๑๐. จูฬสาโรปมสูตร เล่ม ๑๒

๑๐. จูฬสาโรปมสูตร

ว่าด้วยอุปมาด้วยแก่นไม้ สูตรเล็ก

{๓๕๓} [๓๑๒] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้นแล ปิงคลโกจฉพราหมณ์ เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึงถึงกันไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควร ข้าง หนึ่ง แล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ สมณพราหมณ์เหล่านี้ คือ ปูรณกัสสปะ มักขลิโคสาล อชิตเกสกัมพล ปกุธกัจจายนะ สญชัยเวลัฏฐบุตร นิครนถ์นาฏบุตร เป็นเจ้าหมู่เจ้าคณะ เป็นคณาจารย์ มีชื่อเสียง มีเกียรติยศ เป็นเจ้าลัทธิ คนเป็นอันมากยกย่อง

ว่าเป็นสาธุ สมณพราหมณ์เหล่านั้นทั้งหมดได้ตรัสรู้ตามปฏิญญาของตน ๆ หรือว่าทั้งหมดไม่ได้ตรัสรู้ หรือว่าบางพวกได้ตรัสรู้ บางพวกไม่ได้ตรัสรู้”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า “อย่าเลย พราหมณ์ ข้อที่ท่านถามว่า ‘สมณพราหมณ์เหล่านั้นทั้งหมดได้ตรัสรู้ตามปฏิญญาของตน ๆ หรือว่าทั้งหมด ไม่ได้ตรัสรู้ หรือว่าบางพวกได้ตรัสรู้ บางพวกไม่ได้ตรัสรู้, ดังนี้นั้น งดไว้เถิด ดูก่อนพราหมณ์ เราจักแสดงธรรมแก่ท่าน ท่านจงตั้งใจฟังธรรมนั้น จงใส่ใจ ให้ดีเราจักกล่าวให้ฟัง” ปิงคลโกจฉพราหมณ์ทูลรับพระดำรัสของพระผู้มี พระภาคเจ้าแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า{๓๕๔} [๓๑๓] ดูก่อนพราหมณ์เปรียบเหมือนบุรุษผู้มีความต้องการแก่นไม้ เสาะหาแก่นไม้ จึงเที่ยวแสวงหาแก่นไม้อยู่ เมื่อมีต้นไม้ใหญ่ที่มีแก่นยืนต้นอยู่ กลับมองข้ามแก่น มองข้ามกระพี้ มองข้ามเปลือก มองข้ามสะเก็ดไปเสีย ตัดเอาแต่กิ่งและใบไปโดยเข้าใจว่าเป็นแก่น บุรุษผู้มีสายตาเห็นผู้นั้นแล้วจึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘บุรุษผู้เจริญนี้ไม่รู้จักแก่น ไม่รู้จักกระพี้ ไม่รู้จักเปลือก ไม่ รู้จักสะเก็ด ไม่รู้จักกิ่งและใบเสียเลยหนอ จริงอย่างนั้น บุรุษผู้เจริญนี้มีความ

ต้องการแก่นไม้ เสาะหาแก่นไม้ จึงเที่ยวแสวงหาแก่นไม้อยู่ เมื่อมีต้นไม้ ใหญ่ที่มีแก่นยืนต้นอยู่ กลับมองข้ามแก่น มองข้ามกระพี้ มองข้ามเปลือก มองข้ามสะเก็ดไปเสีย ตัดเอาแต่กิ่งและใบไปโดยเข้าใจว่าเป็นแก่น ก็กิจที่จะพึงทำด้วยไม้แก่นของเขาจักไม่สำเร็จประโยชน์แก่เขาได้’ ฉันใด

