๖. มหาสัจจกสูตร เล่ม ๑๒

๖. มหาสัจจกสูตร

ว่าด้วยสัจจกนิครนถ์ สูตรใหญ่

{๔๐๕} [๓๖๔] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ กูฏาคารศาลา ป่ามหาวัน ใกล้พระนครเวสาลีครั้งนั้นเป็นเวลาเช้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงครองอันตรวาสกแล้วทรงถือบาตรจีวร มีพระประสงค์จะเสด็จเข้าไปบิณฑบาตใน พระนครเวสาลี เวลานั้นสัจจกนิครนถ์เดินวนเวียนยืดแข้งขาอยู่ ได้เข้าไปที่กูฏาคารศาลาป่ามหาวัน ท่านพระอานนท์ได้เห็นสัจจกนิครนถ์เดินมาแต่ไกล ครั้นแล้วจึงทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สัจจกนิครนถ์ นี้เป็นนักโต้วาทะ พูดยกตนว่าเป็นนักปราชญ์ ผู้คนรู้กันว่าเป็นสาธุ เขาปรารถนาจะติเตียนพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานพระวโรกาสขอพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพระกรุณาประทับอยู่ สักครู่หนึ่งเถิด” พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่เหนืออาสนะที่เขาปูถวายขณะนั้น สัจจกนิครนถ์เข้าไปถึงที่พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับ ครั้นแล้ว ทูลปราศรัยกับพระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง สัจจกนิครนถ์นั่งแล้วได้ทูลพระผู้มีพระ ภาคเจ้าดังนี้ว่า

{๔๐๖} [๓๖๕] “พระโคดมผู้เจริญมีสมณะและพราหมณ์พวกหนึ่ง หมั่นประกอบกายภาวนาอยู่ แต่มิได้หมั่นประกอบจิตตภาวนา สมณะและพราหมณ์ พวกนั้นจึงได้สัมผัสทุกขเวทนาที่เกิดขึ้นในสรีรกาย พระโคดมผู้เจริญ เรื่องเคยมีมาแล้วเมื่อบุคคลถูกทุกขเวทนาที่เกิดขึ้นในสรีรกายสัมผัสเข้าแล้ว จักมีแข้งขาแข็งบ้าง หทัยจักแตกบ้าง เลือดอุ่น ๆ จักพลุ่งออกจากปากบ้าง จักถึงความมีจิตฟุ้งซ่านจนเป็นบ้าไป จิตซึ่งคล้อยไปตามกายของผู้นั้นก็เป็น ไปตามอำนาจกาย ข้อนั้นเป็นเพราะอะไร เป็นเพราะไม่ได้อบรมจิต

พระโคดมผู้เจริญ มีสมณะและพราหมณ์พวกหนึ่ง หมั่นประกอบจิตตภาวนาอยู่ แต่มิได้หมั่นประกอบกายภาวนา สมณะและพราหมณ์พวกนั้น ย่อมสัมผัสทุกขเวทนาที่เกิดขึ้นในจิต พระโคดมผู้เจริญ เรื่องเคยมีมาแล้ว เมื่อบุคคลถูกทุกขเวทนาที่เกิดขึ้นในจิตสัมผัสเข้าแล้ว จักมีแข้งขาแข็งไปบ้าง หทัยจักแตกบ้าง เลือดอุ่น ๆ จักพลุ่งออกจากปากบ้าง จักถึงความมีจิตฟุ้งซ่าน จนเป็นบ้าไปบ้าง กายที่คล้อยไปตามจิตของผู้นั้นก็เป็นไปตามอำนาจจิต ข้อ นั้นเป็นเพราะอะไร เป็นเพราะไม่ได้อบรมกาย พระโคดมผู้เจริญ ข้าพเจ้านั้น มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘หมู่สาวกของพระโคดม ย่อมหมั่นประกอบจิตตภาวนาอยู่โดยแท้ แต่มิได้หมั่นประกอบกายภาวนา”

{๔๐๗} [๓๖๖] พระผู้มีพระภาค เจ้าตรัสถามว่า “ดูก่อนอัคคิเวสสนะ กายภาวนา ท่านฟังมาว่าอย่างไร”

สัจจกนิครนถ์ทูลว่า “พระโคดมผู้เจริญ ก็ท่านเหล่านี้ คือ ท่านนันทะผู้วัจฉโคตร ท่านกิสะผู้สังกิจจโคตร ท่านมักขลิโคสาลเป็นอเจลกผู้เปลือยกาย ขาดมารยาท เลียมือ เขาเชิญให้มารับภิกษาก็ไม่มา เขาเชิญให้หยุดก็ไม่หยุด ไม่รับภิกษาที่เขาแบ่งไว้ก่อน ไม่รับภิกษาที่เขาทำเจาะจงให้ ไม่ยินดีภิกษาที่เขาเชิญ ไม่รับภิกษาจากปากหม้อ ไม่รับภิกษาจากหม้อข้าว ไม่รับภิกษาที่คร่อมธรณีประตู ไม่รับภิกษาที่คร่อมท่อนไม้ ไม่รับภิกษาที่คร่อมสาก ไม่ รับภิกษาของคน ๒ คนที่กำลังบริโภคอยู่ ไม่รับภิกษาของผู้หญิงมีครรภ์ ไม่รับภิกษาของผู้หญิงที่กำลังให้ลูกดื่มนม ไม่รับภิกษาของผู้หญิงที่คลอเคลียผู้ชาย ไม่รับภิกษาที่นัดแนะกันทำไว้ ไม่รับภิกษาในที่เลี้ยงดูสุนัขไว้ ไม่รับภิกษา ในที่มีแมลงวันไต่ตอมเป็นกลุ่ม ๆ ไม่กินปลา ไม่กินเนื้อ ไม่ดื่มสุรา ไม่ดื่มเมรัย ไม่ดื่มยาดอง รับภิกษาที่เรือนหลังเดียว ยังชีพด้วยข้าวคำเดียวบ้าง รับภิกษา ที่เรือน ๒ หลัง ยังชีพด้วยข้าว ๒ คำบ้าง รับภิกษาที่เรือน ๗ หลัง ยังชีพด้วยข้าว ๗ คำบ้าง ยังชีพด้วยภิกษาในถาดน้อยใบเดียวบ้าง ๒ ใบบ้าง ... ๗ ใบบ้าง กินอาหารที่เก็บค้างไว้วันหนึ่งบ้าง ๒ วันบ้าง ... ๗ วันบ้าง

เป็นผู้ขวนขวายบริโภคแต่อาหารที่เวียนมาเช่นนี้แม้นานตั้งครี่งเดือนบ้างอยู่”

“ดูก่อนอัคคิเวสสนะ บุคคลเหล่านั้นยังชีพด้วยอาหารเพียงเท่านั้นเองหรือ”

“ไม่เป็นดังนั้น พระโคดมผู้เจริญ บางทีท่านเหล่านั้นก็เคี้ยวของเคี้ยวอย่างดี ๆ บริโภคโภชนะอย่างดี ๆ ลิ้มของลิ้มอย่างดี ๆ ดื่มน้ำอย่างดี ๆ ให้ร่างกายนี้มีกำลังเจริญอ้วนพีขึ้น”

“ดูก่อนอัคคิเวสสนะ การที่บุคคลเหล่านั้นละทุกกรกิริยาอย่างแต่ก่อน แล้วมาบำรุงกายนี้ภายหลังอย่างนี้ กายนี้จึงมีแต่ความเจริญและความเสื่อมไป”

{๔๐๘} พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถามต่อไปว่า “ดูก่อนอัคคิเวสสนะ จิตตภาวนา ท่านได้ฟังมาว่าอย่างไร”

สัจจกนิครนถ์ถูกพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถามในจิตตภาวนาเข้า ก็ไม่อาจทูลบอกได้

กายภาวนาและจิตตภาวนา

{๔๐๙} [๓๖๗] ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสกะสัจจกนิครนถ์ดังนี้ว่า “ดูก่อนอัคคิเวสสนะ กายภาวนาอย่างก่อนที่ท่านเจริญแล้วนั้นจัดว่าไม่ประกอบด้วยธรรมในอริยวินัย แม้กายภาวนาท่านก็ยังไม่รู้จัก จักรู้จักจิตตภาวนาแต่ที่ไหน ดูก่อนอัคคิเวสสนะ บุคคลที่มิได้อบรมกาย มิได้อบรมจิต และ บุคคลที่อบรมกายแล้วอบรมจิตแล้ว เป็นอย่างไร ท่านจงฟังข้อนั้นเถิด จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าวให้ฟัง” สัจจกนิครนถ์ทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า[๓๖๘] “ดูก่อนอัคคิเวสสนะ ก็บุคคลที่มิได้อบรมกาย มิได้อบรมจิต เป็น อย่างไร

