๓. มหาโคปาลสูตร เล่ม ๑๒

แจ่มกระจ่าง ต้นสาละบานสะพรั่งไปทุกต้น กลิ่นคล้ายทิพย์ย่อมอบอวลไปทั่ว ท่านโมคคัลลานะ ป่าโคสิงคสาลวันจะพึงงามได้ด้วยภิกษุลักษณะอย่างไร, เมื่อข้าพระองค์กล่าวอย่างนี้แล้ว ท่านพระมหาโมคคัลลานะก็ได้ตอบว่า ‘ท่าน สารีบุตร ภิกษุ ๒ รูปในพระศาสนานี้กล่าวอภิธรรมกถากัน เธอทั้งสองนั้น ถามปัญหากันและกัน ถามปัญหากันแล้วก็ตอบกันเอง และไม่หยุดพักด้วย ทั้งธรรมกถาของเธอทั้งสองนั้นก็ไหลเรื่อยไป ท่านสารีบุตร ป่าโคสิงคสาลวัน พึงงามด้วยภิกษุลักษณะอย่างนี้แล, ดังนี้”

“สาธุ สาธุ สารีบุตร โมคคัลลานะเมื่อจะพยากรณ์ให้ถูก ก็พึงพยากรณ์ตามนั้น ด้วยว่าโมคคัลลานะเป็นธรรมกถึก”

{๓๘๑} [๓๔๔] เมื่อท่านพระสารีบุตรกล่าวอย่างนี้แล้ว ท่านพระมหาโมคคัลลานะ ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า “พระพุทธเจ้าข้า ในลำดับต่อไป ข้าพระองค์ได้กล่าวกะท่านพระสารีบุตรดังนี้ว่า ‘ท่านสารีบุตร ปฏิภาณ ตามที่เป็นของตนพวกเราทั้งหมดก็ได้ตอบไปแล้ว บัดนี้พวกเราขอถามท่านสารีบุตรในข้อนั้นบ้างว่า ‘ป่าโคสิงคสาลวันเป็นสถานน่ารื่นรมย์ ราตรีแจ่มกระจ่าง ต้นสาละบานสะพรั่งไปทุกต้น กลิ่นคล้ายทิพย์ย่อมอบอวลไปทั่ว ท่านสารีบุตร ป่าโคสิงคสาลวันจะพึงงามได้ด้วยภิกษุลักษณะอย่างไร’ เมื่อข้าพระองค์กล่าวอย่างนี้แล้ว ท่านพระสารีบุตรก็ได้ตอบว่า ‘ท่านโมคคัลลานะ ภิกษุในพระศาสนานี้ยังจิตให้เป็นไปในอำนาจและไม่เป็นไปตามอำนาจของจิต

เธอประสงค์ที่จะอยู่ด้วยวิหารสมาบัติใดในเวลาเช้าก็อยู่ ด้วยวิหารสมาบัตินั้นในเวลาเช้าได้ ประสงค์ที่จะอยู่ด้วยวิหารสมาบัติใดในเวลาเที่ยง ก็อยู่ด้วยวิหารสมาบัตินั้นในเวลาเที่ยงได้ ประสงค์ที่จะอยู่ด้วยวิหารสมาบัติใดในเวลาเย็น ก็อยู่ด้วยวิหารสมาบัตินั้นในเวลาเย็นได้ เปรียบ เหมือนหีบผ้าของพระราชาหรือ ของราชมหาอำมาตย์ซึ่งมีผ้าสีต่าง ๆ เต็มอยู่ พระราชาหรือราชมหาอำมาตย์ประสงค์จะนุ่งห่มผ้าชุดใด ๆ ในเวลาเช้า ก็นุ่งห่มผ้าชุดนั้น ๆ ในเวลาเช้าได้ ประสงค์จะนุ่งห่มผ้าชุดใด ๆ ในเวลาเที่ยง