[๓๑๔] หรืออีกอย่างหนึ่ง เปรียบเหมือนบุรุษผู้มีความต้องการแก่นไม้ เสาะหาแก่นไม้จึงเที่ยวแสวงหาแก่นไม้อยู่ เมื่อมีต้นไม้ใหญ่ที่มีแก่นยืนต้นอยู่ กลับมองข้ามแก่น มองข้ามกระพี้ มองข้ามเปลือกไปเสีย ถากเอาแต่สะเก็ดไป โดยเข้าใจว่าเป็นแก่น บุรุษผู้มีสายตาเห็นผู้นั้นแล้วจึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘บุรุษผู้ เจริญนี้ไม่รู้จักแก่น ไม่รู้จักกระพี้ ไม่รู้จักเปลือก ไม่รู้จักสะเก็ด ไม่รู้จักกิ่งและใบเสียเลยหนอ จริงอย่างนั้น บุรุษผู้เจริญนี้มีความต้องการแก่นไม้ เสาะ หาแก่นไม้ จึงเที่ยวแสวงหาแก่นไม้อยู่ เมื่อมีต้นไม้ใหญ่ที่มีแก่นยืนต้นอยู่ กลับมองข้ามแก่น มองข้ามกระพี้ มองข้ามเปลือกไปเสีย

ถากเอาแต่สะเก็ดไป โดยเข้าใจว่าเป็นแก่น ก็กิจที่จะพึงทำด้วยไม้แก่นของเขาจักไม่สำเร็จประโยชน์แก่เขาได้’ ฉันใด[๓๑๕] หรืออีกอย่างหนึ่ง เปรียบเหมือนบุรุษผู้มีความต้องการแก่นไม้ เสาะหาแก่นไม้ จึงเที่ยวแสวงหาแก่นไม้อยู่ เมื่อมีต้นไม้ใหญ่ที่มีแก่นยืนต้นอยู่ กลับมองข้ามแก่น มองข้ามกระพี้ไปเสีย ถากเอาเปลือกไปโดยเข้าใจว่าเป็นแก่น บุรุษผู้มีสายตาเห็นผู้นั้นแล้วจึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘บุรุษผู้เจริญนี้ไม่รู้จักแก่น ไม่รู้จักกระพี้ ไม่รู้จักเปลือก ไม่รู้จักสะเก็ด ไม่รู้จักกิ่งและใบเสียเลยหนอ จริง อย่างนั้น บุรุษผู้เจริญนี้มีความต้องการแก่นไม้ เสาะหาแก่นไม้ จึงเที่ยวแสวงหาแก่นไม้อยู่ เมื่อมีต้นไม้ใหญ่ที่มีแก่นยืนต้นอยู่ กลับมองข้ามแก่น มองข้ามกระพี้ไปเสีย ถากเอาแต่เปลือกไปโดยเข้าใจว่าเป็นแก่น ก็กิจที่จะพึงทำ ด้วยไม้แก่นของเขาจักไม่สำเร็จประโยชน์แก่เขาได้’ ฉันใด[๓๑๖] หรืออีกอย่างหนึ่ง เปรียบเหมือนบุรุษผู้มีความต้องการแก่นไม้

เสาะหาแก่นไม้ จึงเที่ยวแสวงหาแก่นไม้อยู่ เมื่อมีต้นไม้ใหญ่ที่มีแก่นยืนต้นอยู่ กลับมองข้ามแก่นไปเสีย ถากเอากระพี้ไปโดยเข้าใจว่าเป็นแก่น บุรุษผู้มีสายตาเห็นผู้นั้นแล้วจึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘บุรุษผู้เจริญนี้ไม่รู้จักแก่น ไม่รู้จักกระพี้ ไม่รู้จักเปลือก ไม่รู้จักสะเก็ด ไม่รู้จักกิ่งและใบเสียเลยหนอ จริงอย่างนั้น บุรุษ ผู้เจริญนี้มีความต้องการแก่นไม้เสาะหาแก่นไม้ จึงเที่ยวแสวงหาแก่นไม้อยู่ เมื่อมีต้นไม้ใหญ่ที่มีแก่นยืนต้นอยู่ กลับมองข้ามแก่นไปเสีย ถากเอาแต่กระพี้ไปโดยเข้าใจว่าเป็นแก่น ก็กิจที่จะพึงทำด้วยไม้แก่นของเขาจักไม่ สำเร็จประโยชน์แก่เขาได้’ ฉันใด[๓๑๗] หรืออีกอย่างหนึ่ง

