๑. จูฬโคสิงคสาลสูตร เล่ม ๑๒

หมวดว่าด้วยธรรมที่เป็นคู่กัน หมวดใหญ่

๑. จูฬโคสิงคสาลสูตร

ว่าด้วยป่าสิงคสาลวัน สูตรเล็ก

เหตุแห่งความสามัคคี

{๓๖๑} [๓๒๕] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่งพระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ที่พักซึ่งสร้างด้วยอิฐในนาทิกคาม ก็สมัยนั้น ท่านพระอนุรุทธะ ท่านพระนันทิยะและท่านพระกิมิละ อยู่ที่ป่าโคสิงคสาลวัน

ครั้งนั้นเป็นเวลาเย็น พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จออกจากที่ประทับพักผ่อน แล้วเสด็จเข้าไปยังป่าโคสิงคสาลวัน คนเฝ้าป่าได้เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จมาแต่ไกล ครั้นแล้วได้กล่าวกะพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า “ดูก่อน สมณะ ท่านอย่าเข้าไปยังป่านี้เลย ในที่นี้มีกุลบุตร ๓ ท่านซึ่งเป็นผู้มุ่งประโยชน์ตนอยู่ ท่านอย่าได้ทำความไม่สำราญแก่ท่านทั้ง ๓ นั้นเลย”เมื่อคนเฝ้าป่ากล่าวกะพระผู้มีพระภาคเจ้าอยู่ ท่านพระอนุรุทธะ ได้ยินแล้วจึงได้บอกคนเฝ้าว่า “ท่านทายบาล ท่านอย่าได้ห้ามพระผู้มีพระภาคเจ้าเลย พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นศาสดาของพวกเราเสด็จมา”

ลำดับนั้น ท่านพระอนุรุทธะได้เข้าไปหาท่านพระนันทิยะและท่านพระกิมิละถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้บอกว่า “รีบออกไปเถิด ท่านผู้มีอายุ รีบออกไปเถิด ท่านผู้มีอายุ พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นศาสดาของพวกเราเสด็จมา”

ท่านพระอนุรุทธะ ท่านพระนันทิยะ และท่านพระกิมิละได้ต้อนรับ

พระผู้มีพระภาคเจ้า องค์หนึ่งรับบาตรและจีวรของพระผู้มีพระภาคเจ้า องค์หนึ่งปูอาสนะ องค์หนึ่งตั้งนํ้าล้างพระบาท พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่งเหนืออาสนะที่ปูถวายไว้ ครั้นแล้วทรงล้างพระบาท ท่านผู้มีอายุเหล่านั้น ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสกะท่านพระอนุรุทธะว่า

{๓๖๒} [๓๒๖] “ดูก่อนอนุรุทธะนันทิยะและกิมิละ พวกเธอยังพอทนได้อยู่หรือ ยังพอให้อัตภาพเป็นไปได้อยู่หรือ พวกเธอไม่ลำบากด้วยบิณฑบาตหรือ”

“ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า พวกข้าพระองค์ยังพอทนได้อยู่ ยังพอให้อัตภาพเป็นไปได้อยู่ พวกข้าพระองค์ไม่ลำบากด้วยบิณฑบาต”

“ก็พวกเธอเป็นผู้พร้อมเพรียงกัน ชื่นบานต่อกัน ไม่วิวาทกัน ยังเป็นเหมือนนํ้านมกับนํ้า มองดูกันด้วยสายตาที่รักกันอยู่หรือ”

“เป็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า” “ก็พวกเธอเป็นอย่างนั้น อย่างไรเล่า”