ก็นุ่งห่มผ้าชุดนั้น ๆ ในเวลาเที่ยงได้ ประสงค์จะนุ่งห่มผ้าชุดใด ๆ ในเวลาเย็น ก็นุ่งห่มผ้าชุดนั้น ๆ ในเวลาเย็นได้ แม้ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกันแล ยังจิตให้เป็นไปในอำนาจและไม่เป็นไปตามอำนาจของจิต เธอประสงค์ที่จะ อยู่ด้วยวิหารสมาบัติใดในเวลาเช้า ก็อยู่ด้วยวิหารสมาบัตินั้นในเวลาเช้าได้ ประสงค์ที่จะอยู่ด้วยวิหารสมาบัติใดในเวลาเที่ยง ก็อยู่ด้วยวิหารสมาบัตินั้น ในเวลาเที่ยงได้ ประสงค์ที่จะอยู่ด้วยวิหารสมาบัติใดในเวลาเย็น ก็อยู่ด้วยวิหารสมาบัตินั้นในเวลาเย็นได้ ท่านโมคคัลลานะ ป่าโคสิงคสาลวันพึงงาม ด้วยภิกษุลักษณะอย่างนี้แล’ ดังนี้”พระผ้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “สาธุ สาธุ โมคคัลลานะ สารีบุตรเมื่อจะพยากรณ์ให้ถูก ก็พึงพยากรณ์ตามนั้น ด้วยว่าสารีบุตรยังจิตให้เป็นไปในอำนาจ และไม่เป็นไปตามอำนาจของจิตเธอประสงค์ที่จะอยู่ด้วยวิหารสมาบัติใดในเวลาเช้า ก็อยู่ด้วยวิหารสมาบัตินั้นในเวลาเช้าได้ ประสงค์ที่จะอยู่ด้วยวิหาร สมาบัติใดในเวลาเที่ยง ก็อยู่ด้วยวิหารสมาบัตินั้นในเวลาเที่ยงได้ ประสงค์ที่จะอยู่ด้วยวิหารสมาบัติใดในเวลาเย็น ก็อยู่ด้วยวิหารสมาบัตินั้น ในเวลาเย็นได้”

พระพุทธโอวาท

{๓๘๑} [๓๔๕] เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้วท่านพระสารีบุตรได้ กราบทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า “พระพุทธเจ้าข้า คำของใครหนอ เป็นสุภาษิต” พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนสารีบุตร คำของพวกเธอทั้งหมดจัด เป็นสุภาษิตโดยปริยาย ก็แต่พวกเธอจงพึงคำของเรา ต่อคำถามว่า ‘ป่าโคสิงคสาลวันจะพึงงามด้วยภิกษุลักษณะอย่างไร’ นั้น เราตอบว่า ‘ดูก่อนสารีบุตร ภิกษุในศาสนานี้กลับจากบิณฑบาตในเวลาหลังฉันแล้วนั่งคู้บัลลังก์ ตั้ง

กายตรง ดำรงสติไว้เฉพาะหน้า ว่า ‘จิตของเรายังไม่หมดความถือมั่น ยัง ไม่หลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพียงใดเราจักไม่ทำลายบัลลังก์นี้เพียงนั้น’ ดังนี้’ ดูก่อนสารีบุตร ป่าโคสิงคสาลวันพึงงามด้วยภิกษุลักษณะอย่างนี้แล” พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ท่านผู้มีอายุเหล่านั้น ยินดีชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วแล

จบ มหาโคสิงคสาลสูตรที่ ๒

ว่าด้วยคนเลี้ยงโค สูตรใหญ่

[๓๔๖] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นทูล รับพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัส พระพุทธพจน์นี้ว่าองค์ของคนเลี้ยงโคที่ไม่ทำฝูงโคเจริญได้ ๑๑ ประการ

{๓๘๔} “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คนเลี้ยงโคผู้ประกอบด้วยองค์ ๑๑ ประการ เป็น ผู้ไม่สามารถที่จะดูแลฝูงโคทำให้เจริญได้ องค์ ๑๑ ประการคืออะไรบ้าง คือ คนเลี้ยงโคในโลกนี้