เปรียบเหมือนบุรุษผู้มีความต้องการแก่นไม้ เสาะหาแก่นไม้ จึงเที่ยวแสวงหาแก่นไม้อยู่ เมื่อมีต้นไม้ใหญ่ที่มีแก่นยืนต้นอยู่ จึงถากเอาแต่แก่นไปเมื่อรู้ว่าเป็นแก่น บุรุษผู้มีสายตาเห็นผู้นั้นแล้วจึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘บุรุษผู้เจริญนี้รู้จักแก่น รู้จักกระพี้ รู้จักเปลือก รู้จักสะเก็ด รู้จัก กิ่งและใบ จริงอย่างนั้น บุรุษผู้เจริญนี้มีความต้องการแก่นไม้ เสาะหาแก่นไม้ จึงเที่ยวแสวงหาแก่นไม้อยู่ เมื่อมีต้นไม้ใหญ่ที่มีแก่นยืนต้นอยู่ จึงถากเอาแต่แก่นไปเมื่อรู้ว่าเป็นแก่น ก็กิจที่จะพึงทำด้วยไม้แก่นของเขาก็จักสำเร็จ ประโยชน์แก่เขาได้, ฉันใด{๓๕๕} [๓๑๘] ฉันนั้นเหมือนกันแล พราหมณ์

กุลบุตรบางคนในโลกนี้มีศรัทธา ออกจากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิตด้วยคิดว่า ‘เราถูกชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส อุปายาสครอบงำแล้ว ถูกทุกข์ครอบงำแล้ว ถูกทุกข์ท่วมทับแล้ว ไฉนการทำที่สุดแห่งกองทุกข์ทั้งสิ้นนี้จะพึงปรากฏได้’ เธอ บวชอย่างนี้แล้ว จึงยังลาภสักการะและความสรรเสริญให้บังเกิดขึ้นได้ เธอไม่มีความยินดี ไม่มีความดำริเต็มเปี่ยมด้วยลาภสักการะและความสรรเสริญนั้น แต่เพราะลาภสักการะและความสรรเสริญนั้น เธอกลับยกตนข่มผู้อื่นว่า ‘เรามีลาภสักการะและความสรรเสริญ ส่วนภิกษุอื่นๆ ไม่มีชื่อเสียง มีศักดาน้อย’ อนึ่ง เพราะลาภสักการะและความสรรเสริญ เธอจึงไม่ยังฉันทะให้เกิด ไม่

พยายามเพื่อทำให้แจ่มแจ้งซึ่งธรรมเหล่าอื่นที่ยิ่งกว่าและประณีตกว่าลาภ สักการะและความสรรเสริญ ทั้งเป็นผู้มีความประพฤติย่อหย่อน มีความท้อถอย ดูก่อนพราหมณ์ เรากล่าวบุคคลนี้ว่า มีอุปมาเหมือนบุรุษคนนั้นผู้มีความ ต้องการแก่นไม้ เสาะหาแก่นไม้ จึงเที่ยวแสวงหาแก่นไม้อยู่ เมื่อมีต้นไม้ ใหญ่ที่มีแก่นยืนต้นอยู่ กลับมองข้ามแก่น มองข้ามกระพี้ มองข้ามเปลือก มองข้ามสะเก็ดไปเสีย ตัดเอาแต่กิ่งและใบไปโดยเข้าใจว่าเป็นแก่น ก็กิจที่จะ พึงทำด้วยแก่นไม้ของเขาจักไม่สำเร็จประโยชน์แก่เขา

{๓๕๖} [๓๑๙] ดูก่อนพราหมณ์ บุคคลบางคนในโลกนี้มีศรัทธาออกจากเรือน มาบวชเป็นบรรพชิตด้วยคิดว่า ‘เราถูกชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส อุปายาสครอบงำแล้ว ถูกทุกข์ครอบงำแล้ว ถูกทุกข์ท่วมทับแล้ว ไฉนการทำที่สุดแห่งกองทุกข์ทั้งสิ้นนี้จะพึงปรากฏได้’ เธอบวชอย่างนี้แล้วจึงทำ ลาภสักการะและความสรรเสริญให้บังเกิดขึ้นได้เธอไม่มีความยินดี ไม่มี ความดำริเต็มเปี่ยมด้วยลาภสักการะและความสรรเสริญนั้น เธอไม่ยกตน ไม่ ข่มผู้อื่นเพราะลาภสักการะและความสรรเสริญนั้น เธอยังฉันทะให้เกิดพยายาม เพื่อทำให้แจ่มแจ้งซึ่งธรรมเหล่าอื่นที่ยิ่งกว่าและประณีตกว่าลาภสักการะและความสรรเสริญ ทั้งเป็นผู้มีความประพฤติไม่ย่อหย่อน

