๕. จูฬสัจจกสูตร เล่ม ๑๒

๕. จูฬสัจจกสูตร

ว่าด้วยสัจจกนิครนถ์ สูตรเล็ก

สัจจกนิครนถ์สนทนากับพระอัสสชิเถระ

{๓๙๒} [๓๕๓] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ กูฏาคารศาลา ป่ามหาวัน ใกล้พระนครเวสาลีสมัยนั้นแลบุตรนิครนถ์ชื่อสัจจกะ อาศัยอยู่ในพระนครเวสาลี เป็นนักโต้วาทะ พูดยกตนว่าเป็นนักปราชญ์ ผู้คนรู้กันว่า เป็นสาธุ เขากล่าววาจาในที่ประชุมชนในพระนครเวสาลีอย่างนี้ว่า “เรายังมอง ไม่เห็นสมณะหรือพราหมณ์ที่เป็นเจ้าหมู่เจ้าคณะเป็นคณาจารย์ ที่ปฏิญญาตน ว่าเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ซึ่งปรารภโต้ตอบวาทะกับเราแล้วจะไม่ประหม่า ไม่สะทกสะท้าน ไม่หวั่นไหว ไม่มีเหงื่อไหลจากรักแร้ หากเราปรารภโต้ตอบวาทะกะเสาที่ไม่มีเจตนา แม้เสานั้นปรารภ โต้ตอบวาทะกับเราแล้ว ก็ยังประหม่า สะทกสะท้าน หวั่นไหว จะป่วยกล่าวไปไยถึงผู้เป็นมนุษย์เล่า”{๓๙๓} ครั้งนั้นเป็นเวลาเช้าท่านพระอัสสชิครองอันตรวาสกแล้วถือบาตร จีวรเข้าไปบิณฑบาตในพระนครเวสาลี สัจจกนิครนถ์บุตรเดินวนเวียน ยืดแข้งขาอยู่ในพระนครเวสาลี ได้เห็นท่านพระอัสสชิเดินอยู่แต่ที่ไกล ครั้น

แล้วจึงเข้าไปหาท่านพระอัสสชิแล้วได้ปราศรัยกับท่าน ครั้นผ่านการปราศรัย พอให้ระลึกถึงกันไปแล้วได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้ถามท่าน พระอัสสชิดังนี้ว่า

“ดูก่อนท่านอัสสชิก็พระสมณโคดมแนะนำสาวกทั้งหลายอย่างไร และคำสั่งสอนของพระสมณโคดมที่เป็นไปโดยมากในสาวกทั้งหลายเป็นอย่างไร”

ท่านพระอัสสชิบอกว่า “ดูก่อนอัคคิเวสสนะ พระผู้มีพระภาคเจ้า ทรงแนะนำสาวกทั้งหลายอย่างนี้ และคำสั่งสอนของพระผู้มีพระภาคเจ้าที่เป็นไปโดยมากในสาวกทั้งหลายมีส่วนอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลายรูป ไม่เที่ยง เวทนาไม่เที่ยง สัญญาไม่เที่ยง สังขารทั้งหลายไม่เที่ยง วิญญาณไม่เที่ยง รูปไม่ใช่ตัวตน เวทนาไม่ใช่ตัวตน สัญญาไม่ใช่ตัวตน สังขารทั้งหลายไม่ใช่ ตัวตนวิญญาณไม่ใช่ตัวตน สังขารทั้งหลายทั้งปวงไม่เที่ยง ธรรมทั้งหลายทั้งปวงไม่ใช่ตัวตน, ดูก่อนอัคคิเวสสนะ พระผู้มีพระภาค เจ้าทรงแนะนำสาวกทั้งหลายอย่างนี้ และคำสั่งสอนของพระผู้มีพระภาคเจ้า ที่เป็นไปโดยมากในสาวกทั้งหลายเป็นอย่างนี้”สัจจกนิครนถ์กล่าวว่า “ดูก่อนท่านอัสสชิ ข้าพเจ้าได้ฟังมาว่า พระสมณโคดมมีวาทะอย่างนี้ เป็นอันว่าข้าพเจ้าได้ฟังมาไม่ดีแล้ว ถ้ากระไร ข้าพเจ้าจะพึงได้พบปะกับพระสมณโคดมผู้เจริญนั้นบ้างเป็นครั้งคราว จะได้สนทนากัน ถ้ากระไร ข้าพเจ้าจะพึงช่วยปลดเปลื้องพระสมณโคดมเสีย จากความเห็นที่ต่ำทรามนั้นได้”

สัจจกนิครนถ์ชวนพวกเจ้าลิจฉวี

{๓๙๔} [๓๕๔] สมัยนั้นแล เจ้าลิจฉวีประมาณ ๕๐๐ องค์ประชุมกันอยู่ใน สันถาคาร (ห้องประชุม) ด้วยกรณียกิจบางอย่าง ครั้งนั้นสัจจกนิครนถ์ เข้าไปหาพวกเจ้าลิจฉวีเหล่านั้น ครั้นแล้วได้กล่าวกะเจ้าลิจฉวีเหล่านั้นดังนี้

