๔. จูฬโคปาลสูตร เล่ม ๑๒

๔. จูฬโคปาลสูตร

ว่าด้วยคนเลี้ยงโค สูตรเล็ก

{๓๘๘} [๓๕๐] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ริมฝั่งแม่นํ้าคงคา เมืองอุกกเวลา แคว้นวัชชี ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้ว่า

{๓๘๙} “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรื่องเคยมีมาแล้ว คนเลี้ยงโคชาวแคว้นมคธ ซึ่งเป็นคนด้อยปัญญามาแต่กำเนิด มิได้พิจารณาให้ดีถึงฝั่งข้างนี้ฝั่งข้างโน้น แห่งแม่น้ำคงคา ในสารทสมัยเดือนท้ายฤดูฝนต้อนฝูงโคให้ข้ามตรงที่มิใช่ท่าไปยังฝั่งเหนือของพวกชาววิเทหรัฐ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล ฝูงโคว่ายไปเข้าวังวนในกระแสท่ามกลางแม่นํ้าคงคา ถึงความพินาศในแม่นํ้า นั้น นั่นเป็นเพราะอะไร เป็นเพราะคนเลี้ยงโคชาวแคว้นมคธนั้น เป็นคนด้อยปัญญามาแต่กำเนิด มิได้พิจารณาให้ดีถึงฝั่งข้างนี้ฝั่งข้างโน้นแห่งแม่นํ้า คงคาในสารทสมัยเดือนท้ายฤดูฝน ต้อนฝูงโคให้ข้ามตรงที่มิใช่ท่าไปยังฝั่งเหนือของพวกชาววิเทหรัฐดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์พวกใดพวกหนึ่ง เป็นผู้ไม่ฉลาดในโลกนี้ ไม่ฉลาดในโลกหน้า ไม่ฉลาดในเตภูมิกธรรม อันเป็นแก่ง

แห่งมาร ไม่ฉลาดในนวโลกุตตรธรรม อันไม่เป็นแก่งแห่งมาร ไม่ฉลาดใน เตภูมิกธรรมอันเป็นแก่งแห่งมัจจุ ไม่ฉลาดในนวโลกุตตรธรรมอันไม่เป็นแก่ง แห่งมัจจุชนเหล่าใดมาเข้าใจถ้อยคำของสมณะหรือพราหมณ์พวกนั้นว่า เป็นถ้อยคำอันตนควรฟัง ควรเชื่อถือ ความเชื่อถือของชนเหล่านั้นจักเป็น ไปเพื่อไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์ตลอดกาลนาน ฉันนั้นนั่นแล

{๓๙๐} [๓๕๑] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรื่องเคยมีมาแล้ว คนเลี้ยงโคชาวแคว้น มคธซึ่งเป็นคนมีปัญญามาแต่กำเนิด พิจารณาดูถึงฝั่งข้างนี้ฝั่งข้างโน้นแห่ง แม่นํ้าคงคาในสารทสมัยเดือนท้ายฤดูฝน ต้อนฝูงโคให้ข้ามตรงที่ที่เป็นท่าไป ยังฝั่งเหนือของพวกชาววิเทหรัฐ เขาต้อนพวกโคที่เป็นพ่อฝูงเป็นจ่าฝูงให้ข้ามไปก่อน โคเหล่านั้นว่ายตัดกระแสแม่นํ้าคงคาไปตามขวาง ได้ถึงฝั่งโดยสวัสดิภาพ ต่อนั้นเขาจึงต้อนพวกโคกำลังและโคฝึกให้ข้ามไป โคเหล่านั้น ก็ว่ายตัดกระแสแม่น้ำคงคาไปตามขวาง ได้ถึงฝั่งโดยลวัสดิภาพ ต่อนั้นจึง ต้อนพวกโคหนุ่มโคสาวให้ข้ามไป โคเหล่านั้นก็ว่ายตัดกระแสแม่น้ำคงคาไปตามขวาง ได้ถึงฝั่งโดยสวัสดิภาพ