ไม่ท้อถอย เธอจึงยัง ความถึงพร้อมแห่งศีลให้สำเร็จได้ เธอมีความยินดี มีความดำริเต็มเปี่ยมด้วย ความถึงพร้อมแห่งศีลนั้น แต่เพราะความถึงพร้อมแห่งศีลนั้น เธอกลับยกตน ข่มผู้อื่นว่า ‘เรามีศีล มีกัลยาณธรรม ส่วนภิกษุอื่นๆ เป็นผู้ทุศีล มีบาปธรรม’ เธอจึงไม่ยังฉันทะให้เกิด ไม่พยายามเพื่อทำให้แจ่มแจ้งซึ่งธรรมเหล่าอื่นที่ยิ่ง กว่าและประณีตกว่าความถึงพร้อมแห่งศีล ทั้งเป็นผู้มีความประพฤติย่อหย่อน มีความท้อถอย ดูก่อนพราหมณ์ เรากล่าวบุคคลนี้ว่ามีอุปมาเหมือนบุรุษคน นั้นผู้มีความต้องการแก่นไม้ เสาะหาแก่นไม้ จึงเที่ยวแสวงหาแก่นไม้อยู่ เมื่อ มีต้นไม้ใหญ่ที่มีแก่นยืนต้นอยู่ กลับมองข้ามแก่น มองข้ามกระพี้ มองข้าม เปลือกไปเสียถากเอาแต่สะเก็ดไปโดยเข้าใจว่าเป็นแก่น ก็กิจที่จะพึงทำด้วยแก่นไม้ของเขาจักไม่สำเร็จประโยชน์แก่เขา

{๓๕๗} [๓๒๐] ดูก่อนพราหมณ์ บุคคลบางคนในโลกนี้มีศรัทธาออกจากเรือน มาบวชเป็นบรรพชิต ฯลฯ เธอบวชอย่างนี้แล้ว จึงทำลาภสักการะและความสรรเสริญให้บังเกิดขึ้นได้ เธอไม่มีความยินดี ไม่มีความดำริเต็มเปี่ยมด้วยลาภ สักการะและความสรรเสริญนั้น เธอไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่นเพราะลาภสักการะ และความสรรเสริญนั้นทั้งยังฉันทะให้เกิด พยายามเพื่อทำให้แจ่มแจ้งซึ่ง ธรรมเหล่าอื่นที่ยิ่งกว่าและประณีตกว่าลาภสักการะและความสรรเสริญ ทั้งเป็นผู้มีความประพฤติไม่ย่อหย่อน ไม่ท้อถอยเธอจึงยังความถึงพร้อมแห่งศีลให้สำเร็จได้ เธอมีความยินดีด้วยความถึงพร้อมแห่งศีลนั้น แต่ยังมีความดำริไม่เต็มเปี่ยม เธอไม่ยกตน

ไม่ข่มผู้อื่นเพราะความถึงพร้อมแห่งศีลนั้น ทั้ง ยังฉันทะให้เกิดพยายามเพื่อทำให้แจ่มแจ้งซึ่งธรรมเหล่าอื่นที่ยิ่งกว่าและ ประณีตกว่าความถึงพร้อมแห่งศีล ทั้งเป็นผู้มีความประพฤติไม่ย่อหย่อน ไม่ท้อถอย เธอจึงยังความถึงพร้อมแห่งสมาธิให้สำเร็จได้ เธอมีความยินดี มีความดำริเต็มเปี่ยมด้วยความถึงพร้อมแห่งสมาธินั้น แต่เพราะความถึงพร้อมแห่งสมาธินั้น เธอกลับยกตนข่มผู้อื่นว่า ‘เรามีจิตตั้งมั่น มีจิตมีอารมณ์แน่วแน่ ส่วนภิกษุอื่นๆ มีจิตไม่ตั้งมั่น มีจิตหมุนไปผิดแล้ว, เธอจึงไม่ยังฉันทะให้เกิด ไม่พยายามเพื่อทำให้แจ่มแจ้งซึ่งธรรมเหล่าอื่นที่ยิ่งกว่าและประณีตกว่าความถึงพร้อมแห่งสมาธิ