ดูก่อนอัคคิเวสสนะ มีสุขเวทนาเกิดขึ้นแก่ปุถุชนผู้มิได้สดับแล้ว ในโลกนี้ เขาถูกสุขเวทนากระทบเข้าแล้ว ย่อมมีความยินดีนักในสุขเวทนา และถึงความเป็นผู้ยินดีนักในสุขเวทนา สุขเวทนาของเขานั้นย่อมดับไป เพราะ สุขเวทนาดับ ทุกขเวทนาก็เกิดขึ้น เขาถูกทุกขเวทนากระทบเข้าแล้ว ก็เศร้าโศก ลำบาก รำพัน ตีอกครํ่าครวญ ถึงกับหลงเพ้อไป ดูก่อนอัคคิเวสสนะ สุขเวทนาที่เกิดขึ้นแก่เขาแล้ว ย่อมครอบงำจิตตั้งอยู่ เพราะเหตุที่มิได้อบรมกายบ้าง ทุกขเวทนา ที่เกิดขึ้นแก่เขาแล้วย่อมครอบงำจิตตั้งอยู่ เพราะเหตุที่มิได้อบรมจิตบ้าง ดูก่อนอัคคิเวสสนะ แม้สุขเวทนา แม้ ทุกขเวทนาทั้งสองฝ่ายที่เกิดขึ้นแก่ปุถุชนคนใดคนหนึ่ง ย่อมครอบงำจิตตั้งอยู่ เพราะเหตุที่มิได้อบรมกาย เพราะเหตุที่มิได้อบรมจิตด้วยประการฉะนี้ ดูก่อนอัคคิเวสสนะ บุคคลที่มิได้อบรมกาย มิได้อบรมจิต เป็นอย่างนี้แหละ[๓๖๙] ดูก่อนอัคคิเวสสนะ ก็บุคคลที่อบรมกายแล้ว อบรมจิตแล้ว เป็นอย่างไร

ดูก่อนอัคคิเวสสนะ มีสุขเวทนาเกิดขึ้นแก่อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วในธรรมวินัยนี้ เขาถูกสุขเวทนากระทบเข้าแล้วย่อมไม่มีความยินดีนักในสุขเวทนา และไม่ถึงความเป็นผู้ยินดีนักในสุขเวทนา สุขเวทนาของเขานั้นย่อมดับไป เพราะสุขเวทนาดับก็มีทุกขเวทนาเกิดขึ้น เขาถูกทุกขเวทนากระทบเข้า แล้วก็ไม่เศร้าโศก ไม่ลำบาก ไม่รำพัน ไม่ตีอกครํ่าครวญ ไม่ถึงความหลงเพ้อไป สุขเวทนาที่เกิดขึ้นแก่อริยสาวกแล้วนั้น ย่อมครอบงำจิตตั้งอยู่ไม่ได้ เพราะเหตุที่ได้อบรมกายแล้ว ทุกขเวทนาที่เกิดขึ้นย่อมครอบงำจิตตั้งอยู่ไม่ได้ เพราะเหตุที่ได้อบรมจิต ดูก่อนอัคคิเวสสนะ แม้สุขเวทนาแม้ทุกขเวทนา ทั้งสองฝ่ายที่เกิดขึ้นแก่อริยสาวกผู้ใดผู้หนึ่งก็ครอบงำจิตตั้งอยู่ไม่ได้ เพราะเหตุที่ได้อบรมกายแล้ว เพราะเหตุที่ได้อบรมจิตแล้วด้วยประการฉะนี้ ดูก่อน อัคคิเวสสนะ บุคคลที่อบรมกายแล้ว อบรมจิตแล้วเป็นอย่างนี้แหละ”

[๓๗๐] สัจจกนิครนถ์ทูลว่า “เมื่อเป็นอย่างนี้ ข้าพเจ้าก็เลื่อมใสท่านพระโคดม เพราะท่านพระโคดมอบรมกายแล้ว อบรมจิตแล้ว”

{๔๑๐} พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนอัคคิเวสสนะ วาจานี้ท่านนำมาพูดกระทบกระเทียบเราแน่แท้ แต่ว่าเราขอบอกแก่ท่าน ดูก่อนอัคคิเวสสนะ ในกาลที่เราปลงผมและหนวดนุ่ง ห่มผ้าย้อมฝาดออกจากเรือน มาบวชเป็น บรรพชิต ข้อที่สุขเวทนาที่เกิดขึ้นจักครอบงำจิตของเราตั้งอยู่ หรือทุกขเวทนาที่เกิดขึ้นจักครอบงำจิตของเราตั้งอยู่ได้นั้น ย่อมไม่มีทางเป็นไปได้เลย”“สุขเวทนาหรือทุกขเวทนาที่เกิดขึ้นแล้วจะพึงครอบงำจิตได้เห็นปานนั้น คงจะไม่เกิดขึ้นแก่ท่านพระโคดมแน่นอน”

ความหลังครั้งอยู่กับอาฬารดาบส

{๔๑๑} [๓๗๑] “ดูก่อนอัคคิเวสสนะ ไฉนเวทนาทั้งสองนั้นจะไม่มีแก่เรา ดูก่อน อัคคิเวสสนะ เราจะเล่าให้ฟัง เมื่อครั้งเรายังเป็นโพธิสัตว์ ยังมิได้ตรัสรู้ ก่อนแต่ตรัสรู้ได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘ฆราวาสคับแคบเป็นทางมาแห่งธุลี บรรพชาเป็นทางปลอดโปร่ง การที่บุคคลผู้อยู่ครองเรือนจะประพฤติพรหมจรรย์ให้บริสุทธิ์ บริบูรณ์ โดยส่วนเดียวดุจสังข์ขัด มิใช่ทำได้ง่าย ถ้ากระไร เราพึงปลงผมและหนวด นุ่งห่มผ้าย้อมฝาดออกบวชเป็นบรรพชิต,ดูก่อนอัคคิเวสสนะ สมัยต่อมา เรานั้นยังเป็นหนุ่มแข็งแรง มีผมดำสนิท ยังหนุ่มแน่นอยู่ในปฐมวัย เมื่อพระชนกชนนีไม่ปรารถนาจะให้บวช ทรงกันแสงน้ำพระเนตรนองพระพักตร์อยู่ก็ได้ปลงผมและหนวดนุ่งผ้า ย้อมฝาดออกจากนิเวศ์ไปบวชเป็นบรรพชิตแล้ว

ครั้นบวชอย่างนี้แล้ว ก็เสาะแสวงหาอยู่ว่าอะไรเป็นกุศล ค้นหาสันติวรบท ซึ่งไม่มีสิ่งอื่นยิ่งไปกว่าอยู่ จึงได้เข้าไปหาท่านอาฬารดาบสกาลามโคตร แล้วกล่าวว่า ‘ข้าแต่ท่านกาลามะ ข้าพเจ้าปรารถนาจะประพฤติพรหมจรรย์

ในธรรมวินัยนี้’ เมื่อเรากล่าวเช่นนี้แล้ว อาฬารดาบสกาลามโคตรได้กล่าว กะเราว่า ‘เชิญอยู่เถิดท่าน ธรรมนี้เป็นเช่นเดียวกับธรรมที่วิญญูชนทำให้แจ้ง ซึ่งลัทธิอาจารย์ของตนด้วยปัญญาอันยิ่งเองโดยไม่นานนักเลยแล้วเข้าถึง อยู่ได้,

ดูก่อนอัคคิเวสสนะ ต่อมาไม่นาน เรานั้นก็เล่าเรียนธรรมนั้นได้อย่างรวดเร็ว เพียงชั่วขณะหุบปากชั่วขณฺะเจรจาปราศรัยเท่านั้น ก็กล่าวญาณวาทและเถรวาท ได้ และทั้งเราทั้งผู้อื่นก็ทราบชัดว่า ‘เรารู้ เราเห็น’ เรานั้นมีความเห็นว่า ‘ท่านอาฬารดาบสกาลามโคตรมิได้ประกาศธรรมนี้โดยเหตุเพียงความเชื่ออย่างเดียวว่า ‘เราทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเองแล้วเข้าถึงอยู่’ โดยที่แท้ ท่านอาฬารดาบสกาลามโคตรก็คงรู้เห็นธรรมนี้อยู่แน่แท้

ต่อมา เราจึงเข้าไปหาอาฬารดาบสกาลามโคตรแล้วถามว่า ‘ข้าแต่ ท่านกาลามะ ท่านทำให้แจ้งซึ่งธรรมนี้ด้วยปัญญาอันยิ่งเองเข้าถึงแล้วประกาศอยู่ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอ’