ต่อนั้นจึงต้อนพวกลูกโคที่มีกำลังน้อยให้ข้ามไป ลูกโคเหล่านั้นก็ว่ายตัดกระแสแม่นํ้าคงคาไปตามขวาง ได้ถึงฝั่ง โดยสวัสดิภาพ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรื่องเคยมีมาแล้ว ลูกโคเล็กที่เพิ่งเกิด ลอยไปตามเสียงโคแม่อยู่ แม้ลูกโคนั้นก็ว่ายตัดกระแสแม่นํ้าคงคาไปตามขวาง ได้ถึงฝั่งโดยสวัสดิภาพ นั่นเป็นเพราะอะไร เพราะคนเลี้ยงโคนั้นเป็นคนฉลาดดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์พวกใดพวกหนึ่งที่ฉลาดในโลกนี้ ฉลาดในโลกหน้า ฉลาดในเตภูมิกธรรมอันเป็นแก่งแห่งมาร ฉลาดในนวโลกุตตรธรรมอันไม่เป็นแก่งแห่งมาร ฉลาดในเตภูมิกธรรมอันเป็นแก่งแห่งมัจจุ ฉลาดในนวโลกุตตรธรรมอันไม่เป็นแก่งแห่งมัจจุ ชนเหล่าใดมา เข้าใจถ้อยคำของสมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นว่าเป็นถ้อยคำอันตนควรฟัง ควรเชื่อถือ ความเชื่อถือของชนเหล่านั้นจักเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อสุขตลอด กาลนาน เหมือนอย่างคนเลี้ยงโคชาวแคว้นมคธซึ่งเป็นคนมีปัญญามาแต่กำเนิด

พิจารณาดูถึงฝั่งข้างนี้ฝั่งข้างโน้นแห่งแม่น้ำคงคาในสารทสมัยเดือนท้ายฤดูฝน ต้อนฝูงโคให้ข้ามตรงที่ที่เป็นท่าไปยังฝั่งเหนือของพวกชาววิเทหรัฐได้ฉะนั้นแล

อุปมาภิกษุตัดกระแสมารเหมือนโคตัดกระแสนํ้า

{๓๙๑} [๓๕๒] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกโคผู้ที่เป็นพ่อฝูงเป็นจ่าฝูงว่ายตัด กระแสแม่น้ำคงคาไปตามขวาง ได้ถึงฝั่งโดยสวัสดิภาพ แม้ฉันใด พวกภิกษุที่เป็น อรหันต์ มีอาสวะสิ้นแล้ว อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว มีกิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว ปลงภาระได้แล้ว มีประโยชน์ตนได้ถึงแล้วโดยลำดับ มีกิเลสเครื่องประกอบสัตว์ไวัในภพหมดสิ้นแล้ว หลุดพ้นแล้วเพราะรู้ชอบ แม้ภิกษุเหล่านั้น ก็ว่ายตัดกระแสมารไปตามขวาง ถึงฝั่งแล้วโดยสวัสดิภาพ ฉันนั้นเหมือนกันดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกโคที่แข็งแรงและโคฝึกว่ายตัดกระแสแม่น้ำ คงคาไปตามขวาง ได้ถึงฝั่งโดยสวัสดิภาพแม้ฉันใดพวกภิกษุที่เป็น โอปปาติกะ เพราะโอรัมภาคิยสังโยชน์

๕ ประการหมดสิ้นไป ปรินิพพานในโลกนั้น ไม่ต้องเวียนกลับมาจากโลกนั้น แม้ภิกษุเหล่านั้นก็จักตัดกระแส มารไปตามขวางแล้วถึงฝั่งโดยสวัสดิภาพได้ ฉันนั้นเหมือนกันดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฝูงโคหนุ่มและโคสาวว่ายตัดกระแสแม่น้ำคงคาไปตามขวาง ได้ถึงฝั่งโดยสวัสดิภาพ แม้ฉันใด พวกภิกษุที่เป็นพระสกทาคามี เพราะสังโยชน์ ๓ สิ้นไป และเพราะราคะ โทสะ โมหะเบาบาง มา สู่โลกนี้ครั้งเดียวก็จักทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ แม้ภิกษุเหล่านั้นก็จักตัดกระแส มารไปตามขวางแล้วถึงฝั่งโดยสวัสดิภาพได้ ฉันนั้นเหมือนกันดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกลูกโคที่มีกำลังน้อยว่ายตัดกระแสแม่น้ำคงคาไปตามขวาง ได้ถึงฝั่งโดยสวัสดิภาพ แม้ฉันใด พวกภิกษุที่เป็นโสดาบัน เพราะสังโยชน์ ๓ สิ้นไป มีความเป็นผู้ไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยงแท้

ที่จะตรัสรู้ในภายหน้า แม้ภิกษุเหล่านั้นก็จักตัดกระแสมารไปตามขวางแล้ว ถึงฝั่งโดยสวัสดิภาพได้ ฉันนั้นเหมือนกัน

