๑. จูฬสุญญตสูตร เล่ม ๑๔

๓. สุญญตวรรค

หมวดว่าด้วยสุญญตาวิหารธรรม

๑. จูฬสูญญตสูตร

ว่าด้วยสุญญตาสมาบัติ สูตรเล็ก

{๓๓๓} [๑๗๖] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ปราสาทของนางวิสาขามิคารมารดา ในปุพพาราม ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้นแล ท่านพระอานนท์ออกจากที่หลีกเร้นในเวลาเย็น เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง นั่งเรียบร้อยแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ สักยนิคมชื่อนครกะ ในแคว้นสักกะ ณ ที่นั้น ข้าพระองค์ได้สดับได้รับพระดำรัสนี้มาเฉพาะพระพักตร์พระผู้มีพระภาคเจ้าว่า ‘ดูก่อนอานนท์ บัดนี้ส่วนใหญ่เราอยู่ด้วยสุญญตาวิหารธรรม’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้อนี้ข้าพระองค์ได้สดับมาดีแล้ว รับมาดีแล้ว ใส่ใจดีแล้ว ทรงจำไว้ดีแล้วหรือ”{๓๓๔} พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งว่า “ดูก่อนอานนท์ แน่นอน ข้อนั้นเธอสดับมาดีแล้ว รับมาดีแล้ว ใส่ใจดีแล้ว ทรงจำไว้ดีแล้ว ดูก่อนอานนท์ ทั้งเมื่อก่อนและบัดนี้ ส่วนใหญ่เราก็อยู่ด้วยสุญญตาวิหารธรรม

ดูก่อนอานนท์เปรียบเหมือนปราสาทของมิคารมารดาหลังนี้ว่างเปล่าจากช้าง โค ม้า และลา ว่างเปล่าจากทองและเงิน ว่างเปล่าจากการชุมนุมของสตรีและบุรุษ มีไม่ว่างอยู่อย่างเดียวก็คือเฉพาะภิกษุสงฆ์เท่านั้น

ฉันใด ดูก่อนอานนท์ ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกันแล ไม่ใส่ใจสัญญาว่าหมู่บ้าน ไม่ใส่ใจสัญญาว่ามนุษย์ ใส่ใจแต่สิ่งเดียวเฉพาะสัญญาว่าป่า จิตของเธอย่อมแล่นไป เลื่อมใส ตั้งมั่น และนึกน้อมอยู่ในสัญญาว่าป่า เธอจึงรู้ชัดอย่างนี้ว่า ‘ในสัญญาว่าป่านี้ไม่มีความกระวนกระวายแบบที่มีเพราะอาศัยสัญญาว่าหมู่บ้าน และแบบที่มีเพราะอาศัยสัญญาว่ามนุษย์เลย จะมีอยู่ก็แต่เพียงความกระวนกระวายอย่างเดียว คือ เฉพาะที่อาศัยสัญญาว่าป่าเท่านั้น’ เธอรู้ชัดว่า ‘สัญญานี้ว่างจากสัญญาว่าหมู่บ้าน สัญญานี้ว่างจากสัญญาว่ามนุษย์’ และรู้ชัดว่า ‘มีไม่ว่างอยู่สิ่งเดียว ก็คือ เฉพาะสัญญาว่าป่าเท่านั้น’ ด้วยประการฉะนี้

เธอจึงพิจารณาเห็นความว่างนั้นด้วยสิ่งที่ไม่มีอยู่ในสัญญานั้นเลย และรู้ชัดถึงสิ่งที่เหลืออยู่ในสัญญานั้นอันยังมีอยู่ว่า ‘สิ่งนี้มี’ ดูก่อนอานนท์ แม้อย่างนี้ ก็เป็นการก้าวลงสู่สุญญตาอันบริสุทธิ์ตามความเป็นจริง ไม่เคลื่อนคลาดของภิกษุนั้น{๓๓๕} [๑๗๗] ยังมีอีก อานนท์ ภิกษุไม่ใส่ใจสัญญาว่ามนุษย์ ไม่ใส่ใจสัญญาว่าป่า ใส่ใจแต่สิ่งเดียวเฉพาะสัญญาว่าแผ่นดิน จิตของเธอย่อมแล่นไป เลื่อมใส ตั้งมั่น และนึกน้อมอยู่ในสัญญาว่าแผ่นดิน เปรียบเหมือนหนังโคที่เขาขึงดีแล้วด้วยหลักตั้งร้อยย่อมปราศจากรอยย่น ฉันใด ดูก่อนอานนท์ ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกันแล ไม่ใส่ใจสถานที่ที่ลุ่ม ๆ ดอน ๆ แม่น้ำและที่เดินยาก สถานที่มีตอหนาม ภูเขาที่ตะปุ่มตะป่ำบนแผ่นดินนี้ทั้งหมด ใส่ใจแต่สิ่งเดียวเฉพาะสัญญาว่าแผ่นดิน จิตของเธอย่อมแล่นไป เลื่อมใส ตั้งมั่น และนึกน้อมอยู่ในสัญญาว่าแผ่นดิน เธอจึงรู้ชัดอย่างนี้ว่า ‘ในสัญญาว่าแผ่นดินนี้ ไม่มีความกระวนกระวายแบบที่มีเพราะอาศัยสัญญาว่ามนุษย์และแบบที่มีเพราะอาศัยสัญญาว่าป่า จะมีอยู่ก็แต่เพียงความกระวนกระวายอย่างเดียว

