อุทายิสูตร เล่ม ๑๙

น้อมไปเพื่อการสลัดทิ้ง ... ย่อมเจริญอุเบกขาสัมโพชฌงค์อันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปเพื่อการสลัดทิ้ง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โพชฌงค์ ๗ อันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้วอย่างนี้แล ย่อมเป็นไปเพื่อละธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งสังโยชน์

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๔๕๗} ก็ธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งสังโยชน์เป็นไฉน คือ จักษุเป็นธรรมเป็นที่ตั้งแห่งสังโยชน์ เครื่องผูกเครื่องจองจำคือสังโยชน์ เหล่านั้นย่อมเกิดที่จักษุนี้ โสตะ ... ฆานะ ... ชิวหา ... กาย... มโน เป็นธรรมเป็นที่ตั้งแห่งสังโยชน์ เครื่องผูกเครื่องจองจำคือสังโยชน์เหล่านั้น ย่อมเกิดที่ใจนี้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เหล่านี้เรียกว่าธรรมเป็นที่ตั้งแห่งสังโยชน์”

๑๐. อุทายิสูตร

ว่าด้วยทรงรับรองมรรคที่พระอุทายีได้แล้ว

{๔๕๘} [๒๑๑] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ นิคมของชาวสุมภะชื่อเสตกนิคม ในแคว้นสุมภะ ครั้งนั้นแล ท่านพระอุทายีเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ แล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า

{๔๕๙} “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ น่าอัศจรรย์นัก พระพุทธเจ้าข้า น่าแปลกใจนักพระพุทธเจ้าข้า ที่ความรัก ความเคารพ หิริ และโอตตัปปะในพระผู้มีพระภาคเจ้ามีอุปการะมากแก่ข้าพระองค์ ด้วยว่าข้าพระองค์เมื่อเป็นคฤหัสถ์ผู้ครองเรือนอยู่ในกาลก่อน ก็มิได้ทำความคุ้นเคยกับพระธรรมมากนัก มิได้ทำความคุ้นเคยกับพระสงฆ์มากนัก ข้าพระองค์นั้นแลเห็นความรัก ความเคารพ หิริ และโอตตัปปะในพระผู้มีพระภาคเจ้าจึงออกจากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิต พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงธรรมแก่ข้าพระองค์นั้นว่า ‘รูปเป็นดังนี้ ความเกิดขึ้นแห่งรูปเป็นดังนี้ ความดับแห่งรูปเป็นดังนี้ เวทนาเป็นดังนี้ ... สัญญาเป็นดังนี้ ... สังขารทั้งหลายเป็นดังนี้ ... วิญญาณเป็นดังนี้

ความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณเป็นดังนี้ ความดับแห่งวิญญาณเป็นดังนี้’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ {๔๖๐} ข้าพระองค์นั้นแลอยู่ที่เรือนว่าง พิจารณาถึงความเกิดขึ้น และความเสื่อมแห่งอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ ได้รู้ตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์นี้ทุกขสมุทัย นี้ทุกขนิโรธ นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา ’{๔๖๑} ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมและมรรค อันใดที่ข้าพระองค์เจริญ แล้วทำให้มากแล้ว จักนำข้าพระองค์ผู้อยู่อย่างนั้น ๆ ไปเพื่อความเป็นอย่างที่ ข้าพระองค์จักรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดังนี้ ธรรมนั้นข้าพระองค์ได้บรรลุแล้ว และมรรคอันนั้นข้าพระองค์ก็ได้แล้วข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สติสัมโพชฌงค์อันใดที่ข้าพระองค์เจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว จักนำข้าพระองค์ผู้อยู่อย่างนั้น ๆ ไปเพื่อความเป็นอย่างที่ข้าพระองค์จักรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดังนี้ สติสัมโพชฌงค์อันนั้นข้าพระองค์ก็ได้แล้ว ... ...

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อุเบกขาสัมโพชฌงค์อันใดที่ข้าพระองค์เจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว จักนำข้าพระองค์ผู้อยู่อย่างนั้น ๆ ไปเพื่อความเป็นอย่างที่ข้าพระองค์จักรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดังนี้ อุเบกขาสัมโพชฌงค์ อันนั้นข้าพระองค์ก็ได้แล้ว

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมและมรรคอันใดที่ข้าพระองค์เจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว จักนำข้าพระองค์ผู้อยู่อย่างนั้น ๆ ไปเพื่อความเป็นอย่างที่ข้าพระองค์จักรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดังนี้ ธรรมนั้นข้าพระองค์ได้บรรลุแล้ว และมรรคอันนั้นข้าพระองค์ก็ได้แล้ว”{๔๖๒} พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “สาธุ สาธุ อุทายี มรรคที่เธอได้แล้วนั้นแล อันเธอเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว จักนำเธอผู้อยู่อย่างนั้น ๆ ไปเพื่อความเป็นอย่างที่เธอจักรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดังนี้”

จบ อุทายิวรรคที่ ๓

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. โพธาสูตร ๒. โพชฌังคเทสนาสูตร

๓. ฐานิยสูตร ๔. อโยนิโสมนสิการสูตร

๕. อปริหานิยสูตร ๖. ตัณหักขยสูตร

๗. ตัณหานิโรธสูตร ๘. นิพเพธภาคิยสูตร

๙. เอกธัมมสูตร ๑๐. อุทายิสูตร

๔. นีวรณวรรค

๑. ปฐมกุสลสูตร

ว่าด้วยธรรมที่เป็นกุศลมีความไม่ประมาทเป็นมูล

{๔๖๓} [๒๑๒] พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมที่เป็นกุศลเหล่าใดเหล่าหนึ่งอันเป็นไปในส่วนแห่งกุศล เป็นไปในฝ่ายแห่งกุศล ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดมีความไม่ประมาทเป็นมูล ประชุมลงในความไม่ประมาท ความไม่ประมาทบัณฑิตกล่าวว่าเป็นเลิศกว่ากุศลธรรมเหล่านั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อันภิกษุผู้ไม่ประมาทแล้วพึงหวังคุณข้อนี้ได้ว่า ‘จักเจริญโพชฌงค์ ๗ จักทำโพชฌงค์ ๗ ให้มากได้’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๔๖๔} ก็ภิกษุผู้ไม่ประมาทแล้วย่อมเจริญโพชฌงค์ ๗ ย่อมทำโพชฌงค์ ๗ ให้มากได้อย่างไรเล่า คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมเจริญสติสัมโพชฌงค์อันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปเพื่อการสลัดทิ้ง ... ย่อมเจริญอุเบกขาสัมโพชฌงค์อันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปเพื่อการสลัดทิ้ง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ไม่ประมาทแล้ว ย่อมเจริญโพชฌงค์ ๗ ย่อมทำโพชฌงค์ ๗ ให้มากได้อย่างนี้แล ”

๒. ทุติยกุสลสูตร

ว่าด้วยธรรมที่เป็นกุศลมีโยนิโสมนสิการเป็นมูล

{๔๖๕} [๒๑๓] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมที่เป็นกุศลเหล่าใดเหล่าหนึ่งอันเป็นไปในส่วนแห่งกุศล เป็นไปในฝ่ายแห่งกุศล ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดมีโยนิโสมนสิการเป็นมูล ประชุมลงในโยนิโสมนสิการ โยนิโสมนสิการบัณฑิตกล่าว