๑. ไม่รู้จักรูปโค

๒. ไม่ฉลาดในลักษณะโค

๓. ไม่คอยเขี่ยไข่ขางให้

๔. ไม่ปิดแผลให้

๕. ไม่สุมควันให้

๖. ไม่รู้จักท่าน้ำ

๗. ไม่รู้จักน้ำที่ดื่ม

๘. ไม่รู้จักทาง

๙. ไม่ฉลาดในที่หากินของโค

๑๐. รีดน้ำนมไม่ได้เหลือไว้

๑๑. ไม่บูชาโคที่เป็นพ่อฝูงเป็นจ่าฝูงด้วยการบูชาเป็นพิเศษ

องค์ของภิกษุที่ไม่เจริญในพระธรรมวินัย ๑๑ ประการ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลายคนเลี้ยงโคผู้ประกอบด้วยองค์ ๑๑ ประการ เหล่านี้แลป็นผู้ไม่สามารถที่จะดูแลฝูงโคทำให้เจริญได้ฉันใดภิกษุผู้

ประกอบด้วยองค์ ๑๑ ประการก็ไม่สามารถที่จะถึงความเจริญงอกงามไพบูลย์ในธรรมวินัยนี้ได้ ฉันนั้น องค์ ๑๑ ประการมีอะไรบ้าง คือ ภิกษุ ในธรรมวินัยนี้

๑.ไม่รู้จักรูป

๒. ไม่ฉลาดในลักษณะ

๓. ไม่คอยเขี่ยไข่ขาง

๔. ไม่ปิดแผล

๕. ไม่สุมควัน

๖. ไม่รู้จักท่า

๗. ไม่รู้จักธรรมที่ดื่ม

๘. ไม่รู้จักทาง

๙. ไม่ฉลาดในโคจร

๑๐. รีดน้ำนมมิได้เหลือไว้

๑๑. ไม่บูชาภิกษุที่เป็นพระเถระ เป็นรัตตัญญู มีพรรษามาก เป็นบิดาสงฆ์ เป็นผู้นำสงฆ์ด้วยการบูชาเป็นพิเศษ

{๓๘๕} [๓๔๗] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุเป็นผู้ไม่รู้จักรูปอย่างไร คือ ภิกษุ ในธรรมวินัยนี้ไม่รู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งรูปที่ท่านกล่าวไว้ว่า ‘รูปอย่าง ใดอย่างหนึ่ง รูปทั้งปวง มหาภูตรูป ๔ และอุปาทายรูปแห่งมหาภูตรูป ๔’ ดู ก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ไม่รู้จักรูปเป็นอย่างนี้แล (๑)ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุเป็นผู้ไม่ฉลาดในลักษณะอย่างไร คือ ภิกษุ ในธรรมวินัยนี้ไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘คนพาลมีกรรมเป็นลักษณะ บัณฑิตมีกรรมเป็นลักษณะ๑’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลายภิกษุเป็นผู้ไม่ฉลาดในลักษณะ อย่างนี้แล (๒)ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุเป็นผู้ไม่คอยเขี่ยไข่ขางอย่างไร คือ ภิกษุ ในธรรมวินัยนี้ยอมให้กามวิตกที่เกิดขึ้นแล้วทับถมอยู่ ไม่ละเสีย ไม่บรรเทาเสีย ไม่ทำให้หมดไป ไม่ให้ถึงความดับสูญ ยอมให้พยาปาทวิตกที่เกิดขึ้น แล้วทับถมอยู่ ไม่ละเสีย ไม่บรรเทาเสีย ไม่ทำให้หมดไป ไม่ให้ถึงความ

ดับสูญ ยอมให้วิหิงสาวิตกที่เกิดขึ้นแล้วทับถมอยู่ ไม่ละเสีย ไม่บรรเทาเสีย ไม่ทำให้หมดไป ไม่ให้ถึงความดับสูญ และยอมให้เหล่าอกุศลธรรมอันเลว ทรามที่เกิดขึ้นแล้ว ๆ ทับถมอยู่ ไม่ละเสีย ไม่บรรเทาเสีย ไม่ทำให้หมดไป ไม่ให้ถึงความดับสูญดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ไม่คอยเขี่ยไข่ขาง อย่างนี้แล (๓)