“พระพุทธเจ้าข้า ขอประทานพระวโรกาส ข้าพระองค์มีความดำริ อย่างนี้ว่า ‘เป็นลาภของเราหนอ เราได้ดีแล้วหนอ ที่ได้อยู่ร่วมกับเพื่อนร่วมพรหมจรรย์เห็นปานนี้ ข้าพระองค์เข้าไปตั้งกายกรรมประกอบด้วย เมตตาในท่านผู้มีอายุเหล่านี้ทั้งต่อหน้าและลับหลัง เข้าไปตั้งวจีกรรม ประกอบด้วยเมตตา... เข้าไปตั้งมโนกรรมประกอบด้วยเมตตาในท่านผู้มีอายุ เหล่านี้ทั้งต่อหน้าและลับหลัง ข้าพระองค์มีความดำริอย่างนี้ว่า ‘ไฉนหนอ เราพึงเก็บจิตของตนเสียแล้วประพฤติตามอำนาจจิตของท่านผู้มีอายุเหล่านี้, แล้วข้าพระองค์ก็เก็บจิตของตนเสียประพฤติอยู่ตามอำนาจจิตของท่านผู้ มีอายุเหล่านี้ กายของพวกข้าพระองค์ต่างกันก็จริงแล แต่ว่าจิตดูเหมือน เป็นอันเดียวกัน พระพุทธเจ้าข้า”แม้ท่านพระนันทิยะ...แม้ท่านพระกิมิละก็ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้า ว่า “พระพุทธเจ้าข้า ขอประทานพระวโรกาส ข้าพระองค์มีความดำริอย่างนี้ว่า ‘เป็นลาภของเราหนอ เราได้ดีแล้วหนอ ที่ได้อยู่ร่วมกับเพื่อน

ร่วมพรหมจรรย์เห็นปานนี้ข้าพระองค์เข้าไปตั้งกายกรรมประกอบด้วย เมตตาในท่านผู้มีอายุเหล่านี้ทั้งต่อหน้าและลับหลัง เข้าไปตั้งวจีกรรม ประกอบด้วยเมตตา... เข้าไปตั้งมโนกรรมประกอบด้วยเมตตาในท่านผู้มีอายุเหล่านี้ทั้งต่อหน้าและลับหลัง ข้าพระองค์มีความดำริอย่างนี้ว่า ‘ไฉนหนอ เราพึงเก็บจิตของตนเสียแล้วประพฤติตามอำนาจจิตของท่านผู้มีอายุเหล่านี้, แล้วข้าพระองค์ก็เก็บจิตของตนเสียประพฤติอยู่ตามอำนาจจิตของท่านผู้ มีอายุเหล่านี้ กายของพวกข้าพระองค์ต่างกันก็จริงแล แต่ว่าจิตดูเหมือนเป็นอันเดียวกัน พระพุทธเจ้าข้า”“พวกข้าพระองค์เป็นผู้พร้อมเพรียงกันชื่นบานต่อกัน ไม่วิวาทกัน ยังเป็นเหมือนนํ้านมกับนํ้ามองดูกันและกันด้วยสายตาที่รักกันอยู่อย่างนี้แล พระพุทธเจ้าข้า”

{๓๖๔} [๓๒๗] พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประทานสาธุการว่า “สาธุ สาธุ อนุรุทธะนันทิยะและกิมิละ พวกเธอเป็นผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งนิพพานอยู่หรือ”

“เป็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า” “ก็พวกเธอเป็นอย่างนั้น อย่างไรเล่า”

“พระพุทธเจ้าข้า ขอประทานพระวโรกาส บรรดาพวกข้าพระองค์ ท่านผู้ใดบิณฑบาตกลับจากหมู่บ้านก่อน ท่านผู้นั้นก็จะปูลาดอาสนะ ตั้งน้ำ ฉันน้ำใช้ไว้ ตั้งถาดสำรับไว้ ท่านผู้ใดบิณฑบาตกลับจากหมู่บ้านทีหลัง ท่าน ผู้นั้น ถ้ามีบิณฑบาตที่เหลือจากฉัน หากประสงค์ก็ฉัน ถ้าไม่ประสงค์ก็ทิ้ง เสียในที่ปราศจากของสดเขียวหรือเทลงในน้ำที่ไม่มีตัวสัตว์ จะเก็บอาสนะ เก็บน้ำฉัน เก็บน้ำใช้ เก็บถาดสำรับ กวาดโรงภัต ท่านผู้ใดเห็นหม้อน้ำ ฉันน้ำใช้หรือหม้อน้ำชำระว่างเปล่า ท่านผู้นั้นก็จะตักเข้าไปตั้งไว้ ถ้าเหลือวิสัยของท่าน ก็จะกวักมือเรียกเพื่อนแล้วช่วยกันยกเข้าไปตั้งไว้ พวก ข้าพระองค์ไม่เปล่งวาจา เพราะข้อนั้นเป็นปัจจัยและทุกวันที่ ๕ พวก ข้าพระองค์จะนั่งสนทนาธรรมกถากันตลอดคืนยังรุ่ง พวกข้าพระองค์เป็นผู้

ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งพระนิพพานอยู่อย่างนี้แล พระพุทธเจ้าข้า” ธรรมเครื่องอยู่สำราญ

{๓๖๕} [๓๒๘] พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประทานสาธุการว่า “สาธุ สาธุ อนุรุทธะนันทิยะและกิมิละ ก็เมื่อพวกเธอเป็นผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งนิพพานอยู่อย่างนี้ ได้บรรลุญาณทัสสนะอันวิเศษที่สามารถทำความ เป็นพระอริยะให้ได้อันยิ่งกว่าธรรมของมนุษย์ ซึ่งเป็นเครื่องอยู่สำราญกันบ้างไหมเล่า”

“ไฉนจะไม่มีเล่า พระพุทธเจ้าข้า ในเรื่องนี้ พวกข้าพระองค์เพียง แค่ประสงค์เท่านั้น ก็สงัดแล้วจากกาม สงัดแล้วจากอกุศลธรรม บรรลุ ปฐมฌาน ที่มีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกอยู่ได้ เมื่อพวกข้า พระองค์เป็นผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งพระนิพพานอยู่ก็ได้บรรลุ ญาณทัสสนะอันวิเศษที่สามารถทำความเป็นพระอริยะให้ได้อันยิ่งกว่า ธรรมของมนุษย์ซึ่งเป็นเครื่องอยู่สำราญนี้แล พระพุทธเจ้าข้า”“สาธุ สาธุ อนุรุทธะนันทิยะและกิมิละ ก็ญาณทัสสนะอันวิเศษที่ สามารถทำความเป็นพระอริยะให้ได้ อันยิ่งกว่าธรรมของมนุษย์ซึ่งเป็น เครื่องอยู่สำราญอย่างอื่นที่พวกเธอได้บรรลุแล้วเพื่อล่วงเพื่อระงับธรรม เป็นเครื่องอยู่นี้ ยังมีอีกไหม”

“ไฉนจะไม่มีเล่า พระพุทธเจ้าข้า ในเรื่องนี้ พวกข้าพระองค์เพียง แค่ประสงค์เท่านั้น ก็บรรลุทุติยฌานที่มีความผ่องใสในภายใน มีภาวะที่จิตเป็นเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจารเพราะวิตกวิจารสงบไป มีปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิอยู่ได้ นี้คือญาณทัสสนะอันวิเศษที่สามารถทำความเป็น พระอริยะให้ได้ อันยิ่งกว่าธรรมของมนุษย์ซึ่งเป็นเครื่องอยู่สำราญอย่างอื่น ที่พวกข้าพระองค์ได้บรรลุแล้ว เพื่อล่วงเพื่อระงับธรรมเป็นเครื่องอยู่นี้”“สาธุ สาธุ อนุรุทธะนันทิยะและกิมิละ ก็ญาณทัสสนะอันวิเศษที่

สามารถทำความเป็นพระอริยะให้ได้ อันยิ่งกว่าธรรมของมนุษย์ซึ่งเป็น เครื่องอยู่สำราญอย่างอื่น ที่พวกเธอได้บรรลุแล้วเพื่อล่วงเพื่อระงับธรรม เป็นเครื่องอยู่นี้ ยังมีอีกไหม”