ว่า ‘ขอเจ้าลิจฉวีทั้งหลายจงออกไปด้วยกัน ขอเจ้าลิจฉวีทั้งหลายจงออกไปด้วยกัน วันนี้ข้าพเจ้าจักสนทนากับพระสมณโคดม ถ้าพระสมณโคดมจัก ยืนยันตามที่ภิกษุชื่ออัสสชิซึ่งเป็นสาวกที่สำคัญรูปหนึ่งยืนยันแก่ข้าพเจ้าอย่างนั้น ข้าพเจ้าจักฉุดกระชากลากถูพระสมณโคดมวาทะต่อวาทะ เหมือนคนที่แข็ง แรงจับแกะที่มีขนยาวที่ขนแล้วฉุดกระชากลากถูไปฉะนั้น ข้าพเจ้าจักเหวี่ยงไป เหวี่ยงมาฉุดดึงพระสมณโคดมวาทะต่อวาทะ เหมือนคนงานโรงเหล้าที่แข็ง แรงทิ้งกระสอบขนาดใหญ่ซึ่งบรรจุส่าเหล้าไว้ลงไปในบ่อนํ้าลึกแล้วจับที่มุมส่ายไปส่ายมาสลัดออกฉะนั้น ข้าพเจ้าจักบีบคั้นบดขยี้พระสมณโคดมวาทะต่อวาทะ เหมือนคนที่แข็งแรงเป็นนักเลงเหล้าจับหูไหสุราแล้วคว่ำ

หงายเขย่าฉะนั้น ข้าพเจ้าจักเล่นงานพระสมณโคดมดังเล่นลูกช่วง เหมือนช้าง อายุ ๖๐ ปี ลงไปยังสระลึกแล้วเล่นกีฬาลูกช่วงฉะนั้น ขอเจ้าลิจฉวีทั้งหลาย จงออกไปด้วยกัน ขอเจ้าลิจฉวีทั้งหลายจงออกไปด้วยกัน วันนี้ข้าพเจ้าจักสนทนากับพระสมณโคดม”ในบรรดาเจ้าลิจฉวีเหล่านั้น บางพวกกล่าวว่า “พระสมณโคดมหรือ จักยกวาทะของท่านสัจจกะได้ ที่แท้ท่านสัจจกะต่างหากจักยกวาทะของพระสมณโคดมเสีย” บางพวกกล่าวว่า “ท่านสัจจกะนั้นหรือคือผู้ที่จักยกวาทะของพระผู้มีพระภาคเจ้า ที่แท้พระผู้มีพระภาคเจ้าต่างหากจักยกวาทะ ของท่านสัจจกะเสีย” ครั้งนั้นแล สัจจกนิครนถ์มีเจ้าลิจฉวีประมาณ ๕๐๐ ห้อมล้อมเข้าไปยังกูฏาคารศาลา ป่ามหาวัน

{๓๙๕} [๓๕๕] สมัยนั้น ภิกษุมากรูปด้วยกันจงกรมอยู่กลางแจ้ง ครั้งนั้นแล สัจจกนิครนถ์เข้าไปหาภิกษุเหล่านั้นแล้วถามว่า “ท่านผู้เจริญ เดี๋ยวนี้พระสมณโคดมนั้นอยู่ที่ไหน พวกข้าพเจ้าปรารถนาจะพบพระสมณโคดมนั้น”

ภิกษุเหล่านั้นบอกว่า “ดูก่อนอัคคิเวสสนะ พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์ นั้นเสด็จเข้าป่ามหาวันประทับพักผ่อนกลางวันที่โคนต้นไม้แห่งหนึ่ง”

ลำดับนั้น สัจจกนิครนถ์พร้อมด้วยพวกเจ้าลิจฉวีจำนวนมาก เข้าไปยัง ป่ามหาวันจนถึงที่ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ แล้วทูลปราศรัยกับพระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้วจึงนั่งอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แม้เจ้าลิจฉวีเหล่านั้น บางพวกก็ถวายอภิวาท บางพวกทูลปราศรัย แล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง บางพวกประนมมือ บางพวก ประกาศชื่อและโคตรของตนในสำนักพระผู้มีพระภาคเจ้า บางพวกก็นิ่งอยู่ ครั้นแล้วต่างก็นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง

สัจจกนิครนถ์ทูลถามปัญหา

{๓๙๖} [๓๕๖] สัจจกนิครนถ์พอนั่งแล้วได้ทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า “ข้าพเจ้า ขอถามพระโคดมสักหน่อยหนึ่ง ถ้าพระโคดมจะให้โอกาสเพื่อตอบปัญหาแก่ข้าพเจ้า”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนอัคคิเวสสนะ ท่านประสงค์จะ

ถามปัญหาใดก็ถามเถิด”

