๑. พรหมายุสูตร เล่ม ๑๓

๕. พราหมณวรรค

หมวดว่าด้วยพราหมณ์

๑. พรหมายุสูตร

ว่าด้วยพรหมายุพราหมณ์

{๕๘๔}[๓๘๓] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนี่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จจาริกไปในแคว้นวิเทหะ พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ประมาณ ๕๐๐ รูป ก็สมัยนั้นแล พราหมณ์ชื่อพรหมายุ อาศัยอยู่ในเมืองมิถิลา เป็นคนแก่เฒ่า เป็นผู้ใหญ่ ล่วงกาลผ่านวัยมาโดยลำดับ มีอายุ ๑๒๐ ปีนับแต่เกิด รู้จบไตรเพท พร้อมทั้งนิฆัณฑุศาสตร์ เกตุภ ศาสตร์ พร้อมทั้งอักษรศาสตร์ มีคัมภีร์อิติหาสเป็นที่ ๕ เป็นผู้เข้าใจตัวบทเข้าใจไวยากรณ์ ชำนาญในโลกายตศาสตร์ และตำราทำนายลักษณะ

มหาบุรุษ พรหมายุพราหมณ์ได้ฟังข่าวมาว่า “พระสมณโคดมศากยบุตรทรงผนวชจากศากยตระกูล เสด็จเที่ยวจาริกไปในแคว้นวิเทหะ พร้อมด้วยภิกษุ สงฆ์หมู่ใหญ่ประมาณ ๕๐๐ รูป ก็ชื่อเสียงอันงามของท่านพระโคดมพระองค์นั้นขจรไปแล้วอย่างนี้ว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น ทรงเป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้เองโดยชอบ ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดีแล้ว ทรงรู้แจ้งโลก ทรงเป็นสารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึกไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า ทรง เป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นผู้เบิกบานแล้ว เป็นผู้จำแนกธรรม’

พระองค์ทรงทราบประจักษ์โลกนี้ ตลอดทั้งเทวโลก มารโลก พรหม โลกด้วยพระปัญญาอันยิ่งด้วยพระองค์เอง แล้วทรงสอนหมู่สัตว์พร้อมทั้ง สมณพราหมณ์ เทพ และมนุษย์ให้รู้ตามด้วย ทรงแสดงธรรมอันงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด ทรงประกาศพรหมจรรย์อันบริสุทธิ์ พร้อมทั้งอรรถทั้งพยัญชนะบริบูรณ์ครบถ้วน ก็การได้เห็นพระอรหันต์ทั้งหลาย เห็นปานนั้นย่อมเป็นความดีแล”{๕๘๕}[๓๘๔] ก็สมัยนั้นแล มาณพชื่อว่าอุตตระ ศิษย์ของพรหมายุพราหมณ์ รู้จบไตรเพท พร้อมทั้งนิฆัณฑุศาสตร์ เกตุภศาสตร์ พร้อมทั้งอักษรศาสตร์ มีคัมภีร์อิติหาสเป็นที่ ๕ เป็นผู้เข้าใจตัวบท เข้าใจไวยากรณ์ ชำนาญในโลกายตศาสตร์ และตำราทำนายลักษณะมหาบุรุษ

นํ้า ไฟ ลม คนเราเกิดมาชาติเดียว ตายแล้วสูญ ไม่มีโลกหน้า จึงควรแสวงหากามสุขเสียแต่วันนี้ พรุ่งนี้เราอาจตาย เป็นต้น ในคัมภีร์ฎีกากล่าวว่า หากคนเรายึดถือศาสตร์นี้ ก็จะไม่มีจิตใจ ประกอบบุญกุศล (ที.สี.ฏ. ๓๕๗)

ครั้งนั้น พรหมายุพราหมณ์ได้เรียกอุตตรมาณพมาว่า “ดูก่อนพ่ออุตตระ พระสมณโคดมศากยบุตรพระองค์นั้นทรงผนวชจากศากยตระกูล เสด็จเที่ยวไป ในแคว้นวิเทหะ พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ประมาณ ๕๐๐ รูป ก็ชื่อเสียงอันงามของท่านพระโคดมพระองค์นั้นขจรไปแล้วอย่างนี้ว่า‘แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นทรงเป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้เองโดยชอบ...’ ก็การได้เห็นพระอรหันต์ทั้งหลายเห็นปานนั้นย่อมเป็นความดีแล ไปเถิด พ่ออุตตระ พ่อจงไปเข้าเฝ้าพระสมณโคดมถึงที่ประทับ ครั้นแล้วจงรู้พระสมณโคดมว่า ‘ชื่อเสียงของท่านพระโคดมพระองค์นั้นขจรไปจริงอย่าง นั้นหรือไม่จริงอย่างนั้นท่านพระโคดมพระองค์นั้นเป็นเช่นนั้นหรือไม่เป็นเช่นนั้น เราทั้งหลายจักรู้เรื่องท่านพระโคดมพระองค์นั้นกระจ่างขึ้นเพราะพ่ออุตตระ”อุตตรมาณพถามว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ก็ข้าพเจ้าจักรู้ท่านพระโคดมพระองค์นั้นว่า ‘ชื่อเสียงของท่านพระโคดมพระองค์นั้นขจรไปจริงอย่างนั้น หรือไม่จริงอย่างนั้น ท่านพระโคดมพระองค์นั้นเป็นเช่นนั้นหรือไม่เป็นเช่นนั้น ได้อย่างไรเล่า”