“ไฉนจะไม่มีเล่า พระพุทธเจ้าข้า ในเรื่องนี้ พวกข้าพระองค์เพียง แค่ประสงค์เท่านั้น ก็มีอุเบกขา มีสติ มีสัมปชัญญะ เสวยสุขด้วยนามกาย เพราะปีติสิ้นไปบรรลุตติยฌานที่พระอริยะทั้งหลายสรรเสริญว่า ‘ผู้ได้ ฌานนี้เป็นผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข, ดังนี้อยู่ได้ นี้คือญาณทัสสนะ อันวิเศษที่สามารถทำความเป็นพระอริยะให้ได้ อันยิ่งกว่าธรรมของมนุษย์ ซึ่งเป็นเครื่องอยู่สำราญอย่างอื่นที่พวกข้าพระองค์ได้บรรลุแล้วเพื่อล่วง เพื่อระงับธรรมเป็นเครื่องอยู่นี้”“สาธุ สาธุ อนุรุทธะนันทิยะและกิมิละ ก็ญาณทัสสนะอันวิเศษที่ สามารถทำความเป็นพระอริยะให้ได้อันยิ่งกว่าธรรมของมนุษย์ซึ่งเป็น เครื่องอยู่สำราญอย่างอื่นที่พวกเธอได้บรรลุแล้วเพื่อล่วงเพื่อระงับธรรม เป็นเครื่องอยู่นี้ ยังมีอีกไหม”

“ไฉนจะไม่มีเล่า พระพุทธเจ้าข้า ในเรื่องนี้ พวกข้าพระองค์เพียงแค่ประสงค์เท่านั้น ก็บรรลุจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขา เพราะละสุขละทุกข์ได้และเพราะโสมนัสโทมนัสดับไปก่อนแล้วอยู่ได้ นี้คือญาณทัสสนะอันวิเศษที่สามารถทำความเป็นพระอริยะให้ได้ อัน ยิ่งกว่าธรรมของมนุษย์ซึ่งเป็นเครื่องอยู่สำราญอย่างอื่น ที่พวกข้าพระองค์ ได้บรรลุแล้วเพื่อล่วงเพื่อระงับธรรมเป็นเครื่องอยู่นี้”“สาธุ สาธุ อนุรุทธะนันทิยะและกิมิละ ก็ญาณทัสสนะอันวิเศษที่ สามารถทำความเป็นพระอริยะให้ได้อันยิ่งกว่าธรรมของมนุษย์ซึ่งเป็น เครื่องอยู่สำราญอย่างอื่นที่พวกเธอได้บรรลุแล้วเพื่อล่วงเพื่อระงับธรรม เป็นเครื่องอยู่นี้ ยังมีอีกไหม”

“ไฉนจะไม่มีเล่า พระพุทธเจ้าข้า ในเรื่องนี้ พวกข้าพระองค์เพียงแค่

ประสงค์เท่านั้น เพราะล่วงรูปสัญญาโดยประการทั้งปวง เพราะไม่ใส่ใจถึง ปฏิฆสัญญา ก็เข้าถึงอากาสานัญจายตนะโดยมนสิการว่า ‘อนนฺโต อากาโส อากาศไม่มีที่สุด, ดังนี้อยู่ได้ นี้คือญาณทัสสนะอันวิเศษที่สามารถทำความ เป็นพระอริยะให้ได้อันยิ่งกว่าธรรมของมนุษย์ ซึ่งเป็นเครื่องอยู่สำราญอย่างอื่น ที่พวกข้าพระองค์ได้บรรลุแล้วเพื่อล่วงเพื่อระงับธรรมเป็นเครื่องอยู่นี้”“สาธุ สาธุ อนุรุทธะนันทิยะและกิมิละ ก็ญาณทัสสนะอันวิเศษที่ สามารถทำความเป็นพระอริยะให้ได้อันยิ่งกว่าธรรมของมนุษย์ซึ่งเป็น เครื่องอยู่สำราญอย่างอื่นที่พวกเธอได้บรรลุแล้วเพื่อล่วงเพื่อระงับธรรม เป็นเครื่องอยู่นี้ ยังมีอีกไหม”