“พระโคดมแนะนำพวกสาวกอย่างไร และคำสั่งสอนของพระโคดมที่ เป็นไปโดยมากในสาวกทั้งหลายเป็นอย่างไร”

“ดูก่อนอัคคิเวสสนะ เราแนะนำสาวกทั้งหลายอย่างนี้ และคำสั่ง สอนของเราที่เป็นไปโดยมากในสาวกทั้งหลายเป็นอย่างนี้ว่า ‘รูปไม่เที่ยง เวทนาไม่เที่ยง สัญญาไม่เที่ยง สังขารทั้งหลายไม่เที่ยง วิญญาณไม่เที่ยง รูปไม่ใช่ตัวตน เวทนาไม่ใช่ตัวตน สัญญาไม่ใช่ตัวตน สังขารทั้งหลายไม่ใช่ตัวตน วิญญาณไม่ใช่ตัวตน สังขารทั้งหลายทั้งปวงไม่เที่ยง ธรรมทั้งหลาย ทั้งปวงไม่ใช่ตัวตน’ ดูก่อนอัคคิเวสสนะ เราแนะนำสาวกทั้งหลายอย่างนี้ และคำสั่งสอนของเราที่เป็นไปโดยมากในสาวกทั้งหลายเป็นอย่างนี้”“ท่านพระโคดม อุปมาแจ่มแจ้งแก่ข้าพเจ้าอยู่”

“ดูก่อนอัคคิเวสสนะ อุปมานั้นจงแจ่มแจ้งเฉพาะท่านเถิด”

“ท่านพระโคดม เหมือนพืชพันธุ์ไม้เหล่าใดเหล่าหนึ่งที่ถึงความเจริญงอกงามไพบูลย์บรรดามี ทั้งหมดนั้นล้วนอาศัยแผ่นดิน ตั้งอยู่บนแผ่นดิน จึงถึงความเจริญงอกงามไพบูลย์ได้ หรือเหมือนการงานอย่างใดอย่างหนึ่งที่ ต้องใช้แรงทำที่ผู้คนทำอยู่ ทั้งหมดนั้นบุคคลต้องอาศัยแผ่นดิน ต้องตั้งอยู่บนแผ่นดินจึงทำกันได้ ฉันใด รูปเป็นอัตตา บุรุษบุคคลนี้ดำรงอยู่ในรูปที่ เป็นอัตตาจึงประสบผลบุญหรือผลบาปได้ เวทนาเป็นอัตตา ... สัญญาเป็น อัตตา ... สังขารเป็นอัตตา ... วิญญาณเป็นอัตตาบุรุษบุคคลนี้อาศัย วิญญาณที่เป็นอัตตานี้จึงประสบผลบุญหรือผลบาปได้ ฉันนั้นเหมือนกัน”“ดูก่อนอัคคิเวสสนะ ท่านกล่าวอย่างนี้ว่า ‘รูปเป็นอัตตาของเรา เวทนาเป็นอัตตาของเรา สัญญาเป็นอัตตาของเรา สังขารทั้งหลายเป็นอัตตาของเรา วิญญาณเป็นอัตตาของเรา’ ดังนี้ มิใช่,หรือ”

“ท่านพระโคดม ข้าพเจ้ากล่าวอย่างนั้นประชุมชนเป็นอันมาก ก็กล่าวอย่างนั้น”

“ดูก่อนอัคคิเวสสนะ ประชุมชนเป็นอันมากนั้นจักมาช่วยอะไรท่านได้เล่า เชิญท่านคลี่คลายวาทะของท่านเองเถิด”

“ท่านพระโคดม เป็นความจริง ข้าพเจ้ากล่าวอย่างนี้ ‘รูปเป็นอัตตาของเรา เวทนาเป็นอัตตาของเรา สัญญาเป็นอัตตาของเรา สังขารทั้งหลายเป็นอัตตาของเรา วิญญาณเป็นอัตตาของเรา’ ดังนี้’’

ทรงซักถามอัคคิเวสสนะด้วยอุปมา

{๓๙๗} [๓๕๗] “ดูก่อนอัคคิเวสสนะ ถ้าอย่างนั้น เราจักสอบถามท่านในข้อนี้แหละ ท่านเห็นชอบอย่างไร ก็พึงตอบอย่างนั้น ดูก่อนอัคคิเวสสนะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน อำนาจของพระราชามหากษัตริย์ผู้ได้มูรธาภิเษกแล้ว เช่นพระเจ้าปเสนทิโกศลหรือพระเจ้ามคธอชาตศัตรูเวเทหิบุตร ที่จะฆ่าคนที่ควรฆ่า ริบราชบาตรคนที่ควรริบ เนรเทศคนที่ควรเนรเทศ ได้พึงให้เป็นไปได้ในพระราชอาณาเขตของตนมิใช่หรือ