เมื่อเราถามเช่นนี้แล้ว ท่านอาฬารดาบสกาลามโคตรได้ประกาศ อากิญจัญญายตนสมาบัติแก่เรา เรานั้นจึงคิดว่า ‘มิใช่แต่ท่านอาฬารดาบส กาลามโคตรเท่านั้นที่มีศรัทธา วิริยะ สติ สมาธิ ปัญญา แม้เราก็มีศรัทธา วิริยะ สติ สมาธิ ปัญญาเหมือนกัน อย่ากระนั้นเลย เราพึงเริ่มบำเพ็ญเพียร เพื่อทำให้แจ้งซึ่งธรรมที่อาฬารดาบสกาลามโคตรประกาศว่า ‘เราทำให้แจ้ง ด้วยปัญญาอันยิ่งเองแล้วเข้าถึงอยู่’ ดังนี้เถิด ต่อมาไม่นานเรานั้นก็ ทำให้แจ้งซึ่งธรรมนั้นด้วยปัญญาอันยิ่งเองได้อย่างรวดเร็ว ต่อจากนั้น ได้ เข้าไปหาท่านอาฬารดาบสกาลามโคตรแล้วถามว่า ‘ข้าแต่ท่านกาลามะ ท่านทำให้แจ้งซึ่งธรรมนี้ด้วยปัญญาอันยิ่งเองเข้าถึงแล้วประกาศอยู่ด้วยเหตุเพียงเท่านี้หรือ’ท่านอาฬารดาบสกาลามโคตรตอบว่า ‘ดูก่อนอาวุโส เราทำให้แจ้ง ซึ่งธรรมนี้ด้วยปัญญาอันยิ่งเองเข้าถึงแล้วประกาศอยู่ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แหละ’

เราจึงกล่าวว่า ‘แม้ข้าพเจ้าเองก็ทำให้แจ้งซึ่งธรรมนี้ด้วยปัญญาอันยิ่งเองแล้วเข้าถึงอยู่ได้เหมือนกัน,

ท่านอาฬารดาบสกาลามโคตรกล่าวว่า ‘ดูก่อนอาวุโส เป็นลาภของพวกเรา พวกเราได้ดีแล้ว ที่พวกเราได้พบเพื่อนร่วมพรหมจรรย์เช่นท่าน เพราะเราทำให้แจ้งซึ่งธรรมใดด้วยปัญญาอันยิ่งเองเข้าถึงแล้วประกาศอยู่ ท่านก็ทำให้แจ้งซึ่งธรรมนั้นด้วยปัญญาอันยิ่งเองแล้วเข้าถึงอยู่ได้ ท่านทำให้ แจ้งซึ่งธรรมใดด้วยปัญญาอันยิ่งเองแล้วเข้าถึงอยู่ได้ เราก็ทำให้แจ้งซึ่ง ธรรมนั้นด้วยปัญญาอันยิ่งเองเข้าถึงแล้วประกาศอยู่ รวมความว่า เรารู้ธรรมใด ท่านก็รู้ธรรมนั้น ท่านรู้ธรรมใด เราก็รู้ธรรมนั้น เราเป็นเช่นใด ท่านก็เป็นเช่นนั้น ท่านเป็นเช่นใด เราก็เป็นเช่นนั้น ฉะนี้แล ดูก่อนอาวุโส บัดนี้ เราทั้งสองจงมาอยู่ช่วยกันบริหารหมู่คณะนี้เถิด’ดูก่อนอัคคิเวสสนะ ท่านอาฬารดาบสกาลามโคตรทั้งที่เป็นอาจารย์ ของเราก็ยังได้ตั้งให้เราผู้เป็นคิษย์ไว้เสมอ ๆ กับตนและบูชาเราด้วยการบูชาอย่างโอฬารด้วยประการฉะนี้ แต่เรานั้นมีความเห็นว่า ‘ธรรมนี้ ไม่เป็นไปเพื่อ ความหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อดับสนิท เพื่อสงบระงับ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อตรัสรู้ เพื่อนิพพาน เพียงเป็นไปเพื่อเข้าถึงอากิญจัญญายตนภพ เท่านั้น เราไม่พอใจ เบื่อหน่ายธรรมนั้น จึงลาจากไป

ความหลังครั้งอยู่กับอุททกดาบส

{๔๑๒} [๓๗๒] ดูก่อนอัคคิเวสสนะ เมื่อเราเสาะแสวงหาอยู่ว่าอะไรเป็นกุศล ค้นหาสันติวรบทซึ่งไม่มีสิ่งอื่นยิ่งไปกว่าอยู่ จึงได้เข้าไปหาท่านอุททกดาบสรามบุตรแล้วกล่าวว่า ‘ข้าแต่ท่านรามะ ข้าพเจ้าปรารถนาจะประพฤติ พรหมจรรย์ในธรรมวินัยนี้, เมื่อเรากล่าวเช่นนี้แล้ว ท่านอุททกดาบสรามบุตรได้กล่าวกะเราว่า ‘เชิญอยู่เถิด ท่าน ธรรมนี้เป็นเช่นเดียวกับธรรมที่

เราจึงกล่าวว่า ‘แม้ข้าพเจ้าเองก็ทำให้แจ้งซึ่งธรรมนี้ด้วยปัญญาอันยิ่งเ เองแล้วเข้าถึงอยู่ได้เหมือนกัน,

ท่านอาฬารดาบสกาลามโคตรกล่าวว่า ‘ดูก่อนอาวุโส เป็นลาภของพวกเรา พวกเราได้ดีแล้ว ที่พวกเราได้พบเพื่อนร่วมพรหมจรรย์เช่นท่าน เพราะเราทำให้แจ้งซึ่งธรรมใดด้วยปัญญาอันยิ่งเองเข้าถึงแล้วประกาศอยู่ ท่านก็ทำให้แจ้งซึ่งธรรมนั้นด้วยปัญญาอันยิ่งเองแล้วเข้าถึงอยู่ได้ ท่านทำให้ แจ้งซึ่งธรรมใดด้วยปัญญาอันยิ่งเองแล้วเข้าถึงอยู่ได้ เราก็ทำให้แจ้งซึ่ง ธรรมนั้นด้วยปัญญาอันยิ่งเองเข้าถึงแล้วประกาศอยู่ รวมความว่า เรารู้ธรรมใด ท่านก็รู้ธรรมนั้น ท่านรู้ธรรมใด เราก็รู้ธรรมนั้น เราเป็นเช่นใด ท่านก็เป็นเช่นนั้น ท่านเป็นเช่นใด เราก็เป็นเช่นนั้น ฉะนี้แล ดูก่อนอาวุโส บัดนี้ เราทั้งสองจงมาอยู่ช่วยกันบริหารหมู่คณะนี้เถิด,ดูก่อนอัคคิเวสสนะ ท่านอาฬารดาบสกาลามโคตรทั้งที่เป็นอาจารย์ ของเราก็ยังได้ตั้งให้เราผู้เป็นคิษย์ไว้เสมอ ๆ กับตนและบูชาเราด้วยการ บูชาอย่างโอฬารด้วยประการฉะนี้ แต่เรานั้นมีความเห็นว่า ‘ธรรมนี้ ไม่เป็นไปเพื่อ ความหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อดับสนิท เพื่อสงบระงับ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อตรัสรู้ เพื่อนิพพาน เพียงเป็นไปเพื่อเข้าถึงอากิญจัญญายตนภพ เท่านั้น เราไม่พอใจ เบื่อหน่ายธรรมนั้น จึงลาจากไป

ความหลังครั้งอยู่กับอุททกดาบส

[๓๗๒] ดูก่อนอัคคิเวสสนะ เมื่อเราเสาะแสวงหาอยู่ว่าอะไรเป็นกุศล ค้นหาสันติวรบทซึ่งไม่มีสิ่งอื่นยิ่งไปกว่าอยู่ จึงได้เข้าไปหาท่านอุททกดาบสรามบุตรแล้วกล่าวว่า ‘ข้าแต่ท่านรามะข้าพเจ้าปรารถนาจะประพฤติ พรหมจรรย์ในธรรมวินัยนี้, เมื่อเรากล่าวเช่นนี้แล้ว ท่านอุททกดาบสราม บุตรได้กล่าวกะเราว่า ‘เชิญอยู่เถิด ท่าน ธรรมนี้เป็นเช่นเดียวกับธรรมที่

วิญญูชนทำให้แจ้งซึ่งลัทธิอาจารย์ของตนด้วยปัญญาอันยิ่งเองโดยไม่นานนักเลย แล้วเข้าถึงอยู่ได้’

ดูก่อนอัคคิเวสสนะ ต่อมาไม่นาน เรานั้นก็เล่าเรียนธรรมนั้นได้อย่างรวดเร็ว เพียงชั่วขณะหุบปากชั่วขณะเจรจาปราศรัยเท่านั้น ก็กล่าวญาณวาทและเถรวาทได้ และทั้งเราทั้งผู้อื่นก็ทราบชัดว่า ‘เรารู้ เราเห็น’ เรานั้นมีความเห็นว่า ‘ท่านอุททกดาบสรามบุตร มิได้ประกาศธรรมนึ้โดยเหตุเพียงความเชื่ออย่างเดียวว่า ''‘เราทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเองแล้วเข้าถึงอยู่’ โดยที่แท้ ท่านอุททกดาบสรามบุตรก็คงรู้เห็นธรรมนี้อยู่แน่แท้