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ลูกโคเล็กที่เพิ่งเกิดลอยไปตามเสียงแม่โคอยู่ ว่ายตัดกระแสแม่น้ำคงคาไปตามขวาง ได้ถึงฝั่งโดยสวัสดิภาพ แม้ฉันใด พวกภิกษุที่เป็นมัคคสมังคีบุคคลชั้นต้นที่เป็นธัมมานุสารี และที่เป็น สัทธานุสารี แม้ภิกษุเหล่านั้นก็จักตัดกระแสมารไปตามขวาง แล้วถึงฝั่งโดยสวัสดิภาพได้ ฉันนั้นเหมือนกันดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เราแลเป็นผู้ฉลาดในโลกนี้ ฉลาดในโลกหน้า ฉลาดในเตภูมิกธรรมอันเป็นแก่งแห่งมาร ฉลาดในนวโลกุตตรธรรมอันไม่ เป็นแก่งแห่งมาร ฉลาดในเตภูมิกธรรมอันเป็นแก่งแห่งมัจจุ ฉลาดในนว โลกุตตรธรรม อันไม่เป็นแก่งแห่งมัจจุ ชนเหล่าใดจักนับถือถ้อยคำของเรา นั้นว่าเป็นถ้อยคำอันตนควรฟังควรเชื่อถือ ความเชื่อถือของชนเหล่านั้น จักเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อสุขตลอดกาลนาน”พระผู้มีพระภาคเจ้า ผู้สุคตศาสดาครั้นตรัสไวยากรณภาษิตนี้จบแล้วจึง ได้ตรัสคาถาประพันธ์ต่อไปอีกว่า

โลกนี้และโลกหน้า อันเราผู้รู้อยู่ประกาศไว้ดีแล้ว เราผู้เป็นสัมพุทธะทราบชัดซึ่งโลกทั้งมวล ทั้งที่มารเข้าถึงได้ ทั้งที่มัจจุเข้าถึงไม่ได้ ด้วยความรู้ยิ่ง ได้เปิดประตูอมตะ เพื่อบรรลุถึงนิพพานอันเป็นแดนเกษมให้แล้ว

กระแสแห่งมารผู้มีใจบาปอันเราตัดได้แล้ว กำจัดได้แล้ว ทำให้ปราศจากความฮึกเหิมแล้ว ดูก่อนภิกษุ ทั้งหลาย พวกเธอจงเป็นผู้มากด้วยความปราโมทย์ ปรารถนาถึงธรรมอันเป็นแดนเกษมกันเถิด

จบ จูฬโคปาลสูตรที่ ๔

๕. จูฬสัจจกสูตร

ว่าด้วยสัจจกนิครนถ์ สูตรเล็ก

สัจจกนิครนถ์สนทนากับพระอัสสชิเถระ

{๓๙๒} [๓๕๓] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ กูฏาคารศาลา ป่ามหาวัน ใกล้พระนครเวสาลีสมัยนั้นแลบุตรนิครนถ์ชื่อสัจจกะ อาศัยอยู่ในพระนครเวสาลี เป็นนักโต้วาทะ พูดยกตนว่าเป็นนักปราชญ์ ผู้คนรู้กันว่า เป็นสาธุ เขากล่าววาจาในที่ประชุมชนในพระนครเวสาลีอย่างนี้ว่า “เรายังมอง ไม่เห็นสมณะหรือพราหมณ์ที่เป็นเจ้าหมู่เจ้าคณะเป็นคณาจารย์ ที่ปฏิญญาตน ว่าเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ซึ่งปรารภโต้ตอบวาทะกับเราแล้วจะไม่ประหม่า ไม่สะทกสะท้าน ไม่หวั่นไหว ไม่มีเหงื่อไหลจากรักแร้ หากเราปรารภโต้ตอบวาทะกะเสาที่ไม่มีเจตนา แม้เสานั้นปรารภ โต้ตอบวาทะกับเราแล้ว ก็ยังประหม่า สะทกสะท้าน หวั่นไหว จะป่วยกล่าวไปไยถึงผู้เป็นมนุษย์เล่า”{๓๙๓} ครั้งนั้นเป็นเวลาเช้าท่านพระอัสสชิครองอันตรวาสกแล้วถือบาตร จีวรเข้าไปบิณฑบาตในพระนครเวสาลี สัจจกนิครนถ์บุตรเดินวนเวียน ยืดแข้งขาอยู่ในพระนครเวสาลี ได้เห็นท่านพระอัสสชิเดินอยู่แต่ที่ไกล ครั้น