“ไฉนจะไม่มีเล่า พระพุทธเจ้าข้า ในเรื่องนี้ พวกข้าพระองค์เพียง แค่ประสงค์เท่านั้น เพราะล่วงอากาสานัญจายตนะโดยประการทั้งปวง ก็เข้าถึงวิญญาณัญจายตนะโดยมนสิการว่า ‘อนนฺตํ วิญฺญาณํ วิญญาณไม่มีที่สุด, ดังนี้อยู่ได้ นี้คือญาณทัสสนะอันวิเศษที่สามารถทำความเป็นพระอริยะให้ได้ อันยิ่งกว่าธรรมของมนุษย์ซึ่งเป็นเครื่องอยู่สำราญอย่างอื่น ที่พวกข้าพระองค์ได้บรรลุแล้วเพื่อล่วงเพื่อระงับธรรมเป็นเครื่องอยู่นี้”“สาธุ สาธุ อนุรุทธะนันทิยะและกิมิละ ก็ญาณทัสสนะอันวิเศษที่ สามารถทำความเป็นพระอริยะให้ได้อันยิ่งกว่าธรรมของมนุษย์ ซึ่งเป็นเครื่องอยู่สำราญอย่างอื่น ที่พวก เธอได้บรรลุแล้วเพื่อล่วงเพื่อระงับธรรม เป็นเครื่องอยู่นี้ ยังมีอีกไหม”

“ไฉนจะไม่มีเล่า พระพุทธเจ้าข้า ในเรื่องนี้ พวกข้าพระองค์เพียงแค่ประสงค์เท่านั้น เพราะล่วงวิญญาณัญจายตนะโดยประการทั้งปวง ก็เข้าถึงอากิญจัญญายตนะโดยมนสิการว่า ‘นตฺถิ กิญฺจิ ไม่มีอะไร’ ดังนี้อยู่ได้ นี้คือญาณทัสสนะอันวิเศษที่สามารถทำความเป็นพระอริยะให้ได้อันยิ่ง กว่าธรรมของมนุษย์ซึ่งเป็นเครื่องอยู่สำราญอย่างอื่นที่พวกข้าพระองค์ได้ บรรลุแล้วเพื่อล่วงเพื่อระงับธรรมเป็นเครื่องอยู่นี้”

“สาธุ สาธุ อนุรุทธะนันทิยะและกิมิละ ก็ญาณทัสสนะอันวิเศษที่ สามารถทำความเป็นพระอริยะให้ได้อันยิ่งกว่าธรรมของมนุษย์ซึ่งเป็น เครื่องอยู่สำราญอย่างอื่น ที่พวกเธอได้บรรลุแล้วเพื่อล่วงเพื่อระงับธรรมเป็นเครื่องอยู่นี้ ยังมีอีกไหม”

“ไฉนจะไม่มีเล่า พระพุทธเจ้าข้า ในเรื่องนี้ พวกข้าพระองค์เพียง แค่ประสงค์เท่านั้น เพราะล่วงอากิญจัญญายตนะโดยประการทั้งปวง ก็เข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนะอยู่ได้ นี้คือญาณทัสสนะอันวิเศษที่ สามารถทำความเป็นพระอริยะให้ได้ อันยิ่งกว่าธรรมของมนุษย์ซึ่งเป็น เครื่องอยู่สำราญอย่างอื่น ที่พวกข้าพระองค์ได้บรรลุแล้วเพื่อล่วงเพื่อระงับ ธรรมเป็นเครื่องอยู่นี้”

[๓๒๙] “สาธุ สาธุ อนุรุทธะนันทิยะและกิมิละ ก็ญาณทัสสนะอัน วิเศษที่สามารถทำความเป็นพระอริยะให้ได้อันยิ่งกว่าธรรมของมนุษย์ ซึ่งเป็นเครื่องอยู่สำราญอย่างอื่นที่พวกเธอได้บรรลุแล้วเพื่อล่วงเพื่อระงับ ธรรมเป็นเครื่องอยู่นี้ ยังมีอีกไหม”