ต่อมา เราจึงเข้าไปหาท่านอุททกดาบสรามบุตรแล้วถามว่า ‘ข้าแต่ท่านรามะ ท่านทำให้แจ้งซึ่งธรรมนี้ด้วยปัญญาอันยิ่งเองเข้าถึงแล้วประกาศอยู่ ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอ’

เมื่อเราถามเช่นนี้แล้ว ท่านอุททกดาบสรามบุตรได้ประกาศเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ แก่เรา เรานั้นจึงคิดว่า ‘มีใช่แต่ท่านอุททกดาบสรามบุตรเท่านั้นที่มีศรัทธา วิริยะ สติ สมาธิ ปัญญา แม้เราก็มีศรัทธา วิริยะ สติ สมาธิ ปัญญาเหมือนกัน อย่ากระนั้นเลย เราพึงเริ่มบำเพ็ญเพียร เพื่อทำให้แจ้งซึ่งธรรมที่ท่านอุททกดาบสรามบุตรบอกว่า ‘เราทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเองแล้วเข้าถึงอยู่’ ดังนี้เถิด ต่อมาไม่นาน เรานั้นก็ทำให้แจ้ง ซึ่งธรรมนั้นด้วยปัญญาอันยิ่งเองได้อย่างรวดเร็ว ต่อจากนั้น ได้เข้าไปหาท่านอุททกดาบสรามบุตรแล้วถามว่า ‘ข้าแต่ท่านรามะ ท่านทำให้แจ้งซึ่งธรรมนี้ด้วยปัญญาอันยิ่งเองเข้าถึงแล้วประกาศอยู่ด้วยเหตุเพียงเท่านี้หรือ’ท่านอุททกดาบสรามบุตรตอบว่า ‘ดูก่อนอาวุโส เราทำให้แจ้งซึ่ง ธรรมนี้ด้วยปัญญาอันยิ่งเองเข้าถึงแล้วประกาศอยู่ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แหละ’

เราจึงกล่าวว่า ‘แม้ข้าพเจ้าเองก็ทำให้แจ้งซึ่งธรรมนี้ด้วยปัญญาอันยิ่งเองแล้วเข้าถึงอยู่ได้เหมือนกัน’

ท่านอุททกดาบสรามบุตรกล่าวว่า ‘ดูก่อนอาวุโส เป็นลาภของพวกเรา พวกเราได้ดีแล้ว ที่พวกเราได้พบเพื่อนร่วมพรหมจรรย์เช่นท่าน เพราะเรา ทำให้แจ้งซึ่งธรรมใดด้วยปัญญาอันยิ่งเองเข้าถึงแล้วประกาศอยู่ ท่านก็ทำให้แจ้งซึ่งธรรมนั้นด้วยปัญญาอันยิ่งเองแล้วเข้าถึงอยู่ได้ ท่านทำให้แจ้ง ซึ่งธรรมใดด้วยปัญญาอันยิ่งเองแล้วเข้าถึงอยู่ เราก็ทำให้แจ้งซึ่งธรรมนั้น ด้วยปัญญาอันยิ่งเองเข้าถึงแล้วประกาศอยู่ รวมความว่า เรารู้ธรรมใด ท่านก็รู้ธรรมนั้น ท่านรู้ธรรมใด เราก็รู้ธรรมนั้น เราเป็นเช่นใด ท่านก็เป็นเช่นนั้น ท่านเป็นเช่นใด เราก็เป็นเช่นนั้น ฉะนี้แล ดูก่อนอาวุโส บัดนี้เราทั้งสอง จงมาอยู่ช่วยกันบริหารหมู่คณะนี้เถิด’ดูก่อนอัคคิเวสสนะ ท่านอุททกดาบสรามบุตรทั้งที่เป็นอาจารย์ของเรา ก็ยังได้ตั้งให้เราผู้เป็นคิษย์ไว้เสมอ ๆ กับตน และบูชาเราด้วยการบูชาอย่าง โอฬารด้วยประการฉะนี้ แต่เรานั้นมีความเห็นว่า ‘ธรรมนี้ไม่เป็นไปเพื่อความหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อดับสนิท เพื่อสงบระงับ เพื่อ ความรู้ยิ่ง เพื่อตรัสรู้ เพื่อนิพพาน เพียงเป็นไปเพื่อเข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนภพ เท่านั้น เรายังไม่พอใจ เบื่อหน่ายธรรมนั้น จึงลาจากไป

ความหลังครั้งตรัสรู้สัจจธรรม

{๔๑๓} [๓๗๓] ดูก่อนอัคคิเวสสนะ เรานั้นเสาะแสวงหาอยู่ว่าอะไรเป็นกุศล ค้นหาสันติวรบทซึ่งไม่มีสิ่งอื่นยิ่งไปกว่าอยู่ ได้เที่ยวจาริกไปในแคว้นมคธ โดยลำดับจนถึงอุรุเวลาเสนานิคม ณ ที่นั้น เราได้เห็นภูมิภาคที่น่ารื่นรมย์ มีป่าร่มรื่น มีแม่นํ้าไหลเอื่อย มีนํ้าเย็นสนิท มีท่านํ้าราบเรียบ น่ารื่นรมย์ และมีโคจรคามโดยรอบ เราจึงมีความคิดว่า ‘ภูมิภาคน่ารื่นรมย์หนอ ป่าก็ร่มรื่น แม่น้ำก็ไหลเอื่อย น้ำก็เย็นสนิท ท่านํ้าก็ราบเรียบ น่ารื่นรมย์ และ

มีโคจรคามโดยรอบสถานที่เช่นนี้เหมาะแก่การบำเพ็ญเพียรของกุลบุตรผู้ต้องการบำเพ็ญเพียรหนอ’ ดูก่อนอัคคิเวสสนะ เราจึงนั่งอยู่ ณ ที่นั้น นั่นเองด้วยเห็นว่าเป็นสถานที่สมควรบำเพ็ญเพียร

อุปมา ๓ ข้อ

{๔๑๔} [๓๗๔] ดูก่อนอัคคิเวสสนะ มีอุปมา ๓ ข้อที่น่าอัศจรรย์ซึ่งไม่เคยได้ยิน มาก่อนมาปรากฏแก่เราแล้ว คือ

๑.เปรียบเหมือนไม้สด ชุ่มด้วยยาง ทั้งแช่อยู่ในนํ้า ถ้าบุรุษมาด้วย หวังว่า ‘จักถือเอาไม้นั้นมาสีให้เกิดไฟ จักทำไฟให้ปรากฏ’ ดังนี้ ดูก่อน อัคคิเวสสนะ ท่านจะเข้าใจความข้อนั้นเป็นไฉน บุรุษนั้นเอาไม้สดที่ชุ่มด้วย ยางทั้งแช่อยู่ในนํ้านั้นมาสีไฟ จะพึงทำให้ไฟเกิด พึงทำไฟให้ปรากฏได้ไหม”

สัจจกนิครนถ์ทูลว่า “ไม่ได้ พระโคดมผู้เจริญ ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะไม้นั้นสด ชุ่มด้วยยาง ทั้งแช่อยู่ในนํ้า บุรุษนั้นก็จะเหน็ดเหนื่อย ลำบากกายเปล่า”

“ดูก่อนอัคคิเวสสนะ ฉันใดก็ฉันนั้น สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใด เหล่าหนึ่ง ยังมีกายที่ไม่หลีกออกจากกามอยู่มีความพอใจในกาม ความเสน่หาในกาม ความหลงในกาม ความกระหายในกาม ความเร่าร้อนในกามที่ยังละไม่ได้เด็ดขาดให้สงบระงับไม่ได้เด็ดขาดในภายใน สมณพราหมณ์ผู้เจริญเหล่านั้น ถึงแม้จะได้เสวยทุกขเวทนาที่แข็งกล้าเผ็ดร้อนอัน เกิดเพราะความเพียรก็ดี ถึงจะไม่ได้เสวยทุกขเวทนาเช่นนั้นก็ดีก็เป็นผู้ ไม่ควรแก่การรู้ การเห็น การตรัสรู้อันยอดเยี่ยมได้ ดูก่อนอัคคิเวสสนะ อุปมาที่น่าอัศจรรย์ซึ่งไม่เคยได้ฟังมาก่อนข้อที่ ๑ นี้แลมาปรากฏแก่เราแล้ว{๔๑๕} [๓๗๕] ๒. ดูก่อนอัคคิเวสสนะ อุปมาที่น่าอัศจรรย์ที่ไม่เคยได้ฟังมาก่อนข้อที่ ๒ มาปรากฏแก่เราแล้ว คือ เปรียบเหมือนไม้สด ชุ่มด้วยยาง อยู่บนบก ไกลนํ้าถ้าบุรุษมาด้วยหวังว่า ‘จะเอาไม้นั้นมาสีให้เกิดไฟ