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุเป็นผู้ไม่ปิดแผลอย่างไร คือ ภิกษุใน ธรรมวินัยนี้เห็นรูปด้วยจักษุแล้วรวบถือรวม ๆ แยกถือเป็นส่วน ๆ เธอไม่ ปฏิบัติเพื่อสำรวมจักขุนทรีย์ ไม่รักษาจักขุนทรีย์ ไม่ถึงความสำรวมใน จักขุนทรีย์ที่เมื่อไม่สำรวมแล้วจะเป็นเหตุให้อกุศลธรรมอันเลวทราม คือ อภิชฌาและโทมนัสครอบงำได้ได้ยินเสียงด้วยโสตะ ... สูดดมกลิ่นด้วย ฆานะ... ลิ้มรสด้วยชิวหา... ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย... รู้ธรรมารมณ์ด้วย มโนแล้วรวบถือรวม ๆ แยกถือเป็นส่วน ๆ เธอไม่ปฏิบัติเพื่อสำรวมมนินทรีย์ ไม่รักษามนินทรีย์ ไม่ถึงความสำรวมในมนินทรีย์ที่เมื่อไม่สำรวมแล้ว จะเป็นเหตุให้อกุศลธรรมอันเลวทรามคืออภิชฌาและโทมนัสครอบงำได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ไม่ปิดแผลอย่างนี้แล (๔)ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุเป็นผู้ไม่สุมควันอย่างไร คือ ภิกษุใน ธรรมวินัยนี้ ไม่แสดงธรรมตามที่ได้ฟังตามที่ได้เล่าเรียนมาแก่ผู้อื่นโดยพิสดาร ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ไม่สุมควันให้อย่างนี้แล (๕)

ดูก่อนภิกษุทั้งหลายก็ภิกษุเป็นผู้ไม่รู้จักท่าอย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ไม่เข้าไปหาแล้วไต่ถาม ไม่สอบถามภิกษุทั้งหลายผู้เป็นพระเถระ เป็นพหูสูต เป็นผู้รู้หลัก ทรงธรรม ทรงวินัย ทรงมาติกา ตามกาลอันควรว่า ‘ภาษิตนี้เป็นอย่างไรเนื้อความแห่งภาษิตนี้เป็นอย่างไร’ ท่านผู้มีอายุ เหล่านั้นจึงไม่เปิดเผยข้อความที่ลี้ลับ ไม่ทำข้อความที่ลึกให้ตื้น ไม่บรรเทา ความสงสัยในธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งความสงสัยหลาย ๆ อย่างแก่ภิกษุนั้นได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ไม่รู้จักท่าอย่างนี้แล (๖)

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุเป็นผู้ไม่รู้จักธรรมที่ดื่มอย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เมื่อมีใครแสดงธรรมวินัยที่ตถาคตประกาศแล้วอยู่ ไม่ได้รู้แจ้งธรรม ไม่ได้รู้แจ้งอรรถไม่ได้ความปราโมทย์อันประกอบด้วยธรรม ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ไม่รู้จักธรรมที่ดื่มอย่างนี้แล (๗)

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุเป็นผู้ไม่รู้จักทางอย่างไรคือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ไม่รู้ชัดถึงอริยมรรคมีองค์ ๘ ตามความเป็นจริง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ไม่รู้จักทางอย่างนี้แล (๘)

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุเป็นผู้ไม่ฉลาดในโคจรอย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ไม่รู้ประจักษ์สติปัฏฐาน ๔ ตามความเป็นจริง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ไม่ฉลาดในโคจรอย่างนี้แล (๙)

