๙. พาลบัณฑิตสูตร เล่ม ๑๔

๙. พาลปัณฑิตสูตร

ว่าด้วยลักษณะคนพาลและบัณฑิต

{๔๖๗} [๒๔๖] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี สมัยนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย’ ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสแล้ว

ลักษณะคนพาล

{๔๖๘} พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ลักษณะพาล เครื่องหมายพาล ความประพฤติแบบพาลของคนพาลนี้มี ๓ อย่าง ๓ อย่างคืออะไรบ้าง คือ คนพาลในโลกนี้ชอบคิดเรื่องชั่ว ๑ ชอบพูดคำชั่ว ๑ ชอบทำกรรมชั่ว ๑ ถ้าคนพาลจักไม่เป็นคนชอบคิดเรื่องชั่ว ชอบพูดคำชั่ว ชอบทำกรรมชั่วแล้ว บัณฑิตจะพึงรู้จักเขาได้อย่างไรว่า ‘ผู้นี้เป็นคนพาล ไม่ใช่คนดี’ แต่เพราะคนพาลเป็นคนชอบคิดเรื่องชั่ว ชอบพูดคำชั่ว ชอบทำกรรมชั่วฉะนั้น พวกบัณฑิตจึงรู้จักเขาว่า ‘ผู้นี้เป็นคนพาล ไม่ใช่คนดี’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คนพาลนั้นแลย่อมเสวยทุกข์โทมนัส ๓ ประการในปัจจุบัน คือ{๔๖๙} ประการที่ ๑ ภิกษุทั้งหลาย

ถ้าคนพาลนั่งอยู่ในที่ประชุมก็ดี ในตรอกก็ดี ที่ทางสามแยกก็ดี ที่นั้น ๆ ผู้คนก็จะพูดถ้อยคำที่เกี่ยวเนื่องที่เหมาะแก่การกระทำเป็นต้นนั้นของเขา ถ้าคนพาลมักเป็นผู้ทำปาณาติบาต มักทำอทินนาทาน มักทำกาเมสุมิจฉาจาร มักพูดเท็จ มักดื่มน้ำเมาคือสุราและเมรัยอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาท ในเพราะถ้อยคำที่เกี่ยวเนื่องที่เหมาะแก่การกระทำเป็นต้นนั้นของเขาซึ่งผู้คนพูดกันนั้นแล คนพาลจะมีความรู้สึกอย่างนี้ว่า ‘เรื่องเหล่านั้นมีอยู่ในเรา และเราก็ปรากฏในเรื่องเหล่านั้นด้วย’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คนพาลย่อมเสวยทุกข์โทมนัสประการที่ ๑ นี้ในปัจจุบัน

วิธีลงโทษแบบโบราณ

{๔๗๐} [๒๔๗] อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย คนพาลเห็นพระราชาทั้งหลายจับโจรผู้ประพฤติผิดมาแล้วรับสั่งให้ลงกรรมกรณ์แบบต่าง ๆ คือ

๑.แบบโบยด้วยแส้

๒.แบบโบยด้วยหวาย

๓.แบบตีด้วยตะบองสั้น

๔.แบบตัดมือ

๕.แบบตัดเท้า

๖.แบบตัดทั้งมือทั้งเท้า

๗.แบบตัดหู

๘.แบบตัดจมูก

๙.แบบตัดทั้งหูทั้งจมูก

๑๐.ลงโทษแบบพิลังคถาลิกะ (หม้อเคี่ยวนํ้าส้ม)

๑๑.แบบสังขมุณฑกะ (ขอดสังข์)

๑๒.แบบราหูมุข (ปากราหู)

๑๓.แบบโชติมาลิกะ (พุ่มเพลิง)

๑๔.แบบหัตถปัชโชติกะ (มือไฟ)

๑๕.แบบเอรกวัตติกะ (นุ่งหนังช้าง)

๑๖.แบบจีรกวาสิกะ (นุ่งสร่าย)

๑๗.แบบเอเณยยกะ (ยืนกวาง)

๑๘.แบบพลิสมังสิกะ (กระชากเนื้อด้วยเบ็ด)

๑๙.แบบกหาปณกะ (ควักเนื้อทีละกหาปณะ)

๒๐.แบบขาราปฏิจฉกะ (แปรงน้ำกรด)

๒๑.แบบปลิฆปริวัตติกะ (วนลิ่ม)

๒๒.แบบปลาลปีฐกะ (ตั่งฟาง)

๒๓.แบบราดด้วยน้ำมันที่เดือด

๒๔.แบบให้สุนัขกัดกิน

๒๕.แบบเสียบที่หลาวทั้งเป็น

๒๖.แบบใช้ดาบตัดศีรษะ

ในขณะที่เห็นนั้น คนพาลจะมีความรู้สึกอย่างนี้ว่า ‘เพราะเหตุแห่งบาปกรรมเห็นปานใดเล่า พระราชาทั้งหลายจึงจับโจรผู้ประพฤติผิดมาแล้ว รับสั่งให้ลงกรรมกรณ์แบบต่าง ๆ คือ แบบโบยด้วยแส้บ้าง ... แบบใช้ดาบตัดศีรษะบ้าง ก็บาปธรรมเหล่านั้นมีอยู่ในเรา และเราก็ปรากฏในบาปธรรมเหล่านั้นด้วย ถ้าแม้พระราชาทั้งหลายรู้เรื่องเรา ก็จะจับเราแล้วรับสั่งให้ลงกรรมกรณ์แบบต่างๆ คือแบบโบยด้วยแส้บ้าง .. แบบใช้ดาบตัดศีรษะบ้าง’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คนพาลย่อมเสวยทุกข์โทมนัสประการที่ ๒ แม้นี้ในปัจจุบัน

{๔๗๑} [๒๔๘] อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย บาปกรรมที่คนพาลทำไว้ในก่อน คือ กายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต ย่อมบดบังปกคลุมคนพาลผู้อยู่บนตั่ง บนเตียง หรือนอนอยู่บนพื้นในสมัยนั้น เปรียบเหมือนเงายอดภูเขาใหญ่ ย่อมบดบังครอบคลุมแผ่นดินในเวลาเย็น ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกันแล ภิกษุทั้งหลาย บาปกรรมที่คนพาลทำไว้ในก่อน คือ กายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต ย่อมบดบังครอบงำคนพาลผู้อยู่บนตั่ง บนเตียง หรือนอนอยู่บนพื้นในสมัยนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในสมัยนั้น คนพาลจะมีความรู้สึกอย่างนี้ว่า ‘เราไม่ได้ทำความดี ไม่ได้ทำกุศล ไม่ได้ทำเครื่องป้องกันความหวาดกลัวไว้ เราทำแต่ความชั่ว ทำแต่ความเลวร้าย ทำแต่ความหยาบช้า พวกคนที่ไม่ได้ทำความดี ไม่ได้ทำกุศล ไม่ได้ทำเครื่องป้องกันความหวาดกลัวไว้ ทำแต่ความชั่ว ทำแต่ความเลวร้าย ทำแต่ความหยาบช้า เขามีคติอย่างใด เราละโลกนี้ไปแล้วจะไปสู่คติอย่างนั้น’ คนพาลนั้นย่อมเศร้าโศก ลำบาก รำพัน ตีอกครํ่าครวญ ถึงความหลงเพ้อไป ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คนพาลย่อมเสวยทุกข์โทมนัสประการที่ ๓ นี้ในปัจจุบัน