ทั้งเป็นผู้ประพฤติย่อหย่อน มีความท้อถอย ดูก่อนพราหมณ์ เรากล่าวบุคคลนี้ว่า มีอุปมาเหมือนบุรุษคนนั้นผู้มีความต้องการแก่นไม้ เสาะหาแก่นไม้ จึงเที่ยวแสวงหาแก่นไม้อยู่ เมื่อมีต้นไม้ใหญ่ที่มีแก่นยืนต้นอยู่ กลับมองข้ามแก่น มองข้ามกระพี้ไปเสีย ถากเอาแต่เปลือกไปโดยเข้าใจว่าเป็นแก่น ก็กิจที่จะพึงทำด้วยแก่นไม้ของเขาจักไม่สำเร็จประโยชน์แก่เขา{๓๕๘} [๓๒๑] ดูก่อนพราหมณ์ บุคคลบางคนในโลกนี้มีศรัทธาออกจากเรือนมา บวชเป็นบรรพชิต ... เธอบวชอย่างนี้แล้วจึงทำลาภสักการะและความสรรเสริญ ให้บังเกิดขึ้นได้ เธอไม่มีความยินดี ไม่มีความดำริเต็มเปี่ยมด้วยลาภสักการะ และความสรรเสริญนั้นเธอไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่นเพราะลาภสักการะและ ความสรรเสริญนั้นทั้งเธอยังฉันทะให้เกิด พยายามเพื่อทำให้แจ่มแจ้งซึ่ง

ธรรมเหล่าอื่นที่ยิ่งกว่าและประณีตกว่าลาภสักการะและความสรรเสริญ ทั้งเป็นผู้มีความประพฤติไม่ย่อหย่อน ไม่ท้อถอย เธอจึงยังความถึงพร้อมแห่งศีลให้สำเร็จได้ เธอมีความยินดีด้วยความถึงพร้อมแห่งศีลนั้น แต่ยังมีความดำริไม่ เต็มเปี่ยม เธอไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่นเพราะความถึงพร้อมแห่งศีลนั้น ทั้งยัง ฉันทะให้เกิดพยายามเพื่อทำให้แจ่มแจ้งซึ่งธรรมเหล่าอื่นที่ยิ่งกว่าและประณีตกว่าความถึงพร้อมแห่งศีล ทั้งเป็นผู้มีความประพฤติไม่ย่อหย่อน ไม่ท้อถอย เธอจึงยังความถึงพร้อมแห่งสมาธิให้สำเร็จได้ เธอมีความยินดีด้วย ความถึงพร้อมแห่งสมาธินั้น แต่ยังมีความดำริไม่เต็มเปี่ยม เธอไม่ยกตน ไม่ ข่มผู้อื่นเพราะความถึงพร้อมแห่งสมาธินั้น

ทั้งยังฉันทะให้เกิด พยายามเพื่อ ทำให้แจ่มแจ้งซึ่งธรรมเหล่าอื่นที่ยิ่งกว่าและประณีตกว่าความถึงพร้อมแห่งสมาธิ ทั้งเป็นผู้มีความประพฤติไม่ย่อหย่อน ไม่ท้อถอย เธอจึงยังญาณทัสสนะให้สำเร็จได้ เธอมีความยินดี มีความดำริเต็มเปี่ยมด้วยญาณทัสสนะนั้น แต่เพราะญาณทัสสนะนั้น เธอกลับยกตนข่มผู้อื่นว่า ‘เรารู้ เราเห็นอยู่ ส่วน ภิกษุอื่น ๆ ไม่รู้ ไม่เห็นอยู่’ เธอจึงไม่ยังฉันทะให้เกิด ไม่พยายามเพื่อทำให้ แจ่มแจ้งซึ่งธรรมเหล่าอื่นที่ยิ่งกว่าและประณีตกว่าญาณทัสสนะ ทั้งเป็นผู้มีความประพฤติย่อหย่อน มีความท้อถอย ดูก่อนพราหมณ์ เรากล่าวบุคคลนี้ ว่ามีอุปมาเหมือนบุรุษคนนั้นผู้มีความต้องการแก่นไม้