คือ เฉพาะที่อาศัยสัญญาว่าแผ่นดินเท่านั้น’ เธอรู้ชัดว่า ‘สัญญานี้ว่างจากสัญญาว่ามนุษย์ สัญญานี้ว่างจากสัญญาว่าป่า’ และรู้ชัดว่า ‘มีไม่ว่างอยู่สิ่งเดียว ก็คือ เฉพาะสัญญาว่าแผ่นดินเท่านั้น’ ด้วยประการฉะนี้ เธอจึงพิจารณาเห็นความว่างนั้นด้วยสิ่งที่ไม่มีอยู่ในสัญญานั้นเลย และรู้ชัดถึงสิ่งที่เหลืออยู่ในสัญญานั้นอันยังมีอยู่ว่า ‘สิ่งนี้มี’ ดูก่อนอานนท์ แม้อย่างนี้ก็เป็นการก้าวลงสู่สุญญตาอันบริสุทธิ์ตามความเป็นจริง ไม่เคลื่อนคลาดของภิกษุนั้น

{๓๓๖} [๑๗๘] ยังมีอีก อานนท์ ภิกษุไม่ใส่ใจสัญญาว่าป่า ไม่ใส่ใจสัญญาว่าแผ่นดิน ใส่ใจแต่สิ่งเดียวเฉพาะอากาสานัญจายตนสัญญา จิตของเธอย่อมแล่นไป เลื่อมใส ตั้งมั่น และนึกน้อมอยู่ในอากาสานัญจายตนสัญญา เธอจึงรู้ชัดอย่างนี้ว่า ‘ในอากาสานัญจยตนสัญญานี้ไม่มีความกระวนกระวายแบบที่มีเพราะอาศัยสัญญาว่าป่าและแบบที่มีเพราะอาศัยสัญญาว่าแผ่นดินจะมีอยู่ก็แต่เพียงความกระวนกระวายอย่างเดียว คือ เฉพาะที่อาศัยอากาสานัญจยตนสัญญาเท่านั้น’ เธอรู้ชัดว่า ‘สัญญานี้ว่างจากสัญญาว่าป่า สัญญานี้ว่างจากสัญญาว่าแผ่นดิน’ และรู้ชัดว่า ‘มีไม่ว่างอยู่สิ่งเดียว ก็คือ เฉพาะอากาสานัญจายตนสัญญาเท่านั้น’

ด้วยประการฉะนี้ เธอจึงพิจารณาเห็นความว่างนั้นด้วยสิ่งที่ไม่มีอยู่ในสัญญานั้นเลย และรู้ชัดถึงสิ่งที่เหลืออยู่ในสัญญานั้นอันยังมีอยู่ว่า ‘สิ่งนี้มี’ ดูก่อนอานนท์ แม้อย่างนี้ก็เป็นการก้าวลงสู่สุญญตาอันบริสุทธิ์ตามความเป็นจริง ไม่เคลื่อนคลาด ของภิกษุนั้น{๓๓๗} [๑๗๙] ยังมีอีก อานนท์ ภิกษุไม่ใส่ใจสัญญาว่าแผ่นดิน ไม่ใส่ใจอากาสานัญจายตนสัญญา ใส่ใจแต่สิ่งเดียวเฉพาะวิญญาณัญจายตนสัญญา จิตของเธอย่อมแล่นไป เลื่อมใส ตั้งมั่น และนึกน้อมอยู่ในวิญญาณัญจายตน สัญญา เธอจึงรู้ชัดอย่างนี้ว่า ‘ในวิญญาณัญจายตนสัญญานี้ไม่มีความกระวนกระวายแบบที่มีเพราะอาศัยสัญญาว่าแผ่นดินและแบบที่มีเพราะอาศัยอากาสานัญจายตนสัญญา จะมีอยู่ก็แต่เพียงความกระวนกระวายอย่างเดียว คือ เฉพาะที่อาศัยวิญญาณัญจายตนสัญญาเท่านั้น’ เธอรู้ชัดว่า ‘สัญญานี้

