เป็นธรรมดา”{๓๓๓} พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้สุคตศาสดา ครั้นตรัสไวยากรณภาษิตนี้จบแล้วจึงได้ตรัสพระคาถาประพันธ์ต่อไปอีกว่า

ราชรถที่งามวิจิตรยังคร่ำคร่าได้แน่แท้ ถึงร่างกายก็เข้าถึงความครํ่าคร่าเหมือนกัน ส่วนธรรมของสัตบุรุษ หาเข้าถึงความครํ่าคร่าไม่ สัตบุรุษนั่นแลย่อมประกาศธรรมของสัตบุรุษนั่น

๔. ปิยสูตร

ว่าด้วยการรักตัวและไม่รักตัว

{๓๓๔} [๑๑๕] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี

พระเจ้าปเสนทิโกศลผู้ประทับนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ขอโอกาส เมื่อข้าพระองค์หลบพักผ่อนอยู่ในที่รโหฐานได้เกิดตรึกนึกคิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘คนพวกไหนหนอชื่อว่ารักตัว คนพวกไหนชื่อว่าไม่รักตัว’ ข้าพระองค์นั้นได้มีความคิดต่อไปอีกว่า ‘ก็คนเหล่าใดแลประพฤติทุจริตด้วยกาย วาจา ใจ คนเหล่านั้นชื่อว่าไม่รักตัว ถึงแม้ว่าคนเหล่านั้นจะกล่าวอย่างนี้ว่า ‘เรารักตัว’ กระนั้นก็ตาม ก็ชื่อว่าไม่รักตัว ข้อนั้นเป็นเพราะเหตุไร ก็เพราะเหตุว่าคนที่ไม่รักกันเขาทำความเสียหายให้แก่คนที่ไม่รักกันอย่างใด คนเหล่านั้นก็ทำความเสียหายให้แก่ตัวอย่างนั้นด้วยตนเองเหมือนกัน

เพราะฉะนั้น คนเหล่านั้นจึงชื่อว่าไม่รักตัว ส่วนคนเหล่าใดประพฤติสุจริตด้วยกายา วาจา ใจ คนเหล่านั้นจึงจะชื่อว่ารักตัว ถึงแม้ว่าคนเหล่านั้นจะกล่าวอย่างนี้ว่า ‘เราไม่รักตัว’ กระนั้นก็ตาม ก็ชื่อว่ารักตัว ข้อนั้นเป็นเพราะเหตุไร ก็เพราะว่าคนที่เขารักกันย่อมทำความดี ความเจริญให้แก่คนที่รักกันอย่างใด คนเหล่านั้นก็ทำความดีความเจริญให้แก่ตัวอย่างนั้นด้วยตนเองเหมือนกัน เพราะฉะนั้น คนเหล่านั้นจึงชื่อว่ารักตัว”{๓๓๕} พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ถูกแล้ว ๆ มหาบพิตร เพราะว่าคนเหล่าใดแลประพฤติทุจริตด้วยกาย วาจา ใจ คนเหล่านั้นชื่อว่าไม่รักตัว ถึงแม้ว่าคนเหล่านั้นจะกล่าวอย่างนี้ว่า ‘เรารักตัว’ กระนั้นก็ตาม ก็ชื่อว่าไม่รักตัว ข้อนั้นเป็นเพราะเหตุไร ก็เพราะเหตุว่าคนที่ไม่รักกันเขาทำความเสียหายให้แก่คนที่ไม่รักกันอย่างใด คนเหล่านั้นก็ทำความเสียหายให้แก่ตัวอย่างนั้นด้วยตนเองเหมือนกัน เพราะฉะนั้น คนเหล่านั้นจึงชื่อว่าไม่รักตัว แต่คนเหล่าใด ประพฤติสุจริตด้วยกาย วาจา ใจ คนเหล่านั้นจึงจะชื่อว่ารักตัว ถึงแม้ว่าคนเหล่านั้นจะกล่าวอย่างนี้ว่า ‘เราไม่รักตัว’ กระนั้นก็ตาม ก็ชื่อว่ารักตัว