“ท่านพระโคดม อำนาจของพระราชามหากษัตริย์ผู้ได้มูรธาภิเษกแล้ว เช่นพระเจ้าปเสนทิโกศลหรือพระเจ้ามคธอชาตคัตรูเวเทหิบุตร ที่จะฆ่าคนที่ควรฆ่า ริบราชบาตรคนที่ควรริบ เนรเทศคนที่ควรเนรเทศได้พึงให้เป็นไปได้ในพระราชอาณาเขตของตนจริง แม้แต่อำนาจของหมู่คณะเหล่านี้ คือ เจ้ามัลละชาววัชชีที่อาจฆ่าคนที่ควรฆ่า ริบราชบาตรคนที่ควรริบ เนรเทศคนที่ควรเนรเทศ ยังเป็นไปได้เฉพาะในแว่นแคว้นของตน เหตุไรเล่าอำนาจ เช่นนั้นของพระราชามหากษัตริย์ผู้ได้มูรธาภิเษกแล้วเช่นพระเจ้าปเสนทิ โกศลหรือพระเจ้ามคธอชาตคัตรูเวเทหิบุตรจะให้เป็นไปไม่ได้อำนาจเช่น นั้นของพระราชามหากษัตริย์ผู้ได้มูรธาภิเษกแล้วนั้นต้องให้เป็นไปได้ด้วย ควรจะเป็นไปได้ด้วย”“ดูก่อนอัคคิเวสสนะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปที่ท่านกล่าวว่า ‘รูปเป็นอัตตาของเรา, อำนาจของท่านเป็นไปในรูปนั้นว่า ‘รูป ของเราจงเป็นอย่างนั้นเถิด อย่าได้เป็นอย่างนี้เลย’ ดังนี้ได้หรือ”

เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถามอย่างนี้แล้ว สัจจกนิครนถ์ถึงกับนิ่งไป พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถามสัจจกนิครนถ์เป็นครั้งที่ ๒ ว่า “ดูก่อนอัคคิเวสสนะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปที่ท่านกล่าวว่า ‘รูปเป็นอัตตาของเรา, อำนาจของท่านเป็นไปในรูปนั้นว่า ‘รูปของเราจงเป็นอย่างนั้นเถิด อย่าได้เป็นอย่างนี้เลย, ดังนี้ได้หรือ”

แม้ครั้งที่ ๒ สัจจกนิครนถ์ก็นิ่งอยู่ ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า ตรัสได้กะสัจจกนิครนถ์ว่า “ดูก่อนอัคคิเวสสนะ บัดนี้ท่านจงตอบมา มิใช่เวลาที่ท่านจะนิ่งเฉย ดูก่อนอัคคิเวสสนะ ผู้ใดถูกตถาคตถามปัญหาที่ชอบด้วยเหตุผลถึงสามครั้งแล้วไม่ยอมตอบ ศีรษะของผู้นั้นจักแตกเป็นเจ็ดเสี่ยง ในที่นี้แหละ”

สมัยนั้น ท้าววชิรปาณีสักกเทวราชถือกระบองเพชรซึ่งลุกเป็นไฟโชติช่วงชัชวาลย์ลอยอยู่บนเวหา เบื้องบนศีรษะสัจจกนิครนถ์ พลางประกาศว่า

“ถ้าสัจจกนิครนถ์นี้ถูกตถาคตถามปัญหาที่ชอบด้วยเหตุผลถึงสามครั้ง แล้วไม่ยอมตอบ เราจักผ่าศีรษะสัจจกนิครนถ์นั้นให้เป็นเจ็ดเสี่ยงในที่นี้แหละ” ท้าววชิรปาณีนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้ากับสัจจกนิครนถ์เท่านั้นที่เห็น ในทันใดนั้น สัจจกนิครนถ์ตกใจกลัวจนขนชัน แสวงหาพระผู้มีพระภาคเจ้า เป็นที่ต้านทาน เป็นที่ป้องกัน เป็นที่พึ่ง ได้ทูลว่า “พระโคดมผู้เจริญ ขอ ทรงถามเถิด ข้าพเจ้าจักตอบ ณ บัดนี้”{๓๘๖} [๓๕๘] “ดูก่อนอัคคิเวสสนะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูป ท่านกล่าวอย่างนี้ว่า ‘รูปเป็นอัตตาของเรา’ อำนาจของท่านเป็นไปในรูป นั้นว่า ‘รูปของเราจงเป็นอย่างนั้นเถิด อย่าได้เป็นอย่างนี้เลย’ ดังนี้ได้หรือ’

“ข้อนี้เป็นไปไม่ได้เลย ท่านพระโคดม”

“ดูก่อนอัคคิเวสสนะ ท่านจงมนสิการ ครั้นมนสิการแล้วจงค่อยตอบ เพราะคำหลังกับคำก่อนหรือคำก่อนกับคำหลังของท่านไม่สัมพันธ์กัน ดูก่อน อัคคิเวสสนะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน เวทนาที่ท่านกล่าวอย่าง นี้ว่า ‘เวทนาเป็นอัตตาของเรา...

สัญญาเป็นอัตตาของเรา ...

สังขารทั้งหลายเป็นอัตตาของเรา...