“ดูก่อนพ่ออุตตระ มหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการมาแล้วในมนต์ของพวกเรา ซึ่งเป็นเหตุให้พระมหาบุรุษผู้มีพร้อมมูลแล้วย่อมมีคติเป็น ๒ อย่าง เท่านั้น ไม่เป็นอย่างอื่น คือ ถ้าอยู่ครองเรือนจะได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ ผู้ทรงธรรม เป็นพระราชาโดยธรรม เป็นใหญ่ในแผ่นดินซื่งมีมหาสมุทร ๔ เป็น ขอบเขต ทรงชนะแล้ว มีราชอาณาจักรมั่นคง สมบูรณ์ด้วยแก้ว ๗ ประการ

คือ จักรแก้ว ช้างแก้ว ม้าแก้ว แก้วมณี นางแก้ว คฤหบดีแก้ว ปริณายกแก้วเป็นที่ ๗ มีพระราชบุตรมากกว่า ๑,๐๐๐ องค์ ซึ่งล้วนกล้าหาญ มีรูปร่างองอาจ สามารถย่ำยีเสนาของข้าศึกได้ พระองค์ทรงชำนะโดยธรรม มิต้องใช้อาชญา มิต้องใช้ศัสตรา ครอบครองแผ่นดินนี้อันมีสาครเป็นขอบเขต แต่ถ้าเสด็จออกผนวชเป็นบรรพชิต จะได้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า มีหลังคาคือกิเลสอันเปิดแล้วในโลก ดูก่อนพ่ออุตตระ ฉันเป็นผู้สอนมนต์ พ่อเป็นผู้เรียนมนต์”

{๕๘๖}[๓๘๕] อุตตรมาณพรับคำพรหมายุพราหมณ์แล้วลุกจากที่นั่ง ไหว้พรหมายุพราหมณ์ ทำประทักษิณแล้วหลีกจาริกไปทางที่พระผู้มีพระภาคเจ้า ประทับอยู่ในแคว้นวิเทหะ เที่ยวจาริกไปโดยลำดับจนได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีภาคเจ้า ถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นผ่าน การปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนี่ง แล้วได้พิจารณาดูมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการในพระวรกายของพระผู้มีพระภาคเจ้า ได้เห็นมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการโดยมากในพระวรกายของพระผู้มีพระภาคเจ้า เว้นอยู่ ๒ ประการ คือ พระคุยหฐานซึ่งเร้นอยู่ในฝักกับพระชิวหาใหญ่ จึงยังเคลือบแคลงสงสัย ไม่น้อมใจเชื่อ ไม่เลื่อมใสในพระมหาปุริสลักษณะ ๒ ประการนั้น{๕๘๗} ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงมีพระดำริว่า “อุตตรมาณพนี้ เห็นมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการของเราโดยมาก เว้นอยู่ ๒ ประการ คือ คุยหฐานซึ่งเร้นอยู่ในฝักกับลิ้นใหญ่ จึงยังเคลือบแคลงสงสัย ไม่น้อมใจเชื่อ ไม่เลื่อมใสในมหาปุริสลักษณะ ๒ ประการ” ลำดับนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้า

จึงทรงบันดาลอิทธิฤทธิ์ให้อุตตรมาณพได้เห็นพระคุยหฐานซื่งเร้นอยู่ในฝัก และ ทรงแลบพระชิวหาสอดเข้าช่องพระกรรณทั้งสองกลับไปมา สอดเข้าช่อง พระนาสิกทั้งสองกลับไปมา ทรงแผ่พระชิวหาปิดมณฑลพระนลาฏไว้ทั้งหมด