“ไฉนจะไม่มีเล่า พระพุทธเจ้าข้า ในเรื่องนี้ พวกข้าพระองค์เพียง แค่ประสงค์เท่านั้น เพราะล่วงเสียซึ่งเนวสัญญานาสัญญายตนะโดยประการทั้งปวง ก็เข้าถึงสัญญาเวทยิตนิโรธอยู่ได้ อาสวะทั้งหลายย่อมเป็นอันสิ้นไป เพราะเห็นด้วยปัญญานี้คือญาณทัสสนะอันวิเศษที่สามารถทำความเป็น พระอริยะให้ได้ อันยิ่งกว่าธรรมของมนุษย์ซึ่งเป็นเครื่องอยู่สำราญอย่างอื่น ที่พวกข้าพระองค์ได้บรรลุแล้วเพื่อล่วงเพื่อระงับธรรมเป็นเครื่องอยู่นี้ พระพุทธเจ้าข้าพวกข้าพระองค์ยังไม่พิจารณาเห็นธรรมเป็นเครื่องอยู่ สำราญอย่างอื่นที่ยิ่งกว่าหรือประณีตกว่าธรรมเป็นเครื่องอยู่สำราญนี้”“สาธุ สาธุ อนุรุทธะนันทิยะและกิมิละ ธรรมเป็นเครื่องอยู่สำราญ อย่างอื่นที่ยิ่งกว่าหรือประณีตกว่าธรรมเป็นเครื่องอยู่สำราญนี้ไม่มีดอก”

{๓๖๖} [๓๓๐] ลำดับนั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงชี้แจงท่านพระอนุรุทธะ

ท่านพระนันทิยะ และท่านพระกิมิละให้เห็นแจ้ง ให้สมาทาน ให้อาจหาญ ให้ร่าเริงด้วยธรรมีกถาแล้วเสด็จลุกจากอาสนะหลีกไป

ครั้งนั้น ท่านพระอนุรุทธะ ท่านพระนันทิยะ และท่านพระกิมิละ ส่งเสด็จพระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นกลับจากที่นั้นแล้ว ท่านพระนันทิยะและ ท่านพระกิมิละ ได้กล่าวกะท่านพระอนุรุทธะว่า “ท่านอนุรุทธะประกาศคุณ วิเศษใดของพวกกระผมจนกระทั่งถึงความสิ้นอาสวะต่อพระพักตร์พระผู้มี พระภาคเจ้า คุณวิเศษนั้นพวกกระผมได้บอกแก่ท่านอนุรุทธะอย่างนี้หรือว่า ‘พวกกระผมเป็นผู้ได้วิหารสมาบัติข้อนี้ ๆ”พระอนุรุทธะตอบว่า “พวกท่านผู้มีอายุมิได้บอกแก่กระผมอย่างนี้ หรอกว่า ‘พวกกระผมเป็นผู้ได้วิหารสมาบัติข้อนี้ ๆ” แต่ว่ากระผมกำหนด ใจของพวกท่านผู้มีอายุด้วยใจแล้ว จึงรู้ได้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุเหล่านี้เป็นผู้ได้วิหารสมาบัติข้อนี้ ๆ’ แม้พวกเทวดาก็ได้บอกเนื้อความข้อนี้แก่กระผมว่า ‘ท่าน ผู้มีอายุเหล่านี้เป็นผู้ได้วิหารสมาบัติข้อนี้ ๆ’ กระผมอันพระผู้มีพระภาคเจ้า ตรัสถามปัญหาแล้วจึงทูลตอบเนื้อความนั้น”

เสียงสรรเสริญพระเถระ

{๓๖๗} [๓๓๑] ลำดับนั้น ทีฆปรชนยักษ์ เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า ได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควร ข้างหนึ่ง แล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เป็นลาภของชาววัชชีประชาชนชาววัชชีได้ดีแล้วในเหตุที่พระตถาคต อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้ามาประทับอยู่ด้วย และกุลบุตร ๓ ท่านเหล่านี้ คือ ท่านพระอนุรุทธะ ท่านพระนันทิยะ และท่านพระกิมิละมาพักอยู่ด้วย”เหล่าภุมมเทพได้ยินเสียงของทิฆปรชนยักษ์แล้วได้บันลือเสียงว่า “ท่านผู้เจริญทั้งหลาย เป็นลาภของชาววัชชีหนอ ประชาชนชาววัชชีได้ดีแล้วหนอ