ว่างจากสัญญาว่าแผ่นดิน สัญญานี้ว่างจากอากาสานัญจายตนสัญญา’ และ รู้ชัดว่า ‘มีไม่ว่างอยู่สิ่งเดียว ก็คือ เฉพาะวิญญาณัญจายตนสัญญาเท่านั้น’ ด้วยประการฉะนี้ เธอจึงพิจารณาเห็นความว่างนั้นด้วยสิ่งที่ไม่มีอยู่ในสัญญานั้นเลย และรู้ชัดถึงสิ่งที่เหลืออยู่ในสัญญานั้นอันยังมีอยู่ว่า ‘สิ่งนี้มี’ ดูก่อนอานนท์ แม้อย่างนี้ก็เป็นการก้าวลงสู่สุญญตาอันบริสุทธิ์ตามความเป็นจริง ไม่เคลื่อนคลาดของภิกษุนั้น

{๓๓๘} [๑๘๐] ยังมีอีก อานนท์ ภิกษุไม่ใส่ใจอากาสานัญจยตนสัญญา ไม่ใส่ใจวิญญาณัญจายตนสัญญา ใส่ใจแต่สิ่งเดียวเฉพาะอากิญจัญญายตนสัญญา จิตของเธอย่อมแล่นไป เลื่อมใส ตั้งมั่น และนึกน้อมอยู่ในอากิญจัญญายตนสัญญา เธอจึงรู้ชัดอย่างนี้ว่า ‘ในอากิญจัญญายตนสัญญานี้ไม่มีความกระวนกระวายแบบที่มีเพราะอาศัยอากาสานัญจายตนสัญญาและแบบที่มีเพราะอาศัยวิญญาณัญจายตนสัญญา จะมีอยู่ก็แต่เพียงความกระวนกระวายอย่างเดียว คือ เฉพาะที่อาศัยอากิญจัญญายตนสัญญาเท่านั้น’ เธอรู้ชัดว่า ‘สัญญานี้ว่างจากอากาสานัญจายตนสัญญา สัญญานี้ว่างจากวิญญาณัญจายตนสัญญา’ และรู้ชัดว่า ‘มีไม่ว่างอยู่สิ่งเดียว ก็คือ

เฉพาะอากิญจัญญายตนสัญญาเท่านั้น’ ด้วยประการฉะนี้ เธอจึงพิจารณาเห็นความว่างนั้นด้วยสิ่งที่ไม่มีอยู่ในสัญญานั้นเลย และรู้ชัดถึงสิ่งที่เหลืออยู่ในสัญญานั้นอันยังมีอยู่ว่า ‘สิ่งนี้มี’ ดูก่อนอานนท์ แม้อย่างนี้ก็เป็นการก้าวลงสู่สุญญตาอันบริสุทธิ์ตามความเป็นจริงไม่เคลื่อนคลาดของภิกษุนั้น{๓๓๙} [๑๘๑] ยังมีอีก อานนท์ ภิกษุไม่ใส่ใจวิญญาณัญจายตนสัญญา ไม่ใส่ใจอากิญจัญญายตนสัญญา ใส่ใจแต่สิ่งเดียวเฉพาะเนวสัญญานาสัญญายตนสัญญา จิตของเธอย่อมแล่นไป เลื่อมใสตั้งมั่น และนึกน้อมอยู่ในเนวสัญญานาสัญญายตนสัญญา เธอรู้ชัดอย่างนี้ว่า ‘ในเนวสัญญานาสัญญายตนสัญญานี้ ไม่มีความกระวนกระวายแบบที่มีเพราะอาศัยวิญญาณัญจายตนสัญญาและแบบที่มีเพราะอาศัยอากิญจัญญายตนสัญญา จะมีอยู่ก็แต่