{๔๗๒} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คนพาลนั้นนั่นแลประพฤติทุจริต ทางกาย ทางวาจา ทางใจแล้ว หลังจากตายไปย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก ซึ่งเป็นสถานที่ที่บุคคลเมื่อจะกล่าวถึงให้ถูกต้อง พึงกล่าวได้ว่าเป็นที่ไม่น่าปรารถนา ไม่น่าใคร่ ไม่น่าพอใจสถานเดียว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้จะอุปมาว่านรกมีทุกข์อย่างไรนี้ก็มิใช่จะทำได้ง่ายนัก”

ความทุกข์ในนรก

{๔๗๓} [๒๔๙] เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสแล้วอย่างนี้ ภิกษุรูปหนึ่งได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อาจเปรียบอุปมาอีกได้หรือไม่’

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “อาจเปรียบได้ ภิกษุทั้งหลาย” แล้วตรัสต่อไปว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนพวกราชบุรุษจับโจรผู้ประพฤติผิดมาแสดงแด่พระราชาว่า ‘ขอเดชะ ผู้นี้เป็นโจรประพฤติผิดต่อพระองค์ ขอพระองค์โปรดลงอาญาที่ทรงพระราชประสงค์แก่มันเถิด’ พระราชาทรงสั่งการนั้นอย่างนี้ว่า “ไปเถิด ท่านผู้เจริญ พวกท่านจงเอาหอก ๑๐๐ เล่มแทงบุรุษนี้เสียในเวลาเช้า’ พวกราชบุรุษจึงเอาหอก ๑๐๐ เล่มแทงบุรุษนั้นในเวลาเช้า ครั้นเวลาเที่ยงวัน พระราชาตรัสถามอย่างนี้ว่า ‘พ่อมหาจำเริญ บุรุษนั้นเป็นอย่างไร’พวกราชบุรุษกราบทูลว่า ‘ขอเดชะ ยังมีชีวิตอยู่ พระเจ้าข้า’ พระราชาทรงสั่งการนั้นอย่างนี้ว่า ‘ไปเถิด ท่านผู้เจริญ พวกท่านจงเอาหอก ๑๐๐ เล่มแทงมันในเวลาเที่ยงวัน’ พวกราชบุรุษจึงเอาหอก ๑๐๐ เล่มแทงบุรุษนั้นในเวลาเที่ยงวัน ครั้นเวลาเย็น พระราชาตรัสถามอย่างนี้ว่า ‘พ่อมหาจำเริญบุรุษนั้นเป็นอย่างไร’

พวกราชบุรุษกราบทูลว่า ‘ขอเดชะ ยังมีชีวิตอยู่ พระเจ้าข้า’ พระราชาทรงสั่งการนั้นอย่างนี้ว่า ‘ไปเถิด ท่านผู้เจริญ พวกท่านจงเอาหอก ๑๐๐ เล่ม

แทงบุรุษนั้นในเวลาเย็น’ พวกราชบุรุษจึงเอาหอก ๑๐๐ เล่มแทงบุรุษนั้นใน เวลาเย็น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน บุรุษนั้นถูกแทงด้วยหอก ๑๐๐ เล่ม พึงเสวยทุกข์โทมนัสอันมีเหตุมาจากการที่ถูกแทงนั้นบ้างหรือหนอ”ภิกษุเหล่านั้นกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บุรุษนั้นแม้ถูกหอกเล่มเดียวแทงก็เสวยทุกข์โทมนัสอยู่แล้ว จะป่วยกล่าวไปไยถึงการที่ถูกหอกตั้ง ๓๐๐ ร้อยเล่มแทงเล่า”

{๔๗๔} [๒๕๐] ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงหยิบแผ่นหินย่อม ๆ ขนาดเท่าฝามือมาแล้วตรัสถามภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน แผ่นหินย่อม ๆ ขนาดเท่าฝ่ามือที่เราถือนี้กับภูเขาหลวงหิมพานต์ อย่างไหนใหญ่กว่ากันเล่าหนอ”“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แผ่นหินย่อม ๆ ขนาดเท่าฝ่ามือที่ทรงถือนี้มีขนาดยังเล็กนัก เทียบภูเขาหลวงหิมพานต์แล้ววัดกันไม่ได้ ไม่ถึงแม้ส่วนเสี้ยวยังเทียบกันไม่ได้”

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล บุรุษถูกแทงด้วยหอก ๓๐๐ เล่ม เสวยทุกขโทมนัสอันใดซึ่งมีสาเหตุมาจากการถูกแทงนั้น ทุกข์โทมนัสอันนั้นเปรียบเทียบทุกข์นรกแล้วยังวัดกันไม่ได้ ยังไม่ถึงแม้ส่วนเสี้ยว ยังเทียบกันไม่ได้

การลงกรรมกรณ์ในนรก

{๔๗๕} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เหล่านายนิรยบาลจะให้คนพาลนั้นจองจำเครื่องพันธนาการ ๕ แห่ง คือ ตรึงตะปูเหล็กแดงที่มือข้างที่ ๑ ที่มือข้างที่ ๒ ที่เท้าข้างที่ ๑ ที่เท้าข้างที่ ๒ และที่กลางทรวงอก คนพาลนั้นจะเสวยทุกขเวทนาอันเจ็บปวดรวดร้าวอยู่ในนรกนั้น และจะไม่ตายตราบเท่าที่บาปกรรมยังไม่สิ้นสุด

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เหล่านายนิรยบาลจะจับคนพาลนั้นขึงพืดแล้วเอาผึ่งถาก คนพาลนั้นจะเสวยทุกขเวทนาอันเจ็บปวดรวดร้าวอยู่ในนรกนั้นและจะไม่ตายตราบเท่าที่บาปกรรมยังไม่สิ้นสุด

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เหล่านายนิรยบาลจะจับคนพาลนั้นเอาเท้าขึ้นข้างบน เอาหัวลงข้างล่าง แล้วถากด้วยพร้า คนพาลนั้นจะเสวยทุกขเวทนาอันเจ็บปวดรวดร้าวอยู่ในนรกนั้น และจะไม่ตายตราบเท่าที่บาปกรรมยังไม่สิ้นสุด

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เหล่านายนิรยบาลจะจับเอาคนพาลนั้นเทียมรถ แล้วให้วิ่งกลับไปกลับมาบนแผ่นดินที่มีไฟติดลุกโพลงโชติช่วง คนพาลนั้นจะเสวยทุกขเวทนาอันเจ็บปวดรวดร้าวอยู่ในนรกนั้น และจะไม่ตายตราบเท่าที่บาปกรรมยังไม่สิ้นสุด