{๕๘๘} ครั้งนั้นแล อุตตรมาณพได้มีความดำริว่า “พระสมณโคดมทรงประกอบด้วยมหาปุริสลักษณะครบ ๓๒ ประการ อย่ากระนั้นเลย เราพึงติดตามพระ สมณโคดม ดูพระอิริยาบถของพระองค์ต่อไป” ครั้งนั้นแล อุตตรมาณพได้ติดตาม พระผู้มีพระภาคเจ้าไปตลอด ๗ เดือน ดุจพระฉายาติดตามพระองค์ไปฉะนั้น

[๓๘๖] ครั้งนั้น ล่วงไปได้ ๗ เดือน อุตตรมาณพได้เที่ยวจาริกไปทางเมืองมิถิลา ในแคว้นวิเทหะ เมื่อเที่ยวจาริกไปโดยลำดับ ได้เข้าไปหาพรหมายุ พราหมณ์ที่เมืองมิถิลา ครั้นแล้วได้ไหว้พรหมายุพราหมณ์แล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ครั้นแล้วพรหมายุพราหมณ์ได้ถามว่า “ดูก่อนพ่ออุตตระ ชื่อเสียง ของท่านพระโคดมพระองค์นั้นขจรไปแล้วเป็นจริงอย่างนั้นไม่ผิดเป็นอย่างอื่นเลย หรือ ก็ท่านพระโคดมพระองค์นั้นเป็นเช่นนั้น ไม่ผิดเป็นอย่างอื่นเลยแลหรือ”

{๕๘๙}อุตตรมาณพตอบว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ชื่อเสียงของท่านพระโคดม พระองค์นั้นขจรไปแล้วเป็นจริงอย่างนั้นจริง ไม่ผิดเป็นอย่างอื่นเลย ท่าน พระโคดมพระองค์นั้นเป็นเช่นนั้นจริง ไม่ผิดเป็นอย่างอื่นเลย ทั้งทรงประกอบด้วยมหาปุริสลักษณะครบทั้ง ๓๒ ประการ คือ

มหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ

๑. ท่านพระโคดมพระองค์นั้นมีพระบาทเรียบสนิทดี แม้ข้อนี้ก็เป็นมหาปุริสลักษณะแห่งมหาบุรุษของท่านพระโคดมพระองค์นั้น

๒. ที่พื้นภายใต้ฝ่าพระบาททั้ง ๒ ของท่านพระโคดมมีลายจักรเกิดขึ้น มีซี่กำข้างละพัน มีกง มีดุม บริบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวง

๓. มีส้นพระบาทยาวสมส่วน

๔. มีพระองคุลียาวสมส่วน

๕. มีฝ่าพระหัตถ์และฝ่าพระบาทอ่อนนุ่ม

๖. มีฝ่าพระหัตถ์และฝ่าพระบาทมีลายดุจตาข่าย

๗. มีพระบาทเหมือนสังข์คว่ำ

๘. มีพระชงฆ์รีเรียวดุจแข้งเนื้อทราย

๙. ประทับยืนตรงมิได้ค้อมพระกายลง ใช้ฝ่าพระหัตถ์ทั้งสองลูบคลำ ถึงพระชาณุทั้งสองได้

๑๐. มีพระคุยหะเร้นอยู่ในฝัก

๑๑. มีพระฉวีวรรณเปล่งปลั่งดุจวรรณะแห่งทองคำ คือ มีพระตจะ ประดุจหุ้มด้วยทองคำ๑๒. มีพระฉวีละเอียด เพราะพระฉวีละเอียด ธุลีละอองจึงมิติดที่พระวรกายได้

๑๓. มีพระโลมาขุมละเส้น ๆ เสมอไปทุกขุม

๑๔. มีพระโลมาที่มีปลายช้อยขึ้นข้างบน มีสีเขียว มีสีเหมือนดอกอัญชันขดเป็นมณฑลทักษิณาวัฏ

๑๕. มีพระกายตรงเหมือนกายพรหม

๑๖. มีพระมังสะอูมในที่ ๗ แห่ง

๑๗. มีกึ่งพระกายท่อนบนเหมือนกึ่งกายท่อนหน้าของราชสีห์

๑๘. มีพระปฤษฎางค์เต็มเรียบ

๑๙. มีปริมณฑลพระกายดุจปริมณฑลแห่งต้นไทร วาของพระองค์เท่ากับพระวรกายของพระองค์ พระวรกายของพระองค์ก็เท่ากับวาของพระองค์