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุเป็นผู้รีดนํ้านมมิให้เหลือไว้อย่างไร คือ พวกคฤหบดีผู้มีศรัทธาปวารณาภิกษุในธรรมวินัยนี้ด้วยจีวรบิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขารเพื่อนำไปได้ตามปรารถนา ในการนั้น ภิกษุกลับไม่รู้จักประมาณที่จะรับ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้รีดนํ้านมมิให้เหลือไว้อย่างนี้แล (๑๐)ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุเป็นผู้ไม่บูชาภิกษุทั้งหลายที่เป็นเถระ เป็นรัตตัญญู มีพรรษามาก เป็นบิดาสงฆ์ เป็นผู้นำสงฆ์ด้วยการบูชาเป็นพิเศษอย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ไม่เข้าไปตั้งกายกรรม วจีกรรม มโนกรรม ประกอบด้วยเมตตาในภิกษุทั้งหลายที่เป็นพระเถระ เป็นรัตตัญญู มีพรรษามาก เป็นบิดาสงฆ์ เป็นผู้นำสงฆ์ทั้งต่อหน้าและลับหลัง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุ

เป็นผู้ไม่บูชาภิกษุทั้งหลายที่เป็นพระเถระ เป็นรัตตัญญู มีพรรษามาก เป็นบิดาสงฆ์ เป็นผู้นำสงฆ์ด้วยการบูชาเป็นพิเศษอย่างนี้แล (๑๑)ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๑๑ ประการเหล่านี้แล ไม่สามารถที่จะถึงความเจริญงอกงามไพบูลย์ในธรรมวินัยนี้ได้”

องค์ของคนเลี้ยงโคที่ทำให้ฝูงโคเจริญได้ ๑๑ ประการ

{๓๘๖} [๓๔๘] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คนเลี้ยงโคผู้ประกอบด้วยองค์ ๑๑ ประการ เป็นผู้สามารถที่จะดูแลฝูงโคทำให้เจริญได้ องค์ ๑๑ ประการคืออะไรบ้าง คือ คนเลี้ยงโคในโลกนี้

๑. รู้จักรูปโค

๒. ฉลาดในลักษณะโค

๓. คอยเขี่ยไข่ขางให้

๔. ปิดแผลให้

๕. สุมควันให้

๖. รู้จักท่านํ้า

๗. รู้จักน้ำที่ดื่ม

๘. รู้จักทาง

๙. ฉลาดในที่หากินของโค

๑๐. รีดนํ้านมให้มีเหลือ

๑๑. บูชาโคที่เป็นพ่อฝูงเป็นจ่าฝูงด้วยการบูชาเป็นพิเศษ

องค์ของภิกษุที่เจริญในพระธรรมวินัย ๑๑ ประการ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลายคนเลี้ยงโคผู้ประกอบด้วยองค์ ๑๑ ประการ เหล่านี้แลเป็นผู้สามารถที่จะดูแลฝูงโคทำให้เจริญได้ฉันใดภิกษุผู้ ประกอบด้วยองค์ ๑๑ ประการก็สามารถที่จะถึงความเจริญงอกงามไพบูลย์ ในธรรมวินัยนี้ได้ ฉันนั้นเหมือนกัน องค์ ๑๑ ประการมีอะไรบ้าง คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้

๑. รู้จักรูป

๒. ฉลาดในลักษณะ

๓. คอยเขี่ยไข่ขาง

๔. ปิดแผล

๕. สุมควัน

๖. รู้จักท่า

๗. รู้จักธรรมที่ดื่ม

๘. รู้จักทาง

๙. ฉลาดในโคจร

๑๐. รีดน้ำนมให้มีเหลือ

๑๑. บูชาภิกษุผู้เป็นพระเถระเป็นรัตตัญญูมีพรรษามาก เป็นบิดาสงฆ์ เป็นผู้นำสงฆ์ด้วยการบูชาเป็นพิเศษ

{๓๘๗} [๓๔๙] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุเป็นผู้รู้จักรูปอย่างไร คือ ภิกษุ ในธรรมวินัยนี้ ย่อมรู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งรูปที่ท่านกล่าวไว้ว่า ‘รูป อย่างใดอย่างหนึ่ง รูปทั้งปวง มหาภูตรูป ๔ และอุปาทายรูปแห่งมหาภูตรูป ๔’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้รู้จักรูปอย่างนี้แล (๑)ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุเป็นผู้ฉลาดในลักษณะอย่างไร คือ ภิกษุ ในธรรมวินัยนี้ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘คนพาลมีกรรมเป็นลักษณะ บัณฑิตมีกรรมเป็นลักษณะ’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ฉลาดในลักษณะ อย่างนี้แล (๒)ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุเป็นผู้คอยเขี่ยไข่ขางอย่างไร คือ ภิกษุใน ธรรมวินัยนี้