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เหล่านายนิรยบาลจะบังคับให้คนพาลนั้นปีนขึ้นปีนลงภูเขาถ่านเพลิงลูกใหญ่ที่มีไฟติดลุกโพลงโชติช่วง คนพาลนั้นจะเสวยทุกขเวทนาอันเจ็บปวดรวดร้าวอยู่ในนรกนั้น และจะไม่ตายตราบเท่าที่บาปกรรมยังไม่สิ้นสุด

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เหล่านายนิรยบาลจะจับคนพาลนั้นเอาเท้าขึ้นข้างบน เอาหัวลงข้างล่าง แล้วพุ่งลงไปในหม้อทองแดงที่ร้อนมีไฟติดลุกโพลงโชติช่วง คนพาลนั้นจะเดือดเป็นฟองอยู่ในหม้อทองแดงนั้น เมื่อเดือดเป็นฟอง . จะพลุ่งขึ้นข้างบนครั้งหนึ่ง พล่านลงข้างล่างครั้งหนึ่ง แล้วพล่านไปด้านขวางอีกครั้งหนึ่ง จะเสวยทุกขเวทนาอันเจ็บปวดรวดร้าวอยู่ในหม้อทองแดงนั้น และจะไม่ตายจนตราบเท่าที่บาปกรรมยังไม่สิ้นสุดดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เหล่านายนิรยบาลจะโยนคนพาลนั้นเข้าไปในมหานรก ก็มหานรกนั้นแล

มี ๔ มุม ๔ ประตู แบ่งไว้โดยส่วนเท่ากัน มี

กำแพงเหล็กล้อมรอบ มีแผ่นเหล็กครอบไว้ พื้นของ

มหานรกนั้นทำด้วยเหล็ก ลุกโพลงเป็นไฟ แผ่ไปตลอด

๑๐๐ โยชน์รอบด้าน มั่นคงอยู่ทุกเมื่อ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวเรื่องนรกมาแม้โดยอเนกปริยายแล เพียงเท่านี้ การที่จะกล่าวให้ถึงกระทั้งว่านรกเป็นทุกข์อย่างไรนี้ มิใช่จะทำได้ง่ายนัก”

สัตว์ดิรัจฉานต่างประเภท

{๔๗๖} [๒๕๑] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มีเหล่าสัตว์ดิรัจฉานจำพวกที่มีหญ้าเป็นภักษา สัตว์ดิรัจฉานเหล่านั้นย่อมใช้ฟันและเล็มกินหญ้าสด ก็เหล่าสัตว์ดิรัจฉานจำพวกที่มีหญ้าเป็นภักษาคืออะไรบ้าง คือ ม้า โค ลา แพะ มฤค หรือแม้จำพวกอื่น ๆ อีกบางประเภทที่มีหญ้าเป็นภักษา ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คนพาลนั้นแลกินอาหารด้วยความติดใจรสในโลกนี้มาก่อน ทำบาปกรรมไว้แล้วในโลกนี้ หลังจากตายไปย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของสัตว์จำพวกที่มีหญ้าเป็นภักษาเหล่านั้น

{๔๗๗} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มีเหล่าสัตว์ดิรัจฉานจำพวกที่มีคูถเป็นภักษา สัตว์ดิรัจฉานเหล่านั้นได้กลิ่นคูถแต่ไกลทีเดียวย่อมวิ่งไปด้วยหวังว่า ‘จักกินตรงนี้ จักกินตรงนี้’ เปรียบเหมือนพวกพราหมณ์เดินตามกลิ่นเครื่องบูชาไปด้วยตั้งใจ ว่า‘จักกินตรงนี้ จักกินตรงนี้’ ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล มีเหล่าสัตว์ดิรัจฉานจำพวกที่มีคูถเป็นภักษา สัตว์ดิรัจฉานเหล่านั้นได้กลิ่นคูถแต่ไกลทีเดียวย่อมวิ่งไปด้วยหวังว่า ‘จักกินตรงนี้ จักกินตรงนี้’ ก็เหล่าสัตว์ดิรัจฉานจำพวกที่มีคูถเป็นภักษาคืออะไรบ้าง คือ ไก่ สุกร สุนัขบ้าน สุนัขป่า หรือแม้จำพวกอื่น ๆ อีกบางประเภทที่มีคูถเป็นภักษา ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คนพาลนั้นแลกินอาหารด้วยความติดใจรสในโลกนี้มาก่อน ทำบาปกรรมไว้แล้วในโลกนี้ หลังจากตายไปย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของพวกสัตว์จำพวกมีคูถเป็นภักษาเหล่านั้น

{๔๗๘} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มีเหล่าสัตว์ดิรัจฉานจำพวกที่เกิดในที่มืด แก่ในที่มืด ตายในที่มืด ก็เหล่าสัตว์ดิรัจฉานจำพวกที่เกิดในที่มืด แก่ในที่มืดตายในที่มืด คืออะไรบ้าง คือ แมลง มอด ไส้เดือน หรือแม้จำพวกอื่น ๆ อีกบางประเภทที่เกิด แก่ ตายในที่มืด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คนพาลนั้นแลกิน อาหารด้วยความติดใจรสในโลกนี้มาก่อน ทำบาปกรรมไว้แล้วในโลกนี้ หลังจากตายไปย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของสัตว์จำพวกที่เกิดในที่มืด แก่ในที่มืด ตายในที่มืด

{๔๗๙} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มีเหล่าสัตว์ดิรัจฉานจำพวกที่เกิดในน้ำ แก่ในนํ้า ตายในน้ำ ก็เหล่าสัตว์ดิรัจฉานจำพวกที่เกิดในนํ้า แก่ในนํ้า ตายในน้ำ คือ อะไรบ้าง คือ ปลา เต่า จระเข้ หรือแม้จำพวกอื่น ๆ อีกบางประเภทที่เกิดในนํ้า แก่ในนํ้า ตายในน้ำ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คนพาลนั้นแลกินอาหาร ด้วยความติดใจรสในโลกนี้มาก่อน ทำบาปกรรมไว้แล้วในโลกนี้ หลังจากตาย ไปย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของสัตว์จำพวกที่เกิดในนํ้า แก่ในนํ้า ตายในนํ้า

{๔๘๐} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มีเหล่าสัตว์ดิรัจฉานจำพวกที่เกิดในของโสโครก แก่ในของโสโครก ตายในของโสโครก ก็เหล่าสัตว์ดิรัจฉานจำพวกที่เกิดในของโสโครก แก่ในของโสโครก ตายในของโสโครกคืออะไรบ้าง คือ เหล่าสัตว์จำพวกที่เกิด แก่ ตายในปลาเน่าก็มี ในศพเน่าก็มี ในขนมกุมมาสบูดก็มี ในแอ่งน้ำครำก็มี ในหลุมโสโครกก็มี หรือแม้จำพวกอื่น ๆ อีกบางประเภทที่เกิดในของโสโครก แก่ในของโสโครก ตายในของโสโครก ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คนพาลนั้นแลกินอาหารด้วยความติดใจรสในโลกนี้มาก่อน ทำบาปกรรมไว้แล้วในโลกนี้ หลังจากตายไปย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของสัตว์จำพวกที่เกิดในของโสโครก แก่ในของโสโครก ตายในของโสโครกดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวเรื่องกำเนิดสัตว์ดิรัจฉานมาแม้โดยอเนกปริยายแลเพียงเท่านี้ จะกล่าวให้ถึงกระทั่งว่ากำเนิดสัตว์ดิรัจฉานเป็นทุกข์อย่างไรนี้ มิใช่จะทำได้ง่ายนัก