จักทำไฟให้ปรากฏ, ดังนี้ ดูก่อนอัคคิเวสสนะ ท่านจะเข้าใจความข้อนั้นเป็นไฉน บุรุษนั้นจะเอาไม้สดชุ่มด้วยยางที่อยู่บนบกไกลน้ำนั้นมาสีไฟ พึงทำให้ไฟเกิด พึงทำไฟให้ปรากฏได้ไหม”

“ไม่ได้ พระโคดมผู้เจริญ ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะไม้นั้นยังสด ชุ่มด้วยยาง แม้จะอยู่บนบกไกลน้ำก็ตาม บุรุษนั้นก็จะเหน็ดเหนื่อยลำบากกายเปล่า”

“ดูก่อน อัคคิเวสสนะ ฉันใดก็ฉันนั้นสมณะหรือพราหมณ์เหล่าใด เหล่าหนึ่งยังมีกายไม่หลีกออกจากกามอยู่ มีความพอใจในกาม ความเสน่หาในกาม ความหลงในกาม ความกระหายในกาม ความเร่าร้อนในกามที่ยังละ ไม่ได้เด็ดขาด ให้สงบระงับไม่ได้เด็ดขาดในภายใน สมณพราหมณ์ผู้เจริญเหล่านั้น ถึงแม้จะได้เสวยทุกขเวทนาที่แข็งกล้าเผ็ดร้อนอันเกิดเพราะความเพียรก็ดี ถึงจะไม่ได้เสวยทุกขเวทนาเช่นนั้นก็ดี ก็ไม่ควรแก่การรู้ การเห็น การตรัสรู้ที่ยอดเยี่ยม ดูก่อนอัคคิเวสสนะ อุปมาที่น่าอัศจรรย์ซึ่งไม่เคยได้ฟัง มาก่อนข้อที่ ๒ นี้แลมาปรากฏแก่เราแล้ว{๔๑๖} [๓๗๖] ๓. ดูก่อนอัคคิเวสสนะ อุปมาที่น่าอัศจรรย์ที่ไม่เคยได้ฟังมาก่อน ข้อที่ ๓ มาปรากฏแก่เราแล้ว คือ เปรียบเหมือนไม้แห้ง ทั้งอยู่บนบกไกลนํ้า ถ้าบุรุษมาด้วยหวังว่า ‘จักเอาไม้นั้นมาสีให้เกิดไฟ จักทำไฟให้ปรากฏ’ ดังนี้ ดูก่อนอัคคิเวสสนะ ท่านจะเข้าใจความข้อนั้นเป็นไฉน บุรุษนั้น จะเอาไม้แห้งทั้งอยู่บนบก ไกลน้ำนั้นมาสีไฟพึงทำให้ไฟเกิดพึงทำไฟให้ ปรากฏได้ไหม”

“ได้ พระโคดมผู้เจริญ ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะไม้นั้นแห้ง ทั้งอยู่บนบกไกลนํ้า”

“ดูก่อนอัคคิเวสสนะ ฉันใดก็ฉันนั้น สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่ง มีกายหลีกออกจากกามอยู่ มีความพอใจในกาม ความเสน่หาในกาม ความหลงอยู่ในกาม ความกระหายในกาม ความเร่าร้อนในกามที่ละได้

เด็ดขาดแล้ว ให้สงบระงับได้เด็ดขาดแล้วในภายใน สมณพราหมณ์ผู้เจริญ เหล่านั้น ถึงแม้จะได้เสวยทุกขเวทนาที่แข็งกล้าเผ็ดร้อนอันเกิดเพราะความเพียรก็ดี ถึงแม้จะไม่ได้เสวยทุกขเวทนาเช่นนั้นก็ดี ก็ควรแก่การรู้ การเห็น การตรัสรู้อันยอดเยี่ยม” ดูก่อนอัคคิเวสสนะ อุปมาที่น่าอัศจรรย์ซึ่งไม่เคยได้ฟังมาก่อนข้อที่ ๓ นี้แลมาปรากฏแก่เราแล้ว

ดูก่อนอัคคิเวสสนะ อุปมา ๓ ข้อที่น่าอัศจรรย์ซึ่งไม่เคยได้ฟังมาก่อน เหล่านี้แลมาปรากฏแก่เราแล้ว

การบำเพ็ญทุกกรกิริยา

{๔๑๗} [๓๗๗] ดูก่อนอัคคิเวสสนะ เรานั้นได้มีความคิดว่า ‘ถ้ากระไร เราพึงกดฟันด้วยฟัน กดเพดานปากด้วยลิ้น ข่มคั้นจิตให้ร้อนไปทั่วด้วยจิต, แล้วเราก็กดฟันด้วยฟัน กดเพดานปากด้วยลิ้น ข่มคั้นจิตให้ร้อนไปทั่วด้วยจิต, เมื่อเราปฏิบัติอยู่เช่นนั้น เหงื่อก็ไหลออกจากรักแร้ทั้งสองข้าง เหมือนคนที่ แข็งแรงจับคนที่ด้อยกำลังกว่าที่ศีรษะหรือที่คอแล้วบีบเค้นให้ร้อนไปทั่วฉะนั้น ดูก่อนอัคคิเวสสนะ ก็แลความเพียรที่เราปรารภแล้วก็มิได้ย่อหย่อน สติที่ตั้งมั่นก็มิได้ฟั่นเฟือน แต่กายที่ปรารภความเพียรของเราผู้ถูกความเพียรที่ทนได้ยากนั้นแลเสียดแทงแล้วไม่สงบได้เลย ดูก่อนอัคคิเวสสนะ แต่ ทุกขเวทนาที่เกิดขึ้นเห็นปานนี้ก็มิได้ครอบงำจิตของเราตั้งอยู่ได้{๔๑๘} [๓๗๘] ดูก่อนอัคคิเวสสนะ เรานั้นได้มีความคิดต่อไปว่า ‘ถ้ากระไร เราพึงเพ่งฌานอันไม่มีลมปราณเป็นอารมณ์,แล้วเราก็กลั้นลมอัสสาส ปัสสาสะทั้งทางปากและทางจมูก เมื่อเรากลั้นลมอัสสาสปัสสาสะทั้งทาง ปากและทางจมูกอยู่ ลมที่ออกทางช่องหูทั้งสองข้างมีเสียงดังเหลือประมาณ เหมือนกับเสียงสูบของช่างทองที่กำลังสูบอยู่ ดูก่อนอัคคิเวสสนะ ก็ความ

เพียร ที่เราปรารภแล้วก็มิได้ย่อหย่อน สติที่ตั้งมั่นก็มีได้ฟั่นเฟือน แต่กายที่ ปรารภความเพียรของเรา ผู้ถูกความเพียรที่ทนได้ยากนั้นแลเสียดแทงแล้วไม่สงบได้เลย ดูก่อนอัคคิเวสสนะ แต่ทุกขเวทนาที่เกิดขึ้นเห็นปานนี้ ก็มิได้ ครอบงำจิตของเราตั้งอยู่ได้

{๔๑๙}ดูก่อนอัคคิเวสสนะ เรานั้นได้มีความคิดต่อไปว่า ‘ถ้ากระไร เราพึง เพ่งฌานอันไม่มีลมปราณเป็นอารมณ์’ แล้วเราก็กลั้นลมอัสลาสปัสสาสะ ทั้งทางปาก ทางจมูก และทางช่องหู เมื่อเรากลั้นลมอัสสาสปัสสาสะ ทั้งทางปาก ทางจมูก และทางช่องหูอยู่ ลมกล้าเหลือประมาณก็เสียดแทงศีรษะ เหมือนคนที่มีกำลังแข็งแรงใช้มีดโกนที่คมกริบเชือดศีรษะฉะนั้น ดูก่อนอัคคิเวสสนะ ก็แลความเพียรที่เราปรารภแล้วก็มิได้ย่อหย่อน สติที่ตั้งมั่นก็มิได้ฟั่นเฟือน แต่กายที่ปรารภความเพียรของเราผู้ถูกความเพียรที่ทนได้ยากนั้นแลเสียดแทงแล้ว ไม่สงบได้เลย ดูก่อนอัคคิเวสสนะ แต่ทุกขเวทนาที่เกิดขึ้นเห็นปานนี้ก็มิได้ครอบงำจิตของเราตั้งอยู่ได้{๔๒๐}ดูก่อนอัคคิเวสสนะ