ในเหตุที่พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้ามาประทับอยู่ด้วย และกุลบุตร ๓ ท่านเหล่านี้ คือ ท่านพระอนุรุทธะ ท่านพระนันทิยะ และท่านพระกิมิละ มาพักอยู่ด้วย”

ปวงเทพชั้นจาตุมหาราชได้ยินเสียงของปวงภุมมเทพแล้วก็บันลือเสียง ต่อไป ... ปวงเทพชั้นดาวดึงส์... ปวงเทพชั้นยามา ... ปวงเทพชั้นดุสิต ... ปวงเทพชั้นนิมมานรดี ... ปวงเทพชั้นปรนิมมิตวสวัตตี ... ปวงเทพที่นับเนื่องในหมู่พรหมได้ยินเสียงของปวงเทพชั้นปรนิมมิตวสวดีแล้ว ก็บันลือเสียงต่อไปว่า “ท่านผู้เจริญทั้งหลาย เป็นลาภของชาววัชชีหนอ ประชาชนชาววัชชีได้ ดีแล้วหนอ ในเหตุที่พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้ามาประทับอยู่ด้วย และกุลบุตร ๓ ท่านเหล่านี้ คือ ท่านพระอนุรุทธะ ท่านพระนันทิยะ และ ท่านพระกิมิละมาพักอยู่ด้วย”{๓๖๘} โดยขณะครู่หนึ่งนั้นเสียงก็เป็นอันรู้กันทั่วจนถึงพรหมโลกด้วย ประการฉะนี้

ตรัสสรรเสริญพระอนุรุทธะเป็นต้น

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสว่า “ดูก่อนทีฆะ ข้อนี้เป็นอย่างนั้น ดูก่อน ทีฆะ ข้อนี้เป็นอย่างนั้น กุลบุตรทั้ง ๓ นี้ออกจากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิต จากตระกูลใด ถ้าตระกูลนั้นมีจิตเลื่อมใสระลึกถึงกุลบุตรทั้ง ๓ นี้ ข้อนั้นจะ พึงเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขแก่ตระกูลนั้นตลอดกาลนาน

กุลบุตรทั้ง ๓ นี้ออกจากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิตจากวงศ์เครือสกุลใด ถ้าเครือสกุลนั้นมีจิตเลื่อมใส ระลึกถึงกุลบุตรทั้ง ๓ นี้ ข้อนั้นจะพึงเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขแก่เครือสกุลนั้นตลอดกาลนาน

กุลบุตรทั้ง ๓ นี้ออกจากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิตจากหมู่บ้านใด ถ้า หมู่บ้านนั้นมีจิตเลื่อมใสระลึกถึงกุลบุตรทั้ง ๓ นี้ ข้อนั้นจะพึงเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขแก่หมู่บ้านนั้นตลอดกาลนาน

กุลบุตรทั้ง ๓ นี้ออกจากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิตจากนิคมใด ถ้านิคม

นั้นมีจิตเลื่อมใสระลึกถึงกุลบุตรทั้ง ๓ นี้ ข้อนั้นจะพึงเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขแก่นิคมนั้นตลอดกาลนาน

กุลบุตรทั้ง ๓ นี้ออกจากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิตจากนครใดถ้า นครนั้นมีจิตเลื่อมใสระลึกถึงกุลบุตรทั้ง ๓นี้ ข้อนั้นจะพึงเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขแก่นครนั้นตลอดกาลนาน

กุลบุตรทั้ง ๓ นี้ออกจากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิตจากชนบทใด ถ้า ชนบทนั้นมีจิตเลื่อมใสระลึกถึงกุลบุตรทั้ง๓นี้ข้อนั้นจะพึงเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขแก่ชนบทนั้นตลอดกาลนาน

ถ้ากษัตริย์ทั้งมวลมีจิตเลื่อมใสระลึกถึงกุลบุตรทั้ง ๓ นี้ ข้อนั้นจะพึงเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขแก่กษัตริย์ทั้งมวลตลอดกาลนาน

ถ้าพราหมณ์ทั้งมวล... ถ้าแพศย์ทั้งมวล...