เปรียบด้วยเต่าตาบอดติดทุ่นได้ยาก

{๔๘๑} [๒๕๒] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนบุรุษโยนทุ่นซึ่งมีบ่วงอยู่แค่บ่วงเดียวลงไปในมหาสมุทร ทุ่นนั้นถูกลมตะวันออกพัดพาไปในทางทิศตะวันตก ถูกลมตะวันตกพัดพาไปทางทิศตะวันออก ถูกลมเหนือพัดพาไปในทางทิศใต้ ถูกลมใต้พัดพาไปทางทิศเหนือ ในมหาสมุทรนั้นมีเต่าตาบอดอยู่ตัวหนึ่ง ล่วงไปร้อยปีมันจึงจะผุดขึ้นครั้งหนึ่ง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน เต่าตาบอดตัวนั้นจะพึงเอาคอสวมเข้าที่ทุ่นซึ่งมีบ่วงอยู่แค่บ่วงเดียวโน้นได้บ้างไหมหนอ”ภิกษุเหล่านั้นทูลว่า “เป็นไปไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า ถ้าจะเป็นไปได้บ้างในบางครั้งบางคราว ก็ต้องใช้เวลานานแน่นอน พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เต่าตาบอดตัวนั้นจะพึงเอาคอสวมเข้าที่ทุ่นซึ่งมีบ่วงอยู่แค่บ่วงเดียวโน้นได้ยังจะเร็วกว่า เรากล่าวว่าการกลับได้ความเป็นมนุษย์ที่คนพาลผู้ไปสู่วินิบาตคราวหนึ่งแล้วจะพึงได้ยังยากกว่านี้ ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะในตัวคนพาลนี้ไม่มีการประพฤติธรรม การประพฤติให้สม่ำเสมอ การทำกุศล การทำบุญ มีแต่การเอารัดเอาเปรียบกัน การเบียดเบียนคนอ่อนแอ

{๔๘๒} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โดยที่กาลเวลาล่วงเลยไปยาวนาน ถ้าคนพาลนั้นจะมาเกิดเป็นมนุษย์ในบางครั้งบางคราว ก็ย่อมเกิดในตระกูลต่ำเห็นปานนี้ คือ ตระกูลคนจัณฑาล ตระกูลพรานล่าเนื้อ ตระกูลคนจักสาน ตระกูลช่างรถ หรือตระกูลคนเทขยะ ซึ่งเป็นตระกูลคนจน มีข้าวน้ำและโภชนาหารน้อย มีชีวิตลำเค็ญ ซึ่งเป็นตระกูลที่จะได้ของกินและเครื่องนุ่งห่มโดยฝืดเคือง และเขาจะมีผิวพรรณทราม น่าเกลียดชัง ร่างม่อต้อ มีโรคมาก เป็นคนตาบอดบ้าง เป็นคนง่อยบ้าง เป็นคนกระจอกบ้าง เป็นโรคอัมพาตบ้าง ไม่ได้ข้าว นํ้า ผ้า ยาน ดอกไม้ ของหอม เครื่องลูบไล้ ที่นอน ที่อยู่อาศัย และ

เครื่องตามประทีป เขาประพฤติกายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริตแล้ว หลังจากตายไปย่อมจะเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก

{๔๘๓} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เหมือนนักเลงการพนัน เพราะเคราะห์ร้ายครั้งแรกเท่านั้น จำต้องเสียลูกบ้าง เสียเมียบ้าง เสียสมบัติทุกสิ่งทุกอย่างบ้าง สูงขึ้นไปจนถึงขั้นถูกจองจำบ้าง ความเคราะห์ร้ายของนักเลงการพนันที่ต้องเสียไปดังนั้นเป็นเพียงเล็กน้อย ที่แท้แลการที่คนพาลนั้นประพฤติกายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริตแล้ว หลังจากตายไปย่อมจะเข้าถึงอบาย ทุคติ วิติบาต นรก เป็นความเคราะห์ร้ายที่ยิ่งใหญ่กว่านั้นดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้คือภูมิของคนพาลที่ครบถ้วนบริบูรณ์แล้ว

ลักษณะบัณฑิต

{๔๘๔} [๒๕๓] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ลักษณะบัณฑิต เครื่องหมายบัณฑิต ความประพฤติแบบบัณฑิตของบัณฑิตนี้มี ๓ อย่าง ๓ อย่างคืออะไรบ้าง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บัณฑิตในโลกนี้ชอบคิดเรื่องดี ๑ ชอบพูดคำดี ๑ ชอบทำความดี ๑ ถ้าบัณฑิตจักไม่เป็นคนชอบคิดเรื่องดี ชอบพูดคำดี ชอบทำความดีแล้ว บัณฑิตจะพึงรู้จักเขาได้อย่างไรว่า ‘ผู้นี้เป็นบัณฑิต เป็นคนดี’ ก็เพราะบัณฑิตเป็นคนชอบคิดเรื่องดี ชอบพูดคำดี ชอบทำความดี ฉะนั้น พวกบัณฑิตจึงรู้จักเขาว่า ‘ผู้นี้เป็นบัณฑิต เป็นคนดี’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บัณฑิตนั้นแลย่อมเสวยสุขโสมนัส ๓ ประการในปัจจุบัน คือ{๔๘๕} ประการที่ ๑ ภิกษุทั้งหลาย ถ้าบัณฑิตนั่งอยู่ในที่ประชุมก็ดี ในตรอกก็ดี ที่ริมทางสามแยกก็ดี ที่นั้น ๆ ผู้คนก็จะพูดถ้อยคำที่เกี่ยวเนื่องที่เหมาะสมแก่การกระทำเป็นต้นนั้นของเขา ถ้าบัณฑิตเป็นผู้เว้นขาดจากปาณาติบาต จากอทินนาทาน จากกาเมสุมิจฉาจาร จากมุสาวาท จากการดื่มนํ้าเมาคือสุราและเมรัยอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาทในเพราะถ้อยคำที่เกี่ยวเนื่องที่เหมาะสมแก่การกระทำเป็นต้นนั้นของเขาซึ่งผู้คนพูดกันนั้นแล บัณฑิตก็จะมีความรู้สึก

อย่างนี้ว่า ‘เรื่องเหล่านั้นมีอยู่ในเรา และเราก็ปรากฏในเรื่องเหล่านั้นด้วย’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บัณฑิตย่อมเสวยสุขโสมนัสประการที่ ๑ นี้ในปัจจุบัน{๔๘๖} [๒๕๔] อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย บัณฑิตเห็นพระราชาทั้งหลาย จับโจรผู้ประพฤติผิดมาแล้วรับสั่งให้ลงกรรมกรณ์แบบต่าง ๆ คือ๑.แบบโบยด้วยแส้