เรานั้นได้มีความคิดต่อไปว่า ‘ถ้ากระไร เราพึงเพ่ง ฌานอันไม่มีลมปราณเป็นอารมณ์’ แล้วเราก็กลั้นลมอัสสาสปัสสาสะทั้ง ทางปาก ทางจมูก และทางช่องหู เมื่อเรากลั้นลมอัสสาสปัสสาสะทั้งทาง ปาก ทางจมูก และทางช่องหูอยู่ ก็ปวดศีรษะเหลือทน เหมือนคนที่มีกำลังแข็งแรงใช้เชือกที่เหนียวแน่นมารัดศีรษะไว้ฉะนั้น ดูก่อนอัคคิเวสสนะ ก็แลความเพียรที่เราปรารภแล้วก็มิได้ย่อหย่อน สติที่ตั้งมั่นก็มิได้ฟั่นเฟือน แต่กายที่ปรารภความเพียรของเราผู้ถูกความเพียรที่ทนได้ยากนั้นแลเสียดแทงแล้ว ไม่สงบได้เลย ดูก่อนอัคคิเวสสนะ แต่ทุกขเวทนาที่เกิดขึ้นเห็นปานนี้ก็มิได้ครอบงำจิตของเราตั้งอยู่ได้{๔๒๑}ดูก่อนอัคคิเวสสนะ เรานั้นได้มีความคิดต่อไปว่า ‘ถ้ากระไร เราพึง เพ่งฌานอันไม่มีลมปราณเป็นอารมณ์’ แล้วเราก็กลั้นลมอัสสาสปัสสาสะ

ทั้งทางปาก ทางจมูก และทางช่องหู เมื่อเรากลั้นลมอัสสาสปัสลาสะทั้ง ทางปาก ทางจมูก และทางช่องหูอยู่ ลมกล้าเหลือประมาณก็เสียดแทงท้อง เหมือนคนฆ่าโคหรือลูกมือคนฆ่าโคผู้ชำนาญ ใช้มีดฆ่าโคที่คมกริบเชือดท้อง โคฉะนั้น ดูก่อนอัคคิเวสสนะ ก็แลความเพียรที่เราปรารภแล้วก็มิได้ย่อหย่อน สติที่ตั้งมั่นก็มิได้ฟั่นเฟือน แต่กายที่ปรารภความเพียรของเรา ผู้ถูกความเพียรที่ทนได้ยากนั้นแลเสียดแทงแล้วไม่สงบได้เลย ดูก่อนอัคคิเวสสนะ แต่ทุกขเวทนาที่เกิดขึ้นเห็นปานนี้ก็มิได้ครอบงำจิตของเราตั้งอยู่ได้{๔๒๒} ดูก่อนอัคคิเวสสนะ เรานั้นได้มีความคิดต่อไปว่า ‘ถ้ากระไร เราพึง เพ่งฌานอันไม่มีลมปราณเป็นอารมณ์,

แล้วเราก็กลั้นลมอัสสาสปัสสาสะ ทั้งทางปาก ทางจมูก และทางช่องหู เมื่อเรากลั้นลมอัสสาสปัสสาสะทั้ง ทางปาก ทางจมูก และทางช่องหูอยู่ ก็มีความร้อนในกายเหลือทน เหมือนคนที่มีกำลังแข็งแรงสองคนช่วยกันจับคนที่ด้อยกำลังกว่าที่แขนคนละข้าง ย่างรมไว้ที่หลุมถ่านเพลิง ฉะนั้น ดูก่อนอัคคิเวสสนะ ก็แลความเพียรที่เราปรารภแล้วก็มิได้ย่อหย่อนสติที่ตั้งมั่นก็มิได้ฟั่นเฟือน แต่กายที่ปรารภ ความเพียรของเราผู้ถูกความเพียรที่ทนได้ยากนั้นแลเสียดแทงแล้วไม่สงบได้เลย ดูก่อนอัคคิเวสสนะ แต่ทุกขเวทนาที่เกิดขึ้นเห็นปานนี้ก็มิได้ครอบงำจิตของเราตั้งอยู่ได้ดูก่อนอัคคิเวสสนะ เทวดาทั้งหลายเห็นตถาคตเข้าแล้วพากันกล่าวกันอย่างนี้ว่า ‘พระสมณโคดมตายแล้ว’ เทวดาบางพวกกล่าวอย่างนี้ว่า ‘พระสมณโคดมยังไม่ตาย แต่กำลังจะตาย, เทวดาบางพวกกล่าวอย่างนี้ว่า ‘พระสมณโคดมยังไม่ตายทั้งมิใช่กำลังจะตาย แต่พระสมณโคดมเป็นพระอรหันต์ ธรรมเครื่องอยู่เห็นปานนี้นับว่าเป็นวิหารธรรมของพระอรหันต์,

{๔๒๓} [๓๗๙] ดูก่อนอัคคิเวสสนะ เรานั้นได้มีความคิดต่อไปว่า ‘ถ้ากระไร เราพึงปฏิบัติด้วยการอดอาหารเสียโดยประการทั้งปวง, ครั้งนั้น เทวดาเหล่านั้นเข้ามาหาเราแล้วได้กล่าวว่า ‘ดูก่อนท่านผู้นิรทุกข์ ท่านอย่าปฏิบัติด้วย

การอดอาหารเสียโดยประการทั้งปวงเลย ถ้าท่านจักปฏิบัติด้วยการอดอาหารเสียโดยประการทั้งปวง ข้าพเจ้าทั้งหลายจักแทรกโอชาอันเป็นทิพย์ ตามขุมขนของท่าน ท่านจักยังชีวิตอยู่ได้ด้วยโอชาอันเป็นทิพย์นั้น, ดูก่อน อัคคิเวสสนะ เรานั้นได้มีความคิดว่า ‘เราเองจะปฏิญญาการไม่บริโภคอาหารโดยประการทั้งปวง แต่เทวดาเหล่านี้ก็จะแทรกโอชาอันเป็นทิพย์ลงตามขุมขนของเรา เราก็จะยังชีวิตให้อยู่ได้ด้วยโอชาอันเป็นทิพย์นั้น ข้อนั้น จะพึงเป็นมุสาแก่เรา, ดังนี้ เราจึงบอกห้ามเทวดาเหล่านั้นว่าอย่าเลย{๔๒๔} [๓๘๐] ดูก่อนอัคคิเวสสนะ เรานั้นได้มีความคิดต่อไปว่า ‘ถ้ากระไร เราพึงบริโภคอาหารลดลงทีละน้อยๆ คือ

ครั้งละฟายมือบ้าง เท่าเมล็ดถั่ว เขียวบ้าง เท่าเมล็ดถั่วพูบ้าง เท่าเมล็ดถั่วดำบ้าง เท่าเมล็ดบัวบ้าง, แล้ว เราก็ได้บริโภคอาหารลดลงทีละน้อย ๆ คือ ครั้งละฟายมือบ้าง เท่าเมล็ดถั่วเขียวบ้าง เท่าเมล็ดถั่วพูบ้าง เท่าเมล็ดถั่วดำบ้าง เท่าเมล็ดบัวบ้าง เมื่อเราบริโภค อาหารลดลงทีละน้อยๆ เช่นนี้ กายก็ผอมลงอย่างมากเพราะความที่มีอาหารน้อยนั่นเอง อวัยวะน้อยใหญ่ของเราจึงเป็นเหมือนเถาวัลย์ที่มีข้อมากหรือเถาวัลย์ที่มีข้อดำ ตะโพกของเราเป็นเหมือนเท้าอูฐ กระดูกสันหลังของเรานูนเป็นตะปุ่มตะป่ำเหมือนแกนพันด้ายที่วางเรียงกัน ซี่โครงสองข้างของเราขึ้นนูนสะพรั่งเหมือนกลอนศาลาเก่าโผล่สะพรั่ง

ดวงตาทั้งสองของเราผลุบลึกเข้าไปในเบ้าตาเหมือนเงาดวงดาวปรากฏในบ่อน้ำลึก หนังศีรษะของเราที่ถูกลมและแดดเข้าก็เหี่ยวแห้ง เหมือนลูกนํ้าเต้าที่ตัดมาสดๆ ถูกลมและแดดเข้าก็เหี่ยวแห้งไปฉะนั้นดูก่อนอัคคิเวสสนะ เราคิดว่าจักลูบหนังท้อง ก็เจอแต่กระดูกสันหลัง คิดว่าจักลูบกระดูกสันหลัง ก็เจอแต่หนังท้อง หนังท้องของเราแนบติดถึงกระดูกสันหลัง เมื่อเราคิดว่าจักถ่ายอุจจาระหรือปัสสาวะ ก็เซซวนล้มลง ในที่นั้นเอง เมื่อจะให้กายนี้แลผ่อนคลายลงบ้าง จึงเอาฝ่ามือลูบไปตามตัว เมื่อเราเอาฝ่ามือลูบไปตามตัว ขนทั้งหลายซึ่งมีรากเน่าก็หลุดร่วงจากกาย เพราะความที่มีอาหารน้อยนั่นเอง

ดูก่อนอัคคิเวสสนะ ผู้คนเห็นเราเข้าต่างพูดกันอย่างนี้ว่า ‘พระสมณโคดมดำไป’ บางพวกพูดว่า ‘พระสมณโคดมไม่ดำ เป็นแต่คลํ้าไป’ บางพวกพูดว่า ‘จะว่าพระสมณโคดมดำไปก็มิใช่ จะว่าคลํ้าไปก็มิใช่ เป็นแต่พร้อยไป’ ดูก่อนอัคคิเวสสนะ เพียงแค่ผิวพรรณที่บริสุทธิ์ผุดผ่องของเราถูกกระทบเสียไป เพราะความเป็นผู้มีอาหารน้อยนั่นเอง