เสาะหาแก่นไม้ จึงเที่ยว แสวงหาแก่นไม้อยู่ เมื่อมีต้นไม้ใหญ่ที่มีแก่นยืนต้นอยู่ กลับมองข้ามแก่นไปเสีย ถากเอาแต่กระพี้ไปโดยเข้าใจว่าเป็นแก่น ก็กิจที่จะพึงทำด้วยแก่นไม้ของเขาจักไม่สำเร็จประโยชน์แก่เขา{๓๕๙} [๓๒๒] ดูก่อนพราหมณ์ บุคคลบางคนในโลกนี้มีศรัทธาออกจากเรือน มาบวชเป็นบรรพชิตด้วยคิดว่า ‘เราถูกชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส อุปายาส ครอบงำแล้ว ถูกทุกข์ครอบงำแล้ว ถูกทุกข์ท่วมทับแล้ว ไฉนการทำที่สุดแห่งกองทุกข์ทั้งสิ้นนี้จะพึงปรากฏได้’ เธอบวชอย่างนี้แล้วจึง ทำลาภสักการะและความสรรเสริญให้บังเกิดขึ้นได้ เธอไม่มีความยินดี ไม่มี ความดำริเต็มเปี่ยมด้วยลาภสักการะและความสรรเสริญนั้นเธอไม่ยกตนไม่

ข่มผู้อื่นเพราะลาภสักการะและความสรรเสริญนั้น ทั้งยังฉันทะให้เกิด พยายาม เพื่อทำให้แจ่มแจ้งซึ่งธรรมเหล่าอื่นที่ยิ่งกว่าและประณีตกว่าลาภสักการะและ ความสรรเสริญ ทั้งเป็นผู้มีความประพฤติไม่ย่อหย่อน ไม่ท้อถอย เธอจึงยังความถึงพร้อมแห่งศีลให้สำเร็จได้ เธอมีความยินดีด้วยความถึงพร้อมแห่งศีลนั้น แต่ยังมีความดำริไม่เต็มเปี่ยม เธอไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่นเพราะความถึงพร้อมแห่งศีลนั้น ทั้งยังฉันทะให้เกิดฺพยายามเพื่อทำให้แจ่มแจ้งซึ่งธรรม เหล่าอื่นที่ยิ่งกว่าและประณีตกว่าความถึงพร้อมแห่งศีล ทั้งเป็นผู้มีความประพฤติไม่ย่อหย่อน ไม่ท้อถอย เธอจึงยังความถึงพร้อมแห่งสมาธิให้สำเร็จได้

เธอมีความยินดีด้วยความถึงพร้อมแห่งสมาธินั้น แต่ยังมีความดำริไม่เต็มเปี่ยม เธอไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่นเพราะความถึงพร้อมแห่งสมาธินั้น ทั้งยังฉันทะให้เกิด พยายามเพื่อทำให้แจ่มแจ้งซึ่งธรรมเหล่าอื่นที่ยิ่งกว่าและประณีตกว่าความถึงพร้อมแห่งสมาธิ ทั้งเป็นผู้มีความประพฤติไม่ย่อหย่อน ไม่ท้อถอย เธอจึงยัง ญาณทัสสนะให้สำเร็จได้ เธอมีความยินดีด้วยญาณทัสสนะนั้น แต่มีความดำริยังไม่เต็มเปี่ยม เธอไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่นเพราะญาณทัสสนะนั้น ทั้งยังฉันทะให้เกิดพยายามเพื่อทำให้แจ่มแจ้งซึ่งธรรมเหล่าอื่นที่ยิ่งกว่าและ ประณีตกว่าญาณทัสสนะ ทั้งเป็นผู้มีความประพฤติไม่ย่อหย่อน ไม่ท้อถอย[๓๒๓]