๒.แบบโบยด้วยหวาย

๓.แบบตีด้วยตะบองสั้น

๔.แบบตัดมือ

๕.แบบตัดเท้า

๖.แบบตัดทั้งมือทั้งเท้า

๗.แบบตัดหู

๘.แบบตัดจมูก

๙.แบบตัดทั้งหูทั้งจมูก

๑๐.ลงโทษแบบพิลังคถาลิกะ (หม้อเคี่ยวนํ้าส้ม)

๑๑.แบบสังขมุณฑกะ (ขอดสังข์)

๑๒.แบบราหูมุข (ปากราหู)

๑๓.แบบโชติมาลิกะ (พุ่มเพลิง)

๑๔.แบบหัตถปัชโชติกะ (มือไฟ)

๑๕.แบบเอรกวัตติกะ (นุ่งหนังช้าง)

๑๖.แบบจีรกวาสิกะ (นุ่งสร่าย)

๑๗.แบบเอเณยยกะ (ยืนกวาง)

๑๘.แบบพลิสมังสิกะ (กระชากเนื้อด้วยเบ็ด)

๑๙.แบบกหาปณกะ (ควักเนื้อทีละกหาปณะ)

๒๐.แบบขาราปฏิจฉกะ (แปรงน้ำกรด)

๒๑.แบบปลิฆปริวัตติกะ (วนลิ่ม)

๒๒.แบบปลาลปีฐกะ (ตั่งฟาง)

๒๓.แบบราดด้วยน้ำมันที่เดือด

๒๔.แบบให้สุนัขกัดกิน

๒๕.แบบเสียบที่หลาวทั้งเป็น

๒๖.แบบใช้ดาบตัดศีรษะ

ในขณะที่เห็นนั้น บัณฑิตจะมีความรู้สึกอย่างนี้ว่า ‘เพราะเหตุแห่งบาปกรรมเห็นปานใด พระราชาทั้งหลายจึงจับโจรผู้ประพฤติผิดมาแล้ว รับสั่งให้ลงกรรมกรณ์แบบต่าง ๆ คือ แบบโบยด้วยแส้บ้าง ... แบบใช้ดาบตัดศีรษะบ้าง ก็บาปธรรมเหล่านั้นไม่มีอยู่ในเรา และเราก็ไม่ปรากฏในบาปธรรมเหล่านั้นด้วย’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บัณฑิตย่อมเสวยสุขโสมนัสประการที่ ๒ นี้ในปัจจุบัน

{๔๘๗} [๒๕๕] อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย กุศลกรรมที่บัณฑิตทำไว้ในก่อน คือ กายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต ย่อมปกคลุมบดบังบัณฑิตผู้อยู่บนตั่ง บนเตียง หรือนอนอยู่บนพี้นดินในสมัยนั้น เปรียบเหมือนเงายอดภูเขาใหญ่ ย่อมบดบังครอบคลุมแผ่นดินในสมัยเวลาเย็น ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกันแล ภิกษุทั้งหลาย กุศลกรรมที่บัณฑิตทำไว้ในก่อน คือ กายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต ย่อมปกคลุมบดบังบัณฑิตผู้นั้งบนตั่ง บนเตียง หรือนอนอยู่บนพื้นดินในสมัยนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในสมัยนั้นบัณฑิตจะมีความรู้สึกอย่างนี้ว่า ‘เราไม่ได้ทำความชั่ว ไม่ได้ทำความร้าย ไม่ได้ทำความเลว ทำแต่ความดี ทำแต่กุศล ทำแต่เครื่องป้องกันความหวาดกลัวไว้ พวกคนที่ไม่ได้ทำความชั่ว ไม่ได้ทำความร้าย ไม่ได้ทำความเลว ทำแต่ความดี ทำแต่กุศล ทำแต่เครื่องป้องกันความหวาดกลัวไว้ เขามีคติอย่างใด เราละโลกนี้ไปแล้วจะไปสู่คติอย่างนั้น’ บัณฑิตนั้นย่อมไม่เศร้าโศก ไม่ลำบาก ไม่รำพัน ไม่ตีอกคร่ำครวญ ไม่ถึงความหลงเพ้อไป ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บัณฑิตย่อมเสวยสุขโสมนัสประการที่ ๓ นี้ในปัจจุบัน

{๔๘๘} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บัณฑิตนั้นนั่นแลประพฤติสุจริตทางกาย ทางวาจา ทางใจแล้ว หลังจากตายไปย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ ซึ่งเป็นสถานที่ที่บุคคลเมื่อจะกล่าวถึงให้ถูกต้องพึงกล่าวได้ว่าเป็นที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจสถานเดียว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้จะอุปมาว่าสวรรค์มีสุขอย่างไรนี้ก็ มิใช่จะทำได้ง่ายนัก”

ความสุขในสวรรค์

{๔๘๙} [๒๕๖] เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว ภิกษุรูปหนึ่งได้ กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ยังอาจเปรียบอุปมาได้อีกหรือไม่”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ยังอาจเปรียบได้ ภิกษุ” แล้วตรัสต่อไปว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนพระเจ้าจักรพรรดิทรงมีรัตนะ ๗ ประการ และทรงมีฤทธิ์ ๔ ประการ จึงเสวยสุขโสมนัสอันมีสิ่งนั้นเป็นเหตุได้ พระเจ้าจักรพรรดิทรงมีรัตนะ ๗ ประการคืออะไรบ้าง

ว่าด้วยรัตนะ ๗ ของพระเจ้าจักรพรรดิ

๑. จักรรัตนะ

{๔๙๐} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อพระราชามหากษัตริย์ในโลกนี้ผู้ทรงได้รับมูรธาภิเษกแล้ว ทรงสนานเกล้าแล้วเสด็จขึ้นบนปราสาทอันประเสริฐ ทรงรักษาอุโบสถในวันอุโบสถ ๑๕ ค่ำอยู่ จักรแก้วอันเป็นทิพย์ซึ่งมีซี่พันหนึ่ง มีกงมีดุมพร้อมบริบูรณ์ครบทุกสิ่งทุกอย่างย่อมปรากฏขึ้น ท้าวเธอทอดพระเนตร เห็นแล้วทรงพระดำริว่า ‘ก็เราได้สดับเรื่องนี้มาแล้วว่า ‘จักรแก้วอันเป็นทิพย์มีซี่พันหนึ่ง มีกงมีดุมพร้อมบริบูรณ์ครบทุกสิ่งทุกอย่างย่อมปรากฏขึ้นแก่พระราชามหากษัตริย์พระองค์ใดผู้ได้มูรธาภิเษกแล้ว สนานเกล้าแล้วเสด็จขึ้นบนปราสาทอันประเสริฐ ทรงรักษาอุโบสถในวันอุโบสถ ๑๕ ค่ำอยู่ พระราชา