ถ้าศูทรทั้งมวลมีจิตเลื่อมใสระลึกถึงกุลบุตรทั้ง ๓ นี้ ข้อนั้นจะพึงเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขแก่ศูทรทั้งมวลตลอดกาลนาน

ถ้าโลกตลอดทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก หมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดาและมนุษย์มีจิตเลื่อมใสระลึกถึงกุลบุตรทั้ง ๓ นี้ ข้อนั้นจะพึงเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขแก่โลก ตลอดทั้งเทวโลก มารโลก พรหม โลก แก่หมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดาและมนุษย์ตลอดกาลนานดูก่อนทีฆะ ท่านจงเห็นเถิด กุลบุตรทั้ง ๓ นี้ปฏิบัติแล้วก็เพียงเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนเป็นอันมาก เพื่อความสุขแก่ชนเป็นอันมาก เพื่ออนุเคราะห์สัตวโลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดา และมนุษย์ทั้งหลาย”พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้วทีฆปรชนยักษ์ยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วแล

จบ จูฬโคสิงคสาลสูตรที่ ๑

๒. มหาโคสิงคสาลสูตร

ว่าด้วยป่าโคสิงคสาลวัน สูตรใหญ่

ผู้ทำให้ป่างาม

{๓๖๙} [๓๓๒] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ป่าโคสิงคสาลวัน พร้อมด้วยพระสาวกระดับพระเถระผู้มีชื่อเสียงมากรูปด้วยกัน คือ ท่านพระสารีบุตร ท่านพระมหาโมคคัลลานะ ท่านพระมหากัสสปะ ท่านพระอนุรุทธะ ท่านพระเรวตะ ท่านพระอานนท์ และพระสาวกระดับพระเถระผู้มีชื่อเสียงอื่น ๆ

ครั้งนั้น ท่านพระมหาโมคคัลลานะออกจากที่พักผ่อน ในเวลาเย็น เข้าไปหาท่านพระมหากัสสปะถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้กล่าวกะท่านพระมหากัสสปะดังนี้ว่า “มาไปกันเถิดท่านกัสสปะ พวกเราจักเข้าไปหาท่าน พระสารีบุตรเพื่อฟังธรรมกัน” ท่านพระมหากัสสปะรับคำท่านพระมหาโมคคัลลานะแล้ว

ลำดับนั้น ท่านพระมหาโมคคัลลานะ ท่านพระมหากัสสปะ และท่านพระอนุรุทธะ เข้าไปหาท่านพระสารีบุตรเพื่อฟังธรรมกัน ท่านพระอานนท์ได้เห็น ท่านพระมหาโมคคัลลานะ ท่านพระมหากัสสปะ และท่านพระอนุรุทธะเข้า ไปหาท่านพระสารีบุตรเพื่อฟังธรรมกัน ครั้นแล้วจึงเข้าไป หาท่านพระเรวตะ แล้วกล่าวกะท่านพระเรวตะดังนี้ว่า “ท่านเรวตะ ท่าน สัตบุรุษเหล่าโน้นกำลังเข้าไปหาท่านพระสารีบุตรเพื่อฟังธรรมกัน มาไปกันเถิด ท่านเรวตะ พวกเรา ก็จักเข้าไปหาท่านพระสารีบุตรเพื่อฟังธรรมกัน” ท่านพระเรวตะรับคำท่านพระอานนท์แล้วลำดับนั้น ท่านพระเรวตะและท่านพระอานนท์เข้าไปหาท่านพระ