“ดูก่อนอัคคิเวสสนะ ท่านจงมนสิการ ครั้นมนสิการแล้วจงค่อยตอบ เพราะคำหลังกับคำก่อนหรือคำก่อนกับคำหลังของท่านไม่สัมพันธ์กัน ดูก่อน อัคคิเวสสนะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน วิญญาณที่ท่านกล่าวอย่างนี้ว่า ‘วิญญาณเป็นอัตตาของเรา’ อำนาจของท่านเป็นไปในวิญญาณนั้นว่า ‘วิญญาณ ของเราจงเป็นอย่างนั้นเถิด อย่าได้เป็นอย่างนี้เลย’ ดังนี้ได้หรือ”“ข้อนี้เป็นไปไม่ได้เลย ท่านพระโคดม”

“ดูก่อนอัคคิเวสสนะ ท่านจงมนสิการ ครั้นมนสิการแล้วจงค่อยตอบ เพราะคำหลังกับคำก่อนหรือคำก่อนกับคำหลังของท่านไม่สัมพันธ์กัน ดูก่อน

อัคคิเวสสนะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูป เวทนา สัญญา สังขาร และวิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง”

“ไม่เที่ยง ท่านพระโคดม”

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า”

“สิ่งนั้นเป็นทุกข์ ท่านพระโคดม”

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือจะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา”

“ข้อนั้นไม่ควรเลย ท่านพระโคดม

“ดูก่อนอัคคิเวสสนะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ผู้ใดติดทุกข์ เข้าถึงทุกข์ กลํ้ากลืนทุกข์อยู่แล้วมาตามเห็นทุกข์ว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’ ผู้นั้นจะกำหนดรู้ทุกข์ได้เอง หรือจะทำทุกข์ให้สิ้นไป อยู่ได้หรือหนอ”“จะพึงมีได้อย่างไร ข้อนี้มีไม่ได้เลย ท่านพระโคดม”

“ดูก่อนอัคคิเวสสนะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน เมื่อเป็นอย่างนี้ ตัวท่านเองก็ติดทุกข์ เข้าถึงทุกข์ กลํ้ากลืนทุกข์อยู่แล้ว ยังมาตามเห็นทุกข์ว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’ ดังนี้ มิใช่ หรือ”“ทำไมจะไม่ใช่เล่า ท่านพระโคดม

{๓๙๙} [๓๕๙] “ดูก่อนอัคคิเวสสนะ บุรุษผู้มีความต้องการด้วยแก่นไม้ เสาะหาแก่นไม้ เที่ยวแสวงหาแก่นไม้อยู่ จึงถือเอาจอบที่คมเข้าป่าไป บุรุษนั้น เห็นต้นกล้วยขนาดใหญ่ ลำต้นตรง กำลังรุ่น ยังไม่เกิดปลีในป่านั้นเข้า จึง ตัดโคนต้นกล้วยนั้นแล้วจึงตัดปลายแล้วก็ลอกกาบใบออก เมื่อเขาลอก กาบใบออก แม้กระพี้ก็มิได้พบ จะพึงได้พบแก่นแต่ที่ไหน ฉันใด ท่านก็ ฉันนั้นเหมือนกัน ถูกเราซักไซ้ ไล่เลียงสอบถามในวาทะของตนเข้า ก็ว่าง เปล่าแพ้ไปเอง

ดูก่อนอัคคิเวสนะ ท่านได้กล่าววาจานี้ในที่ประชุมชนในพระนครเวสาลีว่า ‘เรายังมองไม่เห็นสมณะหรือพราหมณ์ที่เป็นเจ้าหมู่เจ้าคณะ เป็นคณาจารย์ ที่ปฏิญญาตนว่าเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ผู้ซี่งปรารภโต้ตอบวาทะกับเราแล้วจะไม่ประหม่า ไม่สะทกสะท้าน ไม่หวั่นไหว ไม่มีเหงื่อไหลจากรักแร้ หากเราปรารภโต้ตอบวาทะกะเสาที่ไม่มีเจตนา แม้ เสานั้นปรารภโต้ตอบวาทะกับเราแล้ว ก็ยังประหม่า สะทกสะท้าน หวั่นไหว จะป่วยกล่าวไปไยถึงผู้เป็นมนุษย์เล่า ดังนี้ ดูก่อนอัคคิเวสสนะ หยดเหงื่อ ของท่านไม่น้อยย้อยจากหน้าผากหยดลงมาต้องผ้าห่มแล้วตกที่พื้นส่วน สำหรับเรา ในบัดนี้ไม่มีเหงื่อในกายเลย” ตรัสดังนี้แล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้า ทรงเปิดพระกายซึ่งมีพระฉวีดังทองในบริษัทนั้น เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้า ตรัสอย่างนี้แล้ว สัจจกนิครนถ์ได้นั่งนิ่งอึ้ง เก้อเขิน คอตก ก้มหน้า ซึมเศร้า หมดปฏิภาณไป{๔๐๐} [๓๖๐] ในลำดับนั้นเจ้าลิจฉวีนามว่าทุมมุขะทราบว่าสัจจกนิครนถ์ นั่งนิ่งอึ้ง เก้อเขิน คอตก ก้มหน้า ซึมเศร้า หมดปฏิภาณไป จึงทูลพระ ผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้าอุปมาแจ่มแจ้งแก่ข้าพระองค์อยู่”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนทุมมุขะ อุปมานั้นจงแจ่มแจ้ง เฉพาะท่านเถิด”