พระองค์นั้นย่อมเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ’ ดังนี้ เราได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิแล้วหรือหนอ’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น ท้าวเธอเสด็จลุกจากพระราชอาสน์แล้ว ทรงจับพระเต้าด้วยพระหัตก์ซ้าย ทรงประพรมจักรแก้วด้วยพระหัตถ์ขวา พลางตรัสว่า ‘ขอจักรแก้วอันเจริญจงหมุนไปเถิด ขอจักรแก้วอันเจริญจงชำนะให้วิเศษยิ่ง’ขณะนั้นแล ภิกษุทั้งหลาย จักรแก้วนั้นก็หมุนไปทางทิศตะวันออก พระเจ้าจักรพรรดิพร้อมด้วยจตุรงคเสนาก็เสด็จติดตามไป จักรแก้วประดิษฐานอยู่ในประเทศใด ท้าวเธอก็เสด็จเข้าพักแรมอยู่ในประเทศนั้นพร้อมด้วยจตุรงคเสนาดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลปวงพระราชาผู้เป็นปฏิปักษ์ในทิศตะวันออกก็พากันเสด็จเข้าไปเฝ้าพระเจ้าจักรพรรดิ กราบทูลอย่างนี้ว่า ‘ขอเชิญเสด็จมาเถิด มหาราชเจ้า พระองค์เสด็จมาดีแล้ว ราชสมบัติของหม่อมฉันย่อมเป็นของพระองค์ ขอพระองค์จงประทานพระบรมราโชวาทเถิด มหาราชเจ้า’ ท้าวเธอจึงตรัสอย่างนี้ว่า‘พวกท่านไม่พึงฆ่าสัตว์

ไม่พึงถือเอาของที่เจ้าของมิได้ให้

ไม่พึงประพฤติผิดในกาม

ไม่พึงกล่าวเท็จ

ไม่พึงดื่มนํ้าเมา

จงบริโภคใช้สอยตามเคยเถิด’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปวงพระราชาที่อยู่ ณ ทิศตะวันออกก็ได้พากันปฏิบัติตามท้าวเธอแล้ว

[๒๕๗] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ต่อจากนั้น จักรแก้วนั้นก็หมุนลงไปสู่สมุทรด้านทิศตะวันออกแล้วโผล่ขึ้น หมุนไปด้านทิศใต้ ... หมุนลงไปสู่สมุทร

ด้านทิศใต้แล้วโผล่ขึ้น หมุนไปด้านทิศตะวันตก ... หมุนลงไปสู่สมุทรด้านทิศตะวันตกแล้วโผล่ขึ้น หมุนไปด้านทิศเหนือ ท้าวเธอพร้อมด้วยจตุรงคเสนาก็เสด็จติดตามไป จักรแก้วประดิษฐานอยู่ในประเทศใด ท้าวเธอก็เสด็จเข้าพักแรมในประเทศนั้นพร้อมด้วยจตุรงคเสนา

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลปวงพระราชาผู้เป็นปฏิปักษ์ในทิศเหนือก็พากันเสด็จเข้าไปเฝ้าพระเจ้าจักรพรรดิกราบทูลอย่างนี้ว่า ‘ขอเชิญเสด็จมาเถิด มหาราชเจ้า พระองค์เสด็จมาดีแล้ว ราชสมบัติของหม่อมฉันย่อมเป็นของพระองค์ ขอพระองค์จงประทานพระบรมราโชวาทเถิด มหาราชเจ้า’ ท้าวเธอ จึงตรัสอย่างนี้ว่า ‘พวกท่านไม่พึงฆ่าสัตว์ ไม่พึงถือเอาของที่เจ้าของมิได้ให้ ไม่พึงประพฤติผิดในกาม ไม่พึงกล่าวเท็จ ไม่พึงดื่มนํ้าเมา จงบริโภคใช้สอยตามเคยเถิด’ดูก่อนอานนท์ เหล่าพระราชาที่อยู่ ณ ทิศเหนือก็ได้พากันปฏิบัติตามท้าวเธอแล้ว

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล จักรแก้วนั้นได้พิชิตดินแดนจรดขอบสมุทรได้ราบคาบเสร็จแล้วจึงหมุนกลับคืนสู่ราชธานีนั้น ได้หยุดอยู่กับที่เหมือนถูกถอดเพลาออก ใกล้ประตูพระราชวังของท้าวเธอ ยังประตูภายในพระราชวังของท้าวเธอให้สว่างไสวอยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระเจ้าจักรพรรดิทรงมีจักรแก้วเห็นปานนี้

๒. หัตถีรัตนะ

{๔๙๑} [๒๕๘] อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย พระเจ้าจักรพรรดิทรงมีช้างแก้ว ซึ่งเป็นช้างเผือกล้วน มีที่ประดิษฐานแห่งคชรักษ์ครบทั้ง ๗ ประการ มีฤทธิ์ เหาะได้ เป็นพญาช้างตระกูลอุโบสถ พระเจ้าจักรพรรดิทอดพระเนตรเห็นแล้วทรงพอพระทัย ดำรัสว่า ‘ท่านผู้เจริญ จะเป็นยานช้างชั้นดี ถ้าได้ฝึกหัด’ ลำดับนั้น ช้างแก้วก็ได้รับการฝึกหัดเหมือนอย่างช้างอาชาไนยชั้นดีที่ถูกฝึกหัด

เรียบร้อยดีแล้วเป็นเวลานานฉะนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรื่องเคยมีมาแล้ว พระเจ้าจักรพรรดิเมื่อจะทรงทดลองช้างแก้วนั้นแหละ พอเวลาเช้าจึงเสด็จขึ้นทรงแล้วเสด็จเลียบไปตลอดปฐพีจรดขอบสมุทร แล้วเสด็จกลับราชธานี เสวยพระกระยาหารเช้าได้ทัน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระเจ้าจักรพรรดิทรงมีช้างแก้วเห็นปานนี้

๓. อัสสรัตนะ

{๔๙๒} อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย พระเจ้าจักรพรรดิทรงมีม้าแก้ว ซึ่งเป็นม้าขาวล้วน ศีรษะดำ มีผมเป็นพวงประดุจหญ้าปล้อง มีฤทธิ์เหาะได้ เป็นอัศวราชตระกูลวลาหก ท้าวเธอทอดพระเนตรเห็นแล้วทรงพอพระทัย ตรัสว่า ‘ท่านผู้เจริญ จะเป็นยานม้าชั้นดี ถ้าได้ฝึกหัด’ ลำดับนั้น ม้าแก้วนั้นก็ได้รับการฝึกหัดเหมือนอย่างม้าอาชาไนยชั้นดีที่ได้รับการฝึกหัดเรียบร้อยดีแล้วเป็นเวลานานฉะนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรื่องเคยมีมาแล้ว พระเจ้าจักรพรรดิเมื่อจะทรงทดลองม้าแก้วนั้นแหละ พอเวลาเช้าจึงเสด็จขึ้นทรงแล้ว เสด็จเลียบไปตลอดปฐพีจรดขอบสมุทร แล้วเสด็จกลับราชธานี เสวยพระกระยาหารเช้าได้ทัน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระเจ้าจักรพรรดิทรงมีม้าแก้วเห็นปานนี้