ไม่ยอมให้กามวิตกที่เกิดขึ้นแล้วทับถมอยู่ ละเสียได้ บรรเทาเสีย ได้ ทำให้หมดไป ให้ถึงความดับสูญ ไม่ยอมให้พยาปาทวิตกที่เกิดขึ้นแล้ว ทับถมอยู่ ละเสียได้ บรรเทาเสียได้ ทำให้หมดไป ให้ถึงความดับสูญ ไม่ ยอมให้วิหิงสาวิตกที่เกิดขึ้นแล้วทับถมอยู่ ละเสียได้ บรรเทาเสียได้ ทำให้ หมดไป ให้ถึงความดับสูญและไม่ยอมให้เหล่าอกุศลธรรมอันเลวทรามที่ เกิดขึ้นแล้ว ๆ ทับถมอยู่ ละเสียได้ บรรเทาเสียได้ ทำให้หมดไป ให้ถึงความดับสูญ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้คอยเขี่ยไข่ขางอย่างนี้แล (๓)ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุเป็นผู้ปิดแผลอย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เห็นรูปด้วยจักษุแล้วไม่รวบถือรวม ๆ ไม่แยกถือเป็นส่วน ๆ เธอปฏิบัติ เพื่อสำรวมจักขุนทรีย์ รักษาจักขุนทรีย์ ถึงความสำรวมในจักขุนทรีย์ ที่

เมื่อไม่สำรวมแล้วจะเป็นเหตุให้บาปธรรมอันเป็นอกุศลคืออภิชฌาและ โทมนัสครอบงำได้ ได้ยินเสียงด้วยโสตะ ... สูดดมกลิ่นด้วยฆานะ... ลิ้มรส ด้วยชิวหา... ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย... รู้ธรรมารมณ์ด้วยมโนแล้วไม่รวบ ถือรวม ๆ ไม่แยก ถือเป็นส่วน ๆ เธอปฏิบัติเพื่อสำรวมมนินทรีย์ รักษามนินทริย์ ถึงความสำรวมในมนินทรีย์ ที่เมื่อไม่สำรวมแล้วจะเป็นเหตุให้ บาปธรรมอันเป็นอกุศลคืออภิชฌาและโทมนัสครอบงำได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ปิดแผลอย่างนี้แล (๔)ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุเป็นผู้สุมควันเป็นอย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ แสดงธรรมตามที่ได้ฟังมาตามที่ได้เล่าเรียนมาแก่ผู้อื่นโดยพิสดาร ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้สุมควันอย่างนี้แล (๕)

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุเป็นผู้รู้จักท่าอย่างไร คือ ภิกษุในธรรม วินัยนี้ ย่อมเข้าไปหาแล้วไต่ถามสอบถามภิกษุทั้งหลายผู้เป็นพระเถระ เป็นพหูสูต เป็นผู้รู้หลัก ทรงธรรม ทรงวินัย ทรงมาติกา ตามกาลอันควรว่า ‘ภาษิตนี้เป็น อย่างไรเนื้อความแห่งภาษิตนี้เป็นอย่างไร, ท่านผู้มีอายุ เหล่านั้นจึงเปิดเผย ข้อความที่ลี้ลับ ทำข้อความที่ลึกให้ตื้น บรรเทาความ สงสัยในธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งความสงลัยหลาย ๆ อย่างแก่ภิกษุนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้รู้จักท่าอย่างนี้แล (๖)ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุเป็นผู้รู้จักธรรมที่ดื่มอย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เมื่อมีใครแสดงธรรมวินัยที่ตถาคตประกาศแล้วอยู่ ก็ได้รู้แจ้งธรรม ได้รู้แจ้งอรรถ ได้ปราโมทย์อันประกอบด้วยธรรม ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้รู้จักธรรมที่ดื่มอย่างนี้แล (๗) ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุเป็นผู้รู้จักทางอย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมรู้ชัดถึงอริยมรรคมีองค์ ๘ ตามความเป็นจริง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้รู้จักทางอย่างนี้แล (๘)ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุเป็นผู้ฉลาดในโคจรอย่างไร คือ ภิกษุใน