ดูก่อนพราหมณ์ ก็ธรรมที่ยิ่งกว่าและประณีตกว่าญาณทัสสนะ เป็นไฉน คือ ภิกษุในศาสนานี้สงัดแล้วจากกาม สงัดจากอกุศลธรรม บรรลุ ปฐมฌานที่มีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกอยู่ แม้ธรรมข้อนี้ก็ยิ่ง กว่าและประณีตกว่าญาณทัสสนะ ยังอีกข้อหนึ่ง ภิกษุบรรลุทุติยฌานที่มีความผ่องใสในภายใน มีภาวะที่ จิตเป็นเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจารเพราะวิตกวิจารสงบไป มีปีติและสุข อันเกิดแต่สมาธิอยู่ แม้ธรรมข้อนี้ก็ยิ่งกว่าและประณีตกว่าญาณทัสสนะ ยังอีกข้อหนึ่ง ภิกษุมีอุเบกขา มีสติ มีสัมปชัญญะ เสวยสุขด้วยนามกาย

เพราะปีติสิ้นไป บรรลุตติยฌานที่พระอริยะทั้งหลายสรรเสริญว่า ‘ผู้ได้ฌาน นี้เป็นผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข’ ดังนี้อยู่ แม้ธรรมข้อนี้ก็ยิ่งกว่าและประณีตกว่าญาณทัสสนะ

ยังอีกข้อหนึ่ง ภิกษุบรรลุจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข มีสติบริสุทธิ์ เพราะอุเบกขาเพราะละสุขละทุกข์ได้ และเพราะโสมนัสโทมนัสดับไปก่อนแล้วอยู่ แม้ธรรมข้อนี้ก็ยิ่งกว่าและประณีตกว่าญาณทัสสนะ

ยังอีกข้อหนึ่ง เพราะล่วงรูปสัญญาโดยประการทั้งปวง เพราะปฏิฆสัญญาดับไป เพราะไม่ใส่ใจถึงนานัตตสัญญาเข้าถึงอากาสานัญจายตนะ โดยมนสิการว่า ‘อนนฺโต อากาโส อากาศไม่มีที่สุด’ ดังนี้อยู่ แม้ธรรมข้อนี้ ก็ยิ่งกว่าและประณีตกว่าญาณทัสสนะยังอีกข้อหนึ่ง เพราะล่วงอากาสานัญจายตนะโดยประการทั้งปวง ภิกษุ เข้าถึงวิญญาณัญจายตนะโดยมนสิการว่า ‘อนนฺตํ วิญฺญาณํ วิญญาณไม่มี ที่สุด’ ดังนี้อยู่ แม้ธรรมข้อนี้ก็ยิ่งกว่าและประณีตกว่าญาณทัสสนะยังอีกข้อหนึ่ง เพราะล่วงวิญญาณัญจายตนะโดยประการทั้งปวง ภิกษุ เข้าถึงอากิญจัญญายตนะโดยมนสิการว่า ‘นตฺถิ กิญฺจิ ไม่มีอะไร’ ดังนี้อยู่ แม้ธรรมข้อนี้ก็ยิ่งกว่าและประณีตกว่าญาณทัสสนะ

ยังอีกข้อหนึ่ง เพราะล่วงอากิญจัญญายตนะโดยประการทั้งปวง ภิกษุเข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนะอยู่ แม้ธรรมข้อนี้ก็ยิ่งกว่าและประณีตกว่าญาณทัสสนะ

ยังอีกข้อหนึ่ง เพราะล่วงเนวสัญญานาสัญญายตนะโดยประการทั้งปวง ภิกษุเข้าถึงสัญญาเวทยิตนิโรธอาสวะทั้งหลายของเธอย่อมสิ้นไปเพราะเห็น ด้วยปัญญาแม้ธรรมข้อนี้ก็ยิ่งกว่าและประณีตกว่าญาณทัสสนะ ดูก่อนพราหมณ์ ธรรมเหล่านี้แลที่ยิ่งกว่าและประณีตกว่าญาณทัสสนะ[๓๒๔] ดูก่อนพราหมณ์ เรากล่าวบุคคลนี้ว่ามีอุปมาเหมือนบุรุษคนนั้น