๔. มณีรัตนะ

{๔๙๓} อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย พระเจ้าจักรพรรดิทรงมีแก้วมณี แก้วมณีนั้นเป็นแก้วไพฑูรย์อันงามเกิดเองอย่างบริสุทธิ์ มีแปดเหลี่ยม นายช่างเจียระไนดีแล้ว สุกใสแวววาวสมส่วนทุกอย่าง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แสงสว่างของแก้วมณีนั้นกระจายไปโดยรอบประมาณโยชน์หนึ่ง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรื่องเคยมีมาแล้ว พระเจ้าจักรพรรดิเมื่อจะทรงทดลองแก้วมณีดวงนั้น จึงรับสั่งให้จตุรงคเสนาผูกสอดเครื่องรบ ทรงยกแก้วมณีไว้ปลายธงแล้วเสด็จไปประทับยืนในที่มืดในราตรีกาล พวกชาวบ้านที่อยู่รอบ ๆ ต่างพากันสำคัญว่า

เป็นกลางวัน จึงประกอบการงานกันด้วยแสงสว่างนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระเจ้าจักรพรรดิทรงมีแก้วมณีเห็นปานนี้

๕. อิตถีรัตนะ

{๔๙๔} อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย พระเจ้าจักรพรรดิทรงมีนางแก้ว นางแก้วนั้นเป็นสตรีรูปงาม น่าดู น่าชื่นชม กอปรด้วยผิวพรรณผุดผองยิ่งนัก ไม่สูงนัก ไม่ต่ำนัก ไม่ผอมนัก ไม่ดำนัก ไม่ขาวนัก เกินวรรณะของหญิงมนุษย์ แต่ไม่ถึงวรรณะทิพย์ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัมผัสแห่งกายของนางแก้วนั้น เห็นปานนี้คือเป็นดังปุยนุ่นหรือปุยฝ้าย นางแก้วนั้นมีตัวอุ่นในฤดูหนาว ตัวเย็นในฤดูร้อน กลิ่นจันทน์หอมฟุ้งออกจากกาย กลิ่นอุบลหอมฟุ้งออกจากปากของนางแก้วนั้น นางแก้วนั้นมีปกติตื่นก่อน นอนภายหลัง คอยฟังว่าจะโปรดให้ทำอะไร ประพฤติต้องพระทัย เพ็ดทูลด้วยถ้อยคำที่น่ารัก นางแก้วนั้นแม้ใจก็ไม่คิดนอกพระทัยพระเจ้าจักรพรรดิ ไหนเลยกายนางจะนอกพระทัยได้เล่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระเจ้าจักรพรรดิทรงมีนางแก้วเห็นปานนี้

๖. คฤหบดีรัตนะ

{๔๙๕} อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย พระเจ้าจักรพรรดิทรงมีคฤหบดีแก้ว คฤหบดีแก้วนั้นปรากฏว่ามีจักษุเป็นทิพย์ซึ่งเกิดแต่ผลแห่งกรรม อันเป็นเครื่องให้เห็นขุมทรัพย์ทั้งที่มีเจ้าของและไม่มีเจ้าของได้ คฤหบดีแก้วนั้นเข้าเฝ้าพระเจ้าจักรพรรดิแล้วกราบทูลอย่างนี้ว่า ‘ขอเดชะ พระองค์จงมีความ ขวนขวายน้อยเถิด ข้าพระพุทธเจ้าจักกระทำหน้าที่เรื่องทรัพย์ด้วยทรัพย์ของพระองค์เอง’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรื่องเคยมีมาแล้ว พระเจ้าจักรพรรดิเมื่อจะทรงทดลองคฤหบดีแก้วนั้นแหละ ได้เสด็จลงเรือตัดข้ามกระแสนํ้าไปกลางแม่นํ้าคงคาแล้วตรัสกะคฤหบดีแก้วว่า ‘คฤหบดี เราต้องการเงินและทอง’ คฤหบดีแก้วกราบทูลว่า ‘ข้าแต่มหาราช ถ้าเช่นนั้นขอทรงโปรดเทียบเรือเข้าไปริมตลิ่งข้างหนึ่ง’ รับสั่งว่า ‘ดูก่อนคฤหบดี เราต้องการเงินและทองที่นี่’

ลำดับนั้น คฤหบดีแก้วนั้นใช้มือทั้งสองจุ่มน้ำลงไปแล้วยกหม้อที่เต็มด้วยเงินและทองขึ้นมากราบทูลพระเจ้าจักรพรรดิว่า ‘ขอเดชะ เท่านี้พอหรือยัง เท่านี้เป็นอันทำแล้วหรือยัง เท่านี้เป็นอันได้บูชาแล้วหรือยัง’ พระเจ้าจักรพรรดิตรัสอย่างนี้ว่า ‘คฤหบดี เท่านี้พอละ เท่านี้เป็นอันทำแล้ว เท่านี้เป็นอันบูชาแล้ว’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระเจ้าจักรพรรดิทรงมีคฤหบดีแก้วเห็นปานนี้

๗. ปริณายกรัตนะ

{๔๙๖} อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย พระเจ้าจักรพรรดิทรงมีปริณายกแก้ว ปริณายกแก้วนั้นเป็นบัณฑิต เฉียบแหลม มีปัญญา มีความสามารถที่จะให้ พระเจ้าจักรพรรดิบำรุงคนที่ควรบำรุง ให้ทรงถอดถอนคนที่ควรถอดถอน ให้ทรงแต่งตั้งคนที่ควรแต่งตั้ง ปริณายกแก้วนั้นเข้าเฝ้าพระเจ้ามหาสุทัสสนะแล้วกราบทูลอย่างนี้ว่า ‘ขอเดชะ ขอพระองค์จงเป็นผู้มีความขวนขวายน้อยเถิด ข้าพระพุทธเจ้าจักปกครองเอง’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระเจ้าจักรพรรดิทรงมีปริณายกแก้วเห็นปานนี้ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระเจ้าจักรพรรดิทรงมีรัตนะ ๗ ประการ เหล่านี้แล

ฤทธิ์ ๔ ของพระเจ้าจักรพรรดิ

{๔๙๗} [๒๕๙] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระเจ้าจักรพรรดิทรงมีฤทธิ์ ๔ ประการ ฤทธิ์ ๔ ประการคืออะไรบ้าง

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระเจ้าจักรพรรดิทรงมีพระรูปงาม น่าดู น่าชื่นชมกอปรด้วยผิวพรรณผุดผ่อง เกินกว่ามนุษย์อื่น ๆ ยิ่งนัก ดูก่อนภิกษุทั้งหลายพระเจ้าจักรพรรดิทรงมีฤทธิ์นี้เป็นประการที่ ๑

{๔๙๘} อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย พระเจ้าจักรพรรดิทรงมีพระชนมายุยืน ดำรงพระชนม์อยู่สิ้นกาลนานกว่ามนุษย์เหล่าอื่น ๆ ยิ่งนัก ดูก่อนภิกษุทั้งหลายพระเจ้าจักรพรรดิทรงมีฤทธิ์นี้เป็นประการที่ ๒