การบำเพ็ญเพียรทางจิต

{๔๒๕} [๓๘๑] ดูก่อนอัคคิเวสสนะเรานั้นได้มีความคิดต่อไปว่า ‘สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่งในอดีตกาล ที่ได้เสวยทุกขเวทนาอันแข็งกล้า เผ็ดร้อน ที่เกิดเพราะความเพียรกันมา ทุกขเวทนานั้นที่ขนาดหนักก็เพียงเท่านี้ ไม่ยิ่งไปกว่านี้ สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่งในอนาคต ที่จัก ได้เสวยทุกขเวทนาอันแข็งกล้าเผ็ดร้อนที่เกิดเพราะความเพียรต่อไป ทุกขเวทนานั้นที่ขนาดหนักก็เพียงเท่านี้ จักไม่ยิ่งไปกว่านี้ สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่งในปัจจุบันที่กำลังเสวยทุกขเวทนาอันแข็งกล้า เผ็ดร้อนที่เกิดเพราะความเพียรอยู่ ทุกขเวทนานั้นที่ขนาดหนักก็เพียงเท่านี้ จะไม่ยิ่งไปกว่านี้ แต่เราก็ไม่ได้บรรลุญาณทัสสนะอันวิเศษที่สามารถทำความเป็นพระอริยะให้ได้อันยิ่งกว่าธรรมของมนุษย์

ด้วยทุกกรกิริยาที่ เผ็ดร้อนนี้ จะพึงมีทางเพื่อตรัสรู้อย่างอื่นกระมังหนอ’ดูก่อนอัคคิเวสสนะ เรานั้นได้มีความคิดว่า ‘เราจำได้อยู่ เมื่องานวัปปมงคลของท้าวศากยะผู้พระบิดา เรานั่งอยู่ที่ร่มไม้หว้าที่ร่มเย็น สงัดแล้วจากกาม สงัดแล้วจากอกุศลธรรม ได้บรรลุปฐมฌานที่มีวิตก มีวิจาร มี ปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกอยู่ ทางนี้เป็นทางเพื่อตรัสรู้ใช่ไหมหนอ’ เรานั้น ได้มีความรู้สึกอันแล่นไปตามสติว่า ‘ทางนี้แหละเป็นทางเพื่อตรัสรู้แน่’ เรานั้นได้มีความคิดต่อไปว่า ‘เรากลัวความสุขซึ่งเว้นจากกาม เว้นจากอกุศลธรรมหรือ’ ก็ได้เห็นว่า ‘เราไม่กลัวความสุขซึ่งเว้นจากกาม เว้นจากอกุศลธรรม’

{๔๒๖} [๓๘๒] ดูก่อนอัคคิเวสสนะ เรานั้นจึงคิดต่อไปว่า ‘มิใช่ทำได้ง่ายเลย ที่บุคคลผู้มีกายผอมเหลือประมาณอย่างนี้จะถึงความสุขนั้นได้ อย่ากระนั้นเลย เราพึงบริโภคอาหารหยาบ คือ ข้าวสุก ขนมสดเถิด, ดังนี้ เรานั้น จึงบริโภคอาหารหยาบ คือ ข้าวสุก ขนมสดแล้ว

ก็สมัยนั้น ปัญจวัคคีย์ภิกษุบำรุงเรานั้นอยู่ด้วยหวังว่า ‘พระสมณโคดมจักบรรลุธรรมใด ก็จักบอกธรรมนั้นแก่เราทั้งหลายด้วย, นับแต่เราบริโภคอาหารหยาบ คือ ข้าวสุกขนมสดแล้ว ปัญจวัคคีย์ภิกษุก็พากันเบื่อหน่ายเรา หลีกไปด้วยความเข้าใจว่า ‘พระสมณโคดมเป็นผู้มักมาก คลายความ เพียรเวียนมาเพื่อความเป็นผู้มักมากไปเสียแล้ว,

{๔๒๗} [๓๘๓] ดูก่อนอัคคิเวสสนะ ครั้นเราบริโภคอาหารหยาบฟื้นกำลังคืนได้แล้ว ก็สงัดแล้วจากกาม สงัดแล้วจากอกุศลธรรม ได้บรรลุปฐมฌานที่ มีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกอยู่ ได้บรรลุทุติยฌานที่มีความผ่องใสในภายใน มีภาวะที่จิตเป็นเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร เพราะวิตกวิจารสงบไป มีปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิอยู่ มีอุเบกขา มีสติ มีสัมปชัญญะ เสวยสุขด้วยนามกาย เพราะปีติสิ้นไป ได้บรรลุตติยฌานที่พระอริยะทั้งหลายสรรเสริญว่า ‘ผู้ได้ฌานนี้เป็นผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข, ดังนี้อยู่ได้บรรลุจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขา เพราะละสุขละทุกข์ได้ และเพราะโสมนัสโทมนัสดับไปก่อนแล้วอยู่

[๓๘๔] เรานั้นเมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ได้น้อมจิตไปเพื่อปุพเพนิวาสานุสสติญาณ เรานั้นย่อมระลึกชาติก่อนได้เป็นอันมาก คือ ระลึกชาติได้หนึ่งชาติบ้าง สองชาติบ้าง ... เรานั้นย่อมระลึกชาติก่อน ได้เป็นอันมากพร้อมทั้งอาการ พร้อมทั้งอุเทศด้วยประการฉะนี้ ดูก่อนอัคคิเวสสนะ วิชชาที่ ๑ นี้แลเราได้บรรลุแล้วในปฐมยามแห่งราตรี กำจัดอวิชชา

ได้แล้ว วิชชาก็เกิดขึ้น กำจัดความมืดได้แล้ว ความสว่างก็เกิดขึ้น เหมือนที่เกิดขึ้นแก่บุคคลผู้ไม่ประมาท มีความเพียรเผากิเลสให้เร่าร้อน มีจิตมุ่ง นิพพานอยู่ฉะนั้น ดูก่อนอัคคิเวสสนะ แม้สุขเวทนาที่เกิดขึ้นเห็นปานนี้ก็ มิได้ครอบงำจิตของเราตั้งอยู่ได้

{๔๒๘} [๓๘๕] เรานั้น เมื่อจิตเป็นสมาธิบริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ได้น้อมจิตไปเพื่อรู้จุติและอุบัติของสัตว์ทั้งหลาย เรานั้นเห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังอุบัติ เลว ประณีต มีผิวพรรณดี มีผิวพรรณทราม ได้ดี ตกยาก ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ล่วงจักษุวิสัยของมนุษย์ ... เราย่อมรู้ชัดซึ่งหมู่สัตว์ ผู้เป็นไปตามกรรมได้ด้วยประการฉะนี้ ดูก่อนอัคคิเวสสนะ วิชชาที่ ๒ นี้ แลเราได้บรรลุแล้วในมัชฌิมยามแห่งราตรี กำจัดอวิชชาได้แล้ว วิชชาก็เกิดขึ้น กำจัดความมืดได้แล้ว ความสว่างก็เกิดขึ้น เหมือนที่เกิดขึ้นแก่บุคคลผู้ไม่ประมาท

มีความเพียรเผากิเลสให้เร่าร้อน มีจิตมุ่งต่อนิพพานอยู่ ฉะนั้น ดูก่อนอัคคิเวสสนะ แม้สุขเวทนาที่เกิดขึ้นเห็นปานนี้ก็มิได้ครอบงำ จิตของเราตั้งอยู่ได้{๔๒๙} [๓๘๖] เรานั้นเมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ได้น้อมจิตไปเพื่ออาสวักขยญาณ ได้รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์ นี้ทุกขสมุทัย นี้ทุกขนิโรธ นี้ทุกขนิโรธคามินิปฏิปทา เหล่านี้อาสวะ นี้อาสวสมุทัย นี้อาสวนิโรธ นี้อาสวนิโรธคามินิปฏิปทา’ เมื่อเรานั้นรู้เห็นอยู่อย่างนี้ จิตก็หลุด พ้นแล้วแม้จากกามาสวะ แม้จากภวาสวะ แม้จากอวิชชาสวะ เมื่อจิตหลุดพ้นแล้ว ก็มีญาณหยั่งรู้ว่าจิตหลุดพ้นแล้ว รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้ มิได้มีอีก’ ดูก่อนอัคคิเวสสนะ วิชชาที่ ๓ นี้แลเราได้บรรลุแล้วในปัจฉิมยามแห่งราตรี กำจัดอวิชชาได้แล้ว วิชชาก็เกิดขึ้น กำจัดความมืดได้แล้ว

ความสว่างก็เกิดขึ้น เหมือนที่เกิดขึ้นแก่บุคคลผู้ไม่ประมาท มีความเพียร เผากิเลสให้เร่าร้อน มีจิตมุ่งต่อนิพพานอยู่ ฉะนั้น ดูก่อนอัคคิเวสสนะ แม้สุขเวทนาที่เกิดขึ้นเห็นปานนี้ ก็มิได้ครอบงำจิตของเราตั้งอยู่ได้