เพียงความกระวนกระวายอย่างเดียว คือ เฉพาะที่อาศัยเนวสัญญานาสัญญายตนสัญญาเท่านั้น’ เธอรู้ชัดว่า ‘สัญญานี้ว่างจากวิญญาณัญจายตนสัญญา สัญญานี้ว่างจากอากิญจัญญายตนสัญญา’ และรู้ชัดว่า ‘มีไม่ว่างอยู่สิ่งเดียว ก็คือ เฉพาะเนวสัญญานาสัญญายตนสัญญาเท่านั้น’ ด้วยประการฉะนี้ เธอจึงพิจารณาเห็นความว่างนั้นด้วยสิ่งที่ไม่มีอยู่ในสัญญานั้นเลย และรู้ชัดถึงสิ่งที่เหลืออยู่ในสัญญานั้นอันยังมีอยู่ว่า ‘สิ่งนี้มี’ ดูก่อนอานนท์ แม้อย่างนี้ก็เป็นการก้าวลงสู่สุญญตาอันบริสุทธิ์ตามความเป็นจริง ไม่เคลื่อนคลาดของภิกษุนั้น

{๓๔๐} [๑๘๒] ยังมีอีก อานนท์ ภิกษุไม่ใส่ใจอากิญจัญญายตนสัญญา ไม่ใส่ใจเนวสัญญานาสัญญายตนสัญญา ใส่ใจแต่สิ่งเดียวเฉพาะอนิมิตตเจโตสมาธิ จิตของเธอย่อมแล่นไป เลื่อมใส ตั้งมั่น และนึกน้อมอยู่ในอนิมิตตเจโตสมาธิ เธอจึงรู้ชัดอย่างนี้ว่า ‘ในเจโตสมาธินี้ไม่มีความกระวนกระวายแบบที่มีเพราะอาศัยอากิญจัญญายตนสัญญาและแบบที่มีเพราะอาศัยเนวสัญญานาสัญญายตนสัญญา จะมีอยู่แต่เพียงความกระวนกระวาย คือ ความไม่ว่างที่เกี่ยวเนื่องด้วยอายตนะ ๖ อาศัยกายนี้เอง เพราะชีวิตเป็นปัจจัย’ เธอรู้ชัดว่า ‘สัญญานี้ว่างจากอากิญจัญญายตนสัญญา สัญญานี้ว่างจากเนวสัญญานาสัญญายตนสัญญา’ และรู้ชัดว่า ‘มีไม่ว่างอยู่ก็คือที่เกี่ยวเนื่องด้วยอายตนะ

๖ อาศัยกายนี้เอง เพราะชีวิตเป็นปัจจัย’ ด้วยประการฉะนี้ เธอจึงพิจารณาเห็นความว่างนั้นด้วยสิ่งที่ไม่มีอยู่ในสัญญานั้นเลย และรู้ชัดถึงสิ่งที่เหลืออยู่ในสัญญานั้นอันยังมีอยู่ว่า ‘สิ่งนี้มี’ ดูก่อนอานนท์ แม้อย่างนี้ก็เป็น การก้าวลงสู่สุญญตาอันบริสุทธิ์ตามความเป็นจริง ไม่เคลื่อนคลาดของภิกษุนั้น{๓๔๑} [๑๘๓] ยังมีอีก อานนท์ ภิกษุไม่ใส่ใจอากิญจัญญายตนสัญญา ไม่ใส่ใจเนวสัญญานาสัญญายตนสัญญา ใส่ใจแต่สิ่งเดียวเฉพาะอนิมิตตเจโตสมาธิ

จิตของเธอย่อมแล่นไป เลื่อมใส ตั้งมั่น และนึกน้อมอยู่ในอนิมิตตเจโตสมาธิ เธอจึงรู้ชัดอย่างนี้ว่า ‘อนิมิตตเจโตสมาธินี้แลยังถูกปัจจัยปรุงแต่ง จูงใจได้ ก็สิ่งใดสิ่งหนึ่งที่ถูกปัจจัยปรุงแต่ง จูงใจได้ สิ่งนั้นไม่เที่ยง มีความดับไปเป็นธรรมดา’ เมื่อเธอรู้ชัดอย่างนี้เห็นอย่างนี้ จิตย่อมหลุดพ้นแม้จากกามาสวะ แม้จากภวาสวะ แม้จากอวิชชาสวะ เมื่อจิตหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่าจิตหลุดพ้นแล้ว รู้ชัดว่า’ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มิอีก’ เธอจึงรู้ชัดอย่างนี้ว่า ‘ในญาณนี้ไม่มีความกระวนกระวายแบบที่มีเพราะอาศัยกามาสวะ