เจ้าลิจฉวีนั้นทูลถามว่า “เปรียบเหมือนมีสระโบกขรณีอยู่ในที่ไม่ไกล หมู่บ้านหรือนิคม ในสระนั้นมีปูอยู่ตัวหนึ่ง ครั้งนั้น พวกเด็กชายหรือเด็กหญิงหลายคนออกจากหมู่บ้านหรือนิคมนั้นแล้ว พากันไปถึงสระโบกขรณีนั้น แล้วช่วยกันจับปูนั้นขึ้นจากนํ้าวางไว้บนบก ก็ปูตัวนั้นยื่นก้าม ใด ๆ ออกมา เด็ก ๆ เหล่านั้นก็คอยต่อยทุบทำลายก้ามนั้น ๆ เสียทุกก้าม ด้วยไม้หรือก้อนหิน ก็เมื่อเป็นอย่างนั้นปูตัวนั้นมีก้ามที่ถูกต่อยถูกทุบ ทำลายหมดทุกก้ามแล้วย่อมไม่อาจไต่ลงไปสู่สระโบกขรณีนั้นเหมือนเมื่อก่อนอีกได้ ฉันใด ทิฏฐิอันเป็นเสี้ยนหนาม เป็นความเข้าใจผิด อันกวัดแกว่ง

บางอย่างของสัจจกนิครนถ์พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ทรงเด็ดทรงหักทำลายเสียแล้ว ฉันนั้นเหมือนกัน ต่อแต่นี้ไป สัจจกนิครนถ์ก็ไม่อาจที่จะเข้ามาใกล้พระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยความประสงค์จะโต้ตอบวาทะได้อีก”

เมื่อเจ้าลิจฉวีทุมมุขะกล่าวอย่างนี้แล้ว สัจจกนิครนถ์ก็พูดว่า “หยุดทีเถอะ ท่านทุมมุขะ หยุดทีเถอะ ท่านทุมมุขะ ท่านพูดมากนัก ข้าพเจ้าไม่ได้พูดกับท่าน ข้าพเจ้าพูดกับพระโคดม”

เหตุที่พระสาวกเป็นผู้ทำตามคำสอนและเป็นพระอรหันต์

[๓๖๑] ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้วก็ทูลว่า “ข้าแต่พระโคดม คำพูดของ ข้าพเจ้าและของพวกสมณพราหมณ์เหล่าอื่นนั้นยกเสียเถิด มันเป็นแค่คำเพ้อ พูดเพ้อกันไป”

{๔๐๑} สัจจกนิครนถ์ทูลถามว่า “ด้วยเหตุเท่าไรเล่า สาวกของพระโคดมจึงจะได้ชื่อว่าเป็นผู้ทำตามคำสั่งสอน ทำถูกตามโอวาท ข้ามความสงสัยเสียได้ ปราศจากความแคลงใจ ถึงความแกล้วกล้า ไม่ต้องเชื่อผู้อื่นอยู่ในคำสอน ของศาสดาตน”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า “ดูก่อนอัคคิเวสสนะ สาวกของเรา ในธรรมวินัยนี้ย่อมเห็นเบญจขันธ์นั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริง อย่างนี้ว่า ‘รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีตก็ดี อนาคตก็ดี ปัจจุบันก็ดี ที่มีภายในหรือภายนอกก็ดี หยาบหรือละเอียดก็ดี เลวหรือประณีตก็ดี ทั้งที่อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ก็ดี ทั้งหมดนั้นก็สักแต่ว่ารูป นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง ...

สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง ...

สังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่ง ...

วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีตก็ดี อนาคตก็ดี ปัจจุบันก็ดี ที่ มีภายในหรือภายนอกก็ดี หยาบหรือละเอียดก็ดี เลวหรือประณีตก็ดี ทั้งที่อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ก็ดี ทั้งหมดนั้นก็สักแต่ว่าวิญญาณ นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา, ดังนี้ ดูก่อนอัคคิเวสสนะ ด้วยเหตุเท่านี้แหละ สาวกของเราจึงจะได้ชื่อว่าเป็นผู้ทำตามคำสั่งสอน ทำถูกตามโอวาท ข้ามความสงสัยเสียได้ ปราศจากความแคลงใจถึงความแกล้วกล้า ไม่ต้องเชื่อผู้อื่น อยู่ในคำสอนของศาสดาตน”“ข้าแต่พระโคดม ด้วยเหตุเท่าไร ภิกษุจึงจะได้ชื่อว่าเป็นพระอรหันต์ มีอาสวะสิ้นแล้ว อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว มีกิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว ปลงภาระได้แล้ว มีประโยชน์ตนได้ถึงแล้วโดยลำดับ มีกิเลสเครื่องประกอบสัตว์ ไว้ในภพหมดสิ้นแล้ว หลุดพ้นแล้วเพราะรู้ชอบ”