ธรรมวินัยนี้ย่อมรู้ชัดถึงสติปัฏฐาน ๔ ตามความเป็นจริง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ฉลาดในโคจรอย่างนี้แล (๙)

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุเป็นผู้รีดนํ้านมให้มีเหลือไว้อย่างไร คือ พวกคฤหบดีผู้มีศรัทธาปวารณาภิกษุในธรรมวินัยนี้ด้วยจีวรบิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร เพื่อนำไปได้ตามปรารถนา ในการนั้น ภิกษุย่อมรู้จักประมาณที่จะรับ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้รีด น้ำนมให้มีเหลือไว้อย่างนี้แล (๑๐)

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุเป็นผู้บูชาภิกษุทั้งหลายที่เป็นเถระ เป็นรัตตัญญู มีพรรษามาก เป็นบิดาสงฆ์ เป็นผู้นำสงฆ์ด้วยการบูชาเป็นพิเศษ อย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เข้าไปตั้งกายกรรม วจีกรรม มโนกรรม ประกอบด้วยเมตตาในภิกษุทั้งหลายที่เป็นพระเถระ เป็นรัตตัญญู มีพรรษามาก เป็นบิดาสงฆ์ เป็นผู้นำสงฆ์ทั้งต่อหน้าและลับหลัง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้บูชาภิกษุทั้งหลายที่เป็นพระเถระ เป็นรัตตัญญู มีพรรษามาก เป็นบิดาสงฆ์ เป็นผู้นำสงฆ์ด้วยการบูชาเป็นพิเศษอย่างนี้แล (๑๑)ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๑๑ ประการเหล่านี้แล เป็นผู้สามารถที่จะถึงความเจริญงอกงามไพบูลย์ในธรรมวินัยนี้ได้’’

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้วภิกษุเหล่านั้นยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วแล

จบ มหาโคปาลสูตรที่ ๓

๔. จูฬโคปาลสูตร

ว่าด้วยคนเลี้ยงโค สูตรเล็ก

{๓๘๘} [๓๕๐] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ริมฝั่งแม่นํ้าคงคา เมืองอุกกเวลา แคว้นวัชชี ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้ว่า

{๓๘๙} “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรื่องเคยมีมาแล้ว คนเลี้ยงโคชาวแคว้นมคธ ซึ่งเป็นคนด้อยปัญญามาแต่กำเนิด มิได้พิจารณาให้ดีถึงฝั่งข้างนี้ฝั่งข้างโน้น แห่งแม่น้ำคงคา ในสารทสมัยเดือนท้ายฤดูฝนต้อนฝูงโคให้ข้ามตรงที่มิใช่ท่าไปยังฝั่งเหนือของพวกชาววิเทหรัฐ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล ฝูงโคว่ายไปเข้าวังวนในกระแสท่ามกลางแม่นํ้าคงคา ถึงความพินาศในแม่นํ้า นั้น นั่นเป็นเพราะอะไร เป็นเพราะคนเลี้ยงโคชาวแคว้นมคธนั้น เป็นคนด้อยปัญญามาแต่กำเนิด มิได้พิจารณาให้ดีถึงฝั่งข้างนี้ฝั่งข้างโน้นแห่งแม่นํ้า คงคาในสารทสมัยเดือนท้ายฤดูฝน ต้อนฝูงโคให้ข้ามตรงที่มิใช่ท่าไปยังฝั่งเหนือของพวกชาววิเทหรัฐดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์พวกใดพวกหนึ่ง เป็นผู้ไม่ฉลาดในโลกนี้ ไม่ฉลาดในโลกหน้า ไม่ฉลาดในเตภูมิกธรรม อันเป็นแก่ง