แบบที่มีเพราะอาศัยภวาสวะ และแบบที่มีเพราะอาศัยอวิชชาสวะ จะมีอยู่ก็แต่เพียงความกระวนกระวายคือที่เกี่ยวเนื่องด้วยอายตนะ ๖ อาศัยกายนี้เอง เพราะชีวิตเป็นปัจจัย’ เธอรู้ชัดว่า ‘สัญญานี้ว่างจากกามาสวะ สัญญานี้ว่างจากภวาสวะ สัญญานี้ว่างจากอวิชชาสวะ’ และรู้ชัดว่า ‘มีไม่ว่างอยู่ ก็คือ ความไม่ว่างที่เกี่ยวเนื่องด้วยอายตนะ ๖ อาศัยกายนี้เองเพราะชีวิตเป็นปัจจัย’ ด้วยประการฉะนี้ เธอจึงพิจารณาเห็นความว่างนั้นด้วย สิ่งที่ไม่มีอยู่ในเจโตสมาธินั้นเลย และรู้ชัดถึงสิ่งที่เหลืออยู่ในเจโตสมาธินั้นอันยังมีอยู่ว่า ‘สิ่งนี้มี’ ดูก่อนอานนท์ แม้อย่างนี้ก็เป็นการก้าวลงสู่สุญญตาอันบริสุทธิ์ตามความเป็นจริง ไม่เคลื่อนคลาดของภิกษุนั้น{๓๔๒} [๑๘๔] ดูก่อนอานนท์ สมณะหรือพราหมณ์ในอดีตกาลบรรดามี ที่บรรลุสุญญาตาสมาบัติอันบริสุทธิ์เยี่ยมยอด ทั้งหมดนั้นก็ได้บรรลุสุญญตาสมาบัติอันบริสุทธิ์เยี่ยมยอดนี้เองอยู่ สมณะหรือพราหมณ์ในอนาคตกาล

บรรดามี ที่จะบรรลุสุญญตาสมาบัติอันบริสุทธิ์เยี่ยมยอดอยู่ ทั้งหมดนั้นก็จักบรรลุสุญญตาสมาบัติอันบริสุทธิ์เยี่ยมยอดนี้เองอยู่ สมณะหรือพราหม์ในบัดนี้บรรดามี ที่บรรลุสุญญตาสมาบัติอันบริสุทธิ์เยี่ยมยอดอยู่ ทั้งหมดนั้นย่อมบรรลุสุญญตาสมาบัติอันบริสุทธิ์เยี่ยมยอดนี้เองอยู่ ดูก่อนอานนท์ เพราะฉะนั้นแล เธอทั้งหลายพึงศึกษาอย่างนี้เถิดว่า ‘เราจักบรรลุสุญญตาสมาบัติอันบริสุทธิ์เยี่ยมยอดอยู่”

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระภาษิตนี้แล้ว ท่านพระอานนท์ยินดีชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วแล

จบ จูฬสุญญตสูตรที่ ๑

๒. มหาสุญญตสูตร

ว่าด้วยสุญญตาสมาบัติ สูตรใหญ่

{๓๔๓} [๑๘๕] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ นิโครธาราม ใกล้พระนครกบิลพัสดุ์ ในแคว้นสักกะ ครั้งนั้นเป็นเวลาเช้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงครองอันตรวาสกแล้วทรงถือบาตรจีวรเสด็จเข้าไปบิณฑบาตยังพระนครกบิลพัสดุ์ ครั้นเสด็จกลับจากบิณฑบาตหลังเสวยพระกระยาหารแล้วจึงเสด็จเข้าไปยังวิหารของเจ้ากาฬเขมกศากยะ เพื่อทรงพักผ่อนในเวลากลางวัน สมัยนั้นแล ในวิหารของเจ้ากาฬเขมกศากยะมีเสนาสนะที่เขาจัดไว้มากที่ด้วยกัน พระผู้มีพระภาคเจ้าทอดพระเนตรเห็นเสนาสนะที่เขาจัดไว้มากที่ด้วยอันจึงมีพระดำริดังนี้ว่า ‘ในวิหารของเจ้ากาฬเขมกศากยะ เขาจัดเสนาสนะไว้มากที่ด้วยกัน ที่นี่มีภิกษุอยู่หลายรูปหรือหนอ”