“ดูก่อนอัคคิเวสสนะ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เห็นเบญจขันธ์ด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีตก็ดี อนาคตก็ดี ปัจจุบันก็ดี ที่มีภายในหรือภายนอกก็ดี หยาบหรือละเอียดก็ดี เลว หรือประณีตก็ดี ทั้งที่อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ก็ดี ทั้งหมดนั้นก็สักแต่ว่ารูป นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา,

เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง ...

สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง ...

สังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่ง ...

วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีตก็ดี อนาคตก็ดี ปัจจุบันก็ดี ที่ มีภายในหรือภายนอกก็ดี หยาบหรือละเอียดก็ดี เลวหรือประณีตก็ดี ทั้งที่อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ก็ดี ทั้งหมดนั้นก็สักแต่ว่าวิญญาณ นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไมใช่อัตตาของเรา, ดังนี้ จึงพ้นแล้วเพราะไม่ถือมั่น ดูก่อน อัคคิเวสสนะ ด้วยเหตุเท่านี้แหละ ภิกษุจึงจะได้ชื่อว่าเป็นพระอรหันต์ มีอาสวะสิ้นแล้ว อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว มีกิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว ปลง

ภาระได้แล้ว มีประโยชน์ตนถึงแล้วโดยลำดับ มีกิเลสเครื่องประกอบสัตว์ไว้ ในภพหมดสิ้นแล้ว หลุดพ้นแล้วเพราะรู้ชอบ

ดูก่อนอัคคิเวสสนะ ภิกษุผู้พ้นวิเศษแล้วอย่างนี้แหละ ประกอบด้วยคุณอันยอดเยี่ยม ๓ ประการ คือ ทัสสนะอันยอดเยี่ยม ๑ ปฏิปทาอันยอดเยี่ยม ๑ วิมุตติอันยอดเยี่ยม ๑

ดูก่อนอัคคิเวสนะ ภิกษุผู้มีจิตพ้นวิเศษแล้วอย่างนี้ ย่อมสักการะ เคารพ นับถือ บูชาตถาคตว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นตรัสรู้แล้ว ย่อมทรงแสดงธรรมเพื่อให้ตรัสรู้ พระผู้มีพระภาคเจ้านั้นทรงฝึกพระองค์แล้ว ย่อมทรงแสดงธรรมเพื่อฝึกพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นทรงสงบแล้ว ย่อมทรงแสดงธรรมเพื่อสงบ พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นทรงข้ามพ้นแล้ว ย่อมทรงแสดงธรรมเพื่อข้ามพ้นพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นทรงดับ สนิทแล้ว ย่อมทรงแสดงธรรมเพื่อความดับสนิท”

สัจจกนิครนถ์ทูลนิมนต์ฉันภัตตาหาร

[๓๖๒] เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว สัจจกนิครนถ์ได้ทูลว่า “ข้าแต่พระโคดม ข้าพเจ้าเป็นคนชอบกำจัดความดีของผู้อื่น เป็นคนคะนองวาจา จึงได้เข้าใจท่านพระโคดมว่าเป็นผู้ที่ตนอาจรุกรานได้ด้วยวาทะต่อวาทะ ข้าแต่พระโคดมคนที่มาปะทะช้างตกมันเข้าก็อาจเอาตัวรอดได้ แต่มาปะทะท่านพระโคดมเข้าจะเอาตัวรอดไม่ได้เลย มาปะทะกองไฟที่โชนเข้าก็อาจเอาตัวรอดได้ แต่มาปะทะกับท่านพระโคดมเข้าจะเอาตัวรอดไม่ได้เลย มาปะทะงูพิษที่มีพิษร้ายเข้าก็อาจเอาตัวรอดได้ แต่มาปะทะกับท่านพระโคดมเข้าก็เอาตัวรอดไม่ได้เลย ข้าแต่พระโคดม ข้าพเจ้าเป็นคนชอบกำจัดความดีของผู้อื่น เป็นคนคะนองวาจา จึงได้เข้าใจท่านพระโคดมว่าเป็นผู้ที่ ตนอาจรุกรานได้ด้วยวาทะต่อวาทะ ขอท่านพระโคดมพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ จงรับนิมนต์ฉันภัตตาหารในวันพรุ่งนี้ด้วยเถิด”

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรับโดยดุษณีภาพ

[๓๖๓] ลำดับนั้นสัจจกนิครนถ์ทราบว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรับนิมนต์แล้ว จึงบอกพวกเจ้าลิจฉวีเหล่านั้นว่า “ขอท่านเจ้าลิจฉวีทั้งหลายได้ โปรดฟังข้าพเจ้า ข้าพเจ้านิมนต์พระโคดมพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์เพื่อฉัน ภัตตาหารในวันพรุ่งนี้ไว้แล้ว พวกท่านจะนำอาหารใดมาเพื่อข้าพเจ้า ก็จงเลือกอาหารที่ควรแก่พระโคดมเถิด”.