ผู้มีความต้องการแก่นไม้ เสาะหาแก่นไม้ จึงเที่ยวแสวงหาแก่นไม้อยู่ เมื่อมีต้นไม้ใหญ่ที่มีแก่นยืนต้นอยู่ จึงถากเอาแต่แก่นไปโดยรู้ว่าเป็นแก่น ก็กิจที่จะพึงทำด้วยแก่นไม้ของเขาจักสำเร็จประโยชน์แก่เขา{๓๖๐}ดูก่อนพราหมณ์ ดังพรรณนามาฉะนี้แล พรหมจรรย์นี้จึงมิใช่มีลาภสักการะ และความสรรเสริญเป็นอานิสงส์ มิใช่มีความถึงพร้อมแห่งศีลเป็นอานิสงส์ มิใช่มีความถึงพร้อมแห่งสมาธิเป็นอานิสงส์ มิใช่มีญาณทัสสนะเป็นอานิสงส์ พรหมจรรย์นี้มีเจโตวิมุตติอันไม่กำเริบเป็นประโยชน์เป็นแก่น เป็นที่สุด” เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว ปิงคลโกจฉพราหมณ์ได้กราบ ทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า “ข้าแต่พระสมณโคดมผู้เจริญ พระภาษิตของ พระองค์แจ่มแจ้งนักพระภาษิตของพระองค์ไพเราะนัก พระพุทธเจ้าข้า พระองค์ทรงประกาศธรรมโดยอเนกปริยายอย่างนี้ เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่ควํ่า เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือส่องประทีปในที่มืด ด้วยตั้งใจว่า ‘คนมีสายตาดีจักเห็นรูปได้, ดังนี้ ข้าพระองค์นี้ขอถึงพระองค์ พร้อมทั้งพระธรรม และพระภิกษุสงฆ์ว่าเป็นสรณะ ขอพระองค์ได้โปรดทรง จำข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสกผู้มอบชีวิตถึงสรณะจำเดิมแต่วันนี้เป็นต้นไป”

จบ จูฬสาโรปมสูตรที่ ๑๐

จบ โอปัมมวรรคที่ ๓

รวมพระสูตรที่มเนวรรคนี้ คือ

๑. กกจูปมสูตร

๒. อลคัททูปมสูตร

๓. วัมมิกสูตร

๔. รถวินีตสูตร

๕. นิวาปสูตร

๖. ปาสราสิสูตร

๗. จูฬหัตถิปโทปมสูตร

๘. มหาหัตถิปโทปมสูตร

๙. มหาสาโรปสูตร

๑๐. จูฬสาโรปมสูตร

หมวดว่าด้วยธรรมที่เป็นคู่กัน หมวดใหญ่

๑. จูฬโคสิงคสาลสูตร

ว่าด้วยป่าสิงคสาลวัน สูตรเล็ก

เหตุแห่งความสามัคคี

{๓๖๑} [๓๒๕] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่งพระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ที่พักซึ่งสร้างด้วยอิฐในนาทิกคาม ก็สมัยนั้น ท่านพระอนุรุทธะ ท่านพระนันทิยะและท่านพระกิมิละ อยู่ที่ป่าโคสิงคสาลวัน

ครั้งนั้นเป็นเวลาเย็น พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จออกจากที่ประทับพักผ่อน แล้วเสด็จเข้าไปยังป่าโคสิงคสาลวัน คนเฝ้าป่าได้เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จมาแต่ไกล ครั้นแล้วได้กล่าวกะพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า “ดูก่อน สมณะ ท่านอย่าเข้าไปยังป่านี้เลย ในที่นี้มีกุลบุตร ๓ ท่านซึ่งเป็นผู้มุ่งประโยชน์ตนอยู่ ท่านอย่าได้ทำความไม่สำราญแก่ท่านทั้ง ๓ นั้นเลย”เมื่อคนเฝ้าป่ากล่าวกะพระผู้มีพระภาคเจ้าอยู่ ท่านพระอนุรุทธะ ได้ยินแล้วจึงได้บอกคนเฝ้าว่า “ท่านทายบาล ท่านอย่าได้ห้ามพระผู้มีพระภาคเจ้าเลย พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นศาสดาของพวกเราเสด็จมา”

ลำดับนั้น ท่านพระอนุรุทธะได้เข้าไปหาท่านพระนันทิยะและท่านพระกิมิละถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้บอกว่า “รีบออกไปเถิด ท่านผู้มีอายุ รีบออกไปเถิด ท่านผู้มีอายุ พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นศาสดาของพวกเราเสด็จมา”

ท่านพระอนุรุทธะ ท่านพระนันทิยะ และท่านพระกิมิละได้ต้อนรับ