{๔๓๐} [๓๘๗] ดูก่อนอัคคิเวสสนะ เรารู้อยู่ว่าเป็นผู้แสดงธรรมแก่บริษัทหลายร้อย ถึงแม้บุคคลแต่ละคนจะสำคัญเราอย่างนี้ว่า ‘พระสมณโคดม แสดงธรรมปรารภเราเท่านั้น’ ข้อนั้นท่านอย่าพึงเห็นอย่างนั้น ตถาคตย่อมแสดงธรรมแก่บุคคลเหล่านั้นโดยชอบเพื่อประโยชน์ให้รู้แจ้งอย่างเดียว ดูก่อนอัคคิเวสสนะ ในที่สุดคาถานั้นแหละ เราก็ประคองจิตให้สงบตั้งมั่น อยู่ในสมาธินิมิตอันเป็นเบื้องต้นนั้น ทำให้เป็นสมาธิในภายใน ซึ่งเป็นเหตุ ให้เราอยู่ในผลสมาธิได้ตลอดกาลนาน”สัจจกนิครนถ์ทูลว่า “ข้อนี้ควรเชื่อต่อท่านพระโคดม เหมือนเชื่อต่อพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ก็แต่ท่านพระโคดมรู้ไหมว่า พระองค์เป็นผู้หลับในกลางวัน”

“ดูก่อนอัคคิเวสสนะ เรารู้อยู่ว่า ในเดือนท้ายฤดูร้อน เรากลับจากบิณฑบาตภายหลังฉันภัตตาหารแล้ว ปูลาดสังฆาฏิให้เป็นสี่ชั้นแล้ว เป็นผู้มีสติสัมปชัญญะ เอนตะแคงขวาหลับไป”

“พระสมณโคดมผู้เจริญ สมณะหรือพราหมณ์พวกหนึ่งกล่าวการหลับ นั้นว่าเป็นการอยู่ด้วยความหลง”

“ดูก่อนอัคคิเวสสนะ บุคคลจะเป็นผู้หลงหรือเป็นผู้ไม่หลงด้วยเหตุเพียงเท่านั้นหามิได้ ก็บุคคลเป็นผู้หลงหรือเป็นผู้ไม่หลงด้วยเหตุใด ท่านจงฟังเหตุนั้น จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าวให้ฟัง” สัจจกนิครนถ์ทูลรับพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วพระผู้มีพระภาคเจ้า ตรัสว่า

ลักษณะของผู้หลงและไม่หลง

{๔๓๑} [๓๘๘] “ดูก่อนอัคคิเวสสนะ ก็บุคคลที่จัดว่าเป็นผู้หลงคืออย่างไร คือ อาสวะทั้งหลายอันเป็นเครื่องทำให้เศร้าหมอง เป็นเครื่องก่อภพใหม่ ยังมีความกระวนกระวาย มีทุกข์เป็นผล เป็นปัจจัยแห่งชาติ ชรา มรณะต่อไป อันบุคคลใดยังละไม่ได้ บุคคลนั้นเรากล่าวว่า ‘เป็นผู้หลง’ บุคคลนั้นจัดว่าเป็นผู้หลงเพราะยังละอาสวะทั้งหลายไม่ได้ อาสวะทั้งหลายอันเป็นเครื่องทำให้เศร้าหมอง เป็นเครื่องก่อภพใหม่ ยังมีความกระวนกระวาย มีทุกข์เป็นผล เป็นปัจจัยแห่งชาติ ชรา มรณะต่อไป อันบุคคลใดละได้แล้ว บุคคล นั้นเรากล่าวว่า ‘เป็นผู้ไม่หลง’ บุคคลนั้นจัดว่าเป็นผู้ไม่หลง เพราะละอาสวะทั้งหลายได้ดูก่อนอัคคิเวสสนะ

อาสวะทั้งหลายอันเป็นเครื่องทำให้เศร้าหมอง เป็นเครื่องก่อภพใหม่ ยังมีความกระวนกระวาย มีทุกข์เป็นผล เป็นปัจจัยแห่งชาติชรามรณะต่อไป อันตถาคตละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้ เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ให้ถึงความไม่มีในภายหลัง ไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา ดูก่อนอัคคิเวสสนะ ตาลที่มียอดด้วนไม่สามารถจะงอก ขึ้นได้อีก ฉันใด อาสวะทั้งหลายอันเป็นเครื่องทำให้เศร้าหมอง เป็นเครื่องก่อภพใหม่ ยังมีความกระวนกระวาย มีทุกข์เป็นผล เป็นปัจจัยแห่งชาติชรา มรณะต่อไป ตถาคตก็ละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ให้ถึงความไม่มีในภายหลัง ไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา ฉันนั้น เหมือนกันแล”

สัจจกนิครนถ์สรรเสริญพระผู้มีพระภาคเจ้า

{๔๓๒} [๓๘๙] เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว สัจจกนิครนถ์ทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า “น่าอัศจรรย์นัก พระโคดมผู้เจริญ น่าแปลกใจนัก พระโคดมผู้เจริญ ที่ท่านพระโคดมถูกข้าพเจ้ามาสนทนากระทบกระทั่ง

ทั้งไต่ถามด้วยถ้อยคำที่ปรุงแต่งมาอย่างนี้ก็ยังมีผิวพรรณผ่องใส ทั้งมีสีหน้าเปล่งปลั่งสมเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า พระโคดมผู้เจริญ ข้าพเจ้าจำได้ว่าเป็นผู้เริ่มโต้วาทะต่อวาทะกับท่านปูรณกัสสปะ แม้ท่านปูรณกัสสปะ นั้นพอเริ่มโต้วาทะต่อวาทะกับข้าพเจ้า ก็เอาเรื่องอื่นมาพูดกลบเกลื่อนเสีย และนำออกนอกเรื่องไป ทั้งแสดงความโกรธเคืองไม่พอใจออกมา ส่วนท่านพระโคดมถูกข้าพเจ้ามาสนทนากระทบกระทั่ง ทั้งไต่ถามด้วยถ้อยคำที่ปรุงแต่งมาอย่างนี้ ก็ยังมีผิวพรรณผ่องใส ทั้งมีสีหน้าเปล่งปลั่งสมเป็นพระ อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า พระโคดมผู้เจริญ ข้าพเจ้าจำได้ว่าเป็นผู้เริ่มโต้วาทะต่อวาทะกับท่านมักขลิโคสาล

... กับท่านอชิตเกสกัมพล ... กับท่านปกุธกัจจายนะ ... กับ ท่านสญชัยเวลัฏฐบุตร ... กับท่านนิครนถ์นาฏบุตร แม้ ท่านนิครนถ์นาฏบุตรนั้นพอเริ่ม โต้วาทะต่อวาทะกับข้าพเจ้าก็เอาเรื่องอื่น มาพูดกลบเกลื่อนเสียและนำออกนอกเรื่องไปทั้งแสดงความโกรธเคืองไม่พอใจออกมา ส่วนท่านพระโคดมถูกข้าพเจ้ามาสนทนากระทบกระทั่ง ทั้งไต่ถามด้วยถ้อยคำที่ปรุงแต่งมาอย่างนี้ ก็ยังมีผิวพรรณผ่องใส ทั้งมีสีหน้า เปล่งปลั่งสมเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า พระโคดมผู้เจริญ เอาเถอะ ข้าพเจ้าขอลาไปในบัดนี้ ข้าพเจ้ามีกิจมาก มีธุระที่ต้องทำมาก”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ท่านจงทราบกาลอันควรในบัดนี้เองเถิด”

ครั้งนั้น สัจจกนิครนถ์ยินดีชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้า ลุกจากอาสนะแล้วหลีกไปฉะนี้แล

จบ มหาสัจจกสูตรที่ ๖

๗. จูฬตัณหาสังขยสูตร

ว่าด้วยธรรมเป็นที่สิ้นตัณหา สูตรเล็ก

{๔๓๓} [๓๙0] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ปราสาทของมิคารมาตา ในวิหารบุพพาราม ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้นแลท้าวสักกะจอมเทพเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคเจ้า แล้วได้ประทับยืนอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ กล่าวโดยย่อ ด้วยข้อปฏิบัติเพียงไร ภิกษุชื่อว่า เป็นผู้น้อมไปแล้วในธรรมเป็นที่สิ้นตัณหา, มีความสำเร็จถึงที่สุดมีความ เกษมจากโยคะถึงที่สุดมีพรหมจรรย์ถึงที่สุด มีที่สุดถึงที่สุด เป็นผู้ ประเสริฐกว่าเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย”{๔๓๔}พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนจอมเทพ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ได้ สดับกันแล้วว่า ‘ธรรมทั้งปวง ไม่ควรยึดมั่น, ถ้าข้อว่า ‘ธรรมทั้งปวงไม่ควร