เมื่อล่วงราตรีนั้นแล้ว เจ้าลิจฉวีเหล่านั้นได้นำภัตตาหารประมาณ ๕๐๐ สำรับไปให้แก่สัจจกนิครนถ์ สัจจกนิครนถ์ให้จัดแจงขาทนียโภชนียาหารอันประณีตในอารามของตน เสร็จแล้วจึงให้คนไปทูลภัตกาลแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า ว่า “ถึงเวลาแล้วพระเจ้าข้า ภัตตาหารเสร็จแล้ว”

{๔๐๔} ครั้งนั้นเป็นเวลาเช้าพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงครองอันตรวาสกแล้ว ทรงถือบาตรจีวรเสด็จไปยังอารามของสัจจกนิครนถ์ ประทับเหนืออาสนะที่ เขาปูลาดไว้พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ ครั้งนั้น สัจจกนิครนถ์ได้อังคาสภิกษุสงฆ์ มีพระพุทธเจ้าเป็นประธานด้วยขาทนียโภชนียาหารอันประณีตด้วยมือของตน จนให้พระผู้มีพระภาคเจ้าเสวยเสร็จนำพระหัตถ์ออกจากบาตรแล้ว สัจจกนิครนถ์ จึงถือเอาอาสนะต่ำนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้ทูลว่า “ข้าแต่พระโคดมขอบุญและผลบุญในทานนี้ จงมีเพื่อความสุขแก่ทายกทั้งหลายเถิด”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนอัคคิเวสสนะ บุญและผลบุญ ในทานนี้อาศัยทักขิไณยบุคคลที่ยังไม่สิ้นราคะ โทสะ โมหะเช่นท่าน จักมีแก่ทายกทั้งหลาย ส่วนบุญและผลบุญอาศัยทักขิไณยบุคคลที่สิ้นราคะ โทสะ โมหะแล้วเช่นเรา จักมีแก่ท่าน” ฉะนี้แล

จบ จูฬสัจจกสูตรที่ ๕

๖. มหาสัจจกสูตร

ว่าด้วยสัจจกนิครนถ์ สูตรใหญ่

{๔๐๕} [๓๖๔] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ กูฏาคารศาลา ป่ามหาวัน ใกล้พระนครเวสาลีครั้งนั้นเป็นเวลาเช้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงครองอันตรวาสกแล้วทรงถือบาตรจีวร มีพระประสงค์จะเสด็จเข้าไปบิณฑบาตใน พระนครเวสาลี เวลานั้นสัจจกนิครนถ์เดินวนเวียนยืดแข้งขาอยู่ ได้เข้าไปที่กูฏาคารศาลาป่ามหาวัน ท่านพระอานนท์ได้เห็นสัจจกนิครนถ์เดินมาแต่ไกล ครั้นแล้วจึงทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สัจจกนิครนถ์ นี้เป็นนักโต้วาทะ พูดยกตนว่าเป็นนักปราชญ์ ผู้คนรู้กันว่าเป็นสาธุ เขาปรารถนาจะติเตียนพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานพระวโรกาสขอพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพระกรุณาประทับอยู่ สักครู่หนึ่งเถิด” พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่เหนืออาสนะที่เขาปูถวายขณะนั้น สัจจกนิครนถ์เข้าไปถึงที่พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับ ครั้นแล้ว ทูลปราศรัยกับพระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง สัจจกนิครนถ์นั่งแล้วได้ทูลพระผู้มีพระ ภาคเจ้าดังนี้ว่า

{๔๐๖} [๓๖๕] “พระโคดมผู้เจริญมีสมณะและพราหมณ์พวกหนึ่ง หมั่นประกอบกายภาวนาอยู่ แต่มิได้หมั่นประกอบจิตตภาวนา สมณะและพราหมณ์ พวกนั้นจึงได้สัมผัสทุกขเวทนาที่เกิดขึ้นในสรีรกาย พระโคดมผู้เจริญ เรื่องเคยมีมาแล้วเมื่อบุคคลถูกทุกขเวทนาที่เกิดขึ้นในสรีรกายสัมผัสเข้าแล้ว จักมีแข้งขาแข็งบ้าง หทัยจักแตกบ้าง เลือดอุ่น ๆ จักพลุ่งออกจากปากบ้าง จักถึงความมีจิตฟุ้งซ่านจนเป็นบ้าไป จิตซึ่งคล้อยไปตามกายของผู้นั้นก็เป็น ไปตามอำนาจกาย ข้อนั้นเป็นเพราะอะไร เป็นเพราะไม่ได้อบรมจิต