{๔๙๙} อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย พระเจ้าจักรพรรดิทรงมีพระโรคาพาธน้อย มีทุกข์น้อย ประกอบด้วยไฟธาตุอันเกิดแต่วิบากสม่ำเสมอ ไม่เย็นนัก ไม่ร้อนนัก เกินกว่ามนุษย์อื่น ๆ ยิ่งนัก ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระเจ้าจักรพรรดิทรงมีฤทธิ์นี้เป็นประการที่ ๓

{๕๐๐} อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย พระเจ้าจักรพรรดิทรงเป็นที่รักใคร่ เป็นที่ชอบใจของพราหมณ์และคฤหบดีทั้งหลาย เหมือนอย่างบิดาย่อมเป็นที่รักใคร่เป็นที่ชอบใจของบุตรทั้งหลาย ฉันใด พระเจ้าจักรพรรดิก็ทรงเป็นที่รักใคร่เป็นที่ชอบใจของพวกพราหมณ์และคฤหบดีทั้งหลาย ฉันนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกพราหมณ์และคฤหบดีทั้งหลายก็เป็นที่รักใคร่เป็นที่ชอบพระทัยของพระเจ้าจักรพรรดิ เหมือนอย่างบุตรย่อมเป็นที่รักใคร่เป็นที่ชอบใจของบิดา ฉันใด พวกพราหมณ์และคฤหบดีทั้งหลายก็เป็นที่รักใคร่เป็นที่ชอบพระทัยของพระเจ้าจักรพรรดิ ฉันนั้นดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรื่องเคยมีมาแล้ว พระเจ้าจักรพรรดิเสด็จออกประพาสพระราชอุทยานพร้อมด้วยจตุรงคเสนา

ลำดับนั้น พวกพราหมณ์ และคฤหบดีทั้งหลายเข้าเฝ้าพระเจ้าจักรพรรดิ แล้วกราบทูลอย่างนี้ว่า ‘ขอเดชะ ขอพระองค์อย่ารีบเสด็จพระราชดำเนินเพื่อที่พวกข้าพระพุทธเจ้าจะได้ ชมพระบารมีพระองค์นาน ๆ’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้พระเจ้าจักรพรรดิก็ตรัสเตือนสารถีว่า ‘พ่อสารถี พ่ออย่ารีบขับรถไป เพื่อที่เราจะได้ดูพวกพราหมณ์และคฤหบดีนาน ๆ’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระเจ้าจักพรรดิทรงมี ฤทธิ์นี้เป็นประการที่ ๔ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระเจ้าจักรพรรดิทรงมีฤทธิ์ ๔ ประการเหล่านี้แล

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน พระเจ้าจักรพรรดิผู้ทรงมีรัตนะ ๗ ประการและฤทธิ์ ๔ ประการดังนี้ จะพึงเสวยสุขโสมนัสอันมีสิ่งประกอบนั้น ๆ เป็นเหตุบ้างไหมหนอ”

ภิกษุเหล่านั้นกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระเจ้าจักรพรรดิ ทรงมีรัตนะแต่ละอย่าง ๆ ก็ทรงเสวยสุขโสมนัสอันมีรัตนะนั้น ๆ เป็นเหตุได้แล้วจะป่วยกล่าวไปไยถึงรัตนะ ๗ ประการและฤทธิ์ ๔ ประการเล่า”

{๕๐๑} [๒๖๐] ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงหยิบแผ่นหินย่อม ๆ ขนาดเท่าฝ่ามือมาแล้วตรัสถามภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน แผ่นหินย่อม ๆ ขนาดเท่าฝ่ามือที่เราถือนี้กับภูเขาหลวงหิมพานต์ อย่างไหนหนอแลใหญ่กว่ากัน”

‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แผ่นหินย่อม ๆ ขนาดเท่าฝ่ามือที่ทรงถือนี้มีขนาดยังเล็กนัก เทียบภูเขาหลวงหิมพานต์แล้ววัดกันไม่ได้ ไม่ถึงแม้ส่วนเสี้ยว ยังเทียบกันไม่ได้”

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล พระเจ้าจักรพรรดิผู้ทรงประกอบด้วยรัตนะ ๗ ประการและฤทธิ์ ๔ ประการ ย่อมทรงเสวยสุขโสมนัสอันมีสิ่งประกอบนั้น ๆ เป็นเหตุได้ สุขโสมนัสนั้นเทียบสุขอันเป็นทิพย์แล้ววัดกันไม่ได้ ไม่เข้าถึงแม้ส่วนเสี้ยว ยังเทียบกันไม่ได้

{๕๐๒} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โดยที่กาลเวลาล่วงเลยไปยาวนาน ถ้าบัณฑิตนั้นนั้นแลย่อมมาเกิดเป็นมนุษย์ในบางครั้งบางคราว ก็ย่อมเกิดในตระกูลสูง เห็นปานนี้ คือ ตระกูลกษัตริย์มหาศาล หรือตระกูลพราหมณ์มหาศาล หรือ ตระกูลคฤหบดีมหาศาล อันเป็นตระกูลที่มั่งคั่ง มีทรัพย์มาก มีโภคะมาก มีทองและเงินมาก มีอุปกรณ์เครื่องปลื้มใจมาก มีทรัพย์สินและธัญญาหาร อย่างเพียงพอ และเขาจะเป็นผู้มีรูปงาม น่าชม น่าพอใจ มีผิวพรรณงามเปล่งปลั่ง มีปกติได้ข้าว นํ้า ผ้า ยาน ดอกไม้ ของหอม เครื่องลูบไล้

ที่นอน ที่อยู่อาศัย และเครื่องตามประทีป เขาจะประพฤติกายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต หลังจากตายไปก็จะเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์

{๕๐๓} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เหมือนนักเลงการพนัน เพราะการได้ชัยชนะครั้งแรกเท่านั้น จึงได้โภคสมบัติมากมาย การได้ชัยชนะของนักเลงการพนันที่ได้โภคสมบัตินั้นเป็นเพียงเล็กน้อย ที่แท้แลการที่บัณฑิตนั้นประพฤติกายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริตแล้ว หลังจากตายไปย่อมจะเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ เป็นการได้รับชัยชนะที่ยิ่งใหญ่กว่านั้นดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้คือภูมิของบัณฑิตที่ครบถ้วนบริบูรณ์แล้ว”

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระภาษิตนี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นยินดีชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วแล

จบ พาลปัณฑิตสูตรที่ ๙

๑๐. เทวทูตสูตร

ว่าด้วยเทวฑูต ๕

{๕๐๔} [๒๖๑] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี สมัยนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า{๕๐๕} “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มีเรือนอยู่ ๒ หลัง มีประตูตรงกัน บุรุษผู้มีสายตาดียืนอยู่ระหว่างกลางเรือน ๒ หลังนั้น พึงเห็นคนที่กำลังเดินเข้าบ้าง กำลังเดินออกบ้าง กำลังเดินมาบ้าง กำลังเดินไปบ้าง ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกันแล ภิกษุทั้งหลาย เราย่อมมองเห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังอุบัติ เลว