๒๐. มีลำพระศอกลมเสมอกัน

๒๑. มีปลายเส้นประสาทสำหรับรับรสอาหารอันดี

๒๒. มีพระหนุดุจคางราชสีห์

๒๓. มีพระทนต์ ๔๐ ซี่

๒๔. มีพระทนต์เรียบเสมอกัน

๒๕. มีพระทนต์ไม่ห่าง

๒๖. มีพระทาฐะขาวงาม

๒๗. มีพระชิวหาใหญ่ยาว

๒๘. มีพระสุรเสียงดุจเสียงพรหม ตรัสมีสำเนียงดังเสียงนกการเวก

๒๙. มีพระเนตรดำสนิท

๓๐. มีพระปขุมะงอนดุจขนตาโค

๓๑. มีพระอุณาโลมเกิด ณ ระหว่างพระขนง มีสีขาวอ่อนดังปุยนุ่น

๓๒. มีพระเศียรเป็นปริมณฑลดุจประดับด้วยอุณหิส

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านพระโคดมพระองค์นั้นทรงประกอบด้วยมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการเหล่านี้แล

พระจริยาวัตรของพระพุทธเจ้า

[๓๘๗] ท่านพระโคดมพระองค์นั้น เมื่อจะเสด็จดำเนิน ทรงก้าวพระบาทเบื้องขวาก่อน ไม่ก้าวพระบาทยาวนัก สั้นนัก ไม่เสด็จดำเนินเร็วนัก

ไม่ช้านัก ขณะเสด็จดำเนินพระชานุกับพระชานุไม่เสียดสีกัน ข้อพระบาทกับข้อพระบาทไม่กระทบกัน ไม่ทรงยกพระอุรุสูง ไม่ทรงทอดพระอุรุไปข้างหลัง ไม่ทรงกระแทกพระอุรุ ไม่ทรงส่ายพระอุรุ เมื่อเสด็จดำเนิน พระกายส่วนบนไม่ไหว เสด็จดำเนินไม่ใช้กำลังพระกายมาก

เมื่อทอดพระเนตร ไม่ทรงเหลียวดูไปทั้งพระกาย ไม่ทรงแหงนดู ไม่ทรงก้มดู ขณะเสด็จดำเนิน ไม่ส่ายพระเนตร ทรงทอดพระเนตรประมาณชั่วแอก ยิ่งกว่านั้น พระองค์ทรงมีพระญาณทัสสนะไม่มีอะไรขวางกั้นได้

เมื่อเสด็จเข้าสู่ละแวกบ้าน ไม่ทรงยืดพระกาย ไม่ทรงย่อพระกาย ไม่ทรงห่อพระกาย ไม่ทรงส่ายพระกาย เสด็จเข้าประทับนั่งบนอาสนะไม่ไกลนัก ไม่ใกล้นัก ไม่ประทับนั่งเท้าพระหัตถ์ ไม่ทรงนั่งพิงพระกายที่อาสนะ

เมื่อประทับนั่งในละแวกบ้าน ไม่ทรงคะนองพระหัตถ์ ไม่ทรงคะนองพระบาท ไม่ประทับนั่งชันพระชานุ ไม่ประทับนั่งซ้อนพระบาท ไม่ประทับนั่งยันพระหนุ เมื่อประทับนั่งในละแวกบ้าน ไม่ทรงครั่นคร้าม ไม่ทรงหวั่นไหว ไม่ทรงขลาด ไม่ทรงสะดุ้ง ทรงปราศจากโลมชาติชูชัน ทรงพอพระทัยในวิเวก ประทับนั่งในละแวกบ้านเมื่อทรงรับน้ำล้างบาตร ไม่ทรงชูบาตรขึ้นรับ ไม่ทรงลดบาตรลงรับ ไม่ทรงจ้องบาตรคอยรับ ไม่ทรงตะแคงบาตรรับ ทรงรับน้ำล้างบาตรไม่น้อยนัก ไม่มากนัก ไม่ทรงล้างบาตรดังขลุก ๆ ไม่ทรงล้างบาตรด้วยวิธีหมุน ไม่ทรงวางบาตรที่พื้น ทรงล้างบนพระหัตถ์ เมื่อทรงล้างพระหัตถ์ ก็เป็นอันทรง ล้างบาตร เมื่อทรงล้างบาตร ก็เป็นอันทรงล้างพระหัตถ์ ทรงเทนํ้าล้างบาตร ไม่ไกลนัก ไม่ใกล้นัก ทรงเทไม่ให้น้ำกระเซ็นเมื่อทรงรับข้าวสุก ไม่ทรงชูบาตรขึ้นรับ ไม่ทรงลดบาตรลงรับ ไม่ทรงจ้องบาตรคอยรับ ไม่ทรงตะแคงบาตรรับ ทรงรับข้าวสุกไม่น้อยนัก ไม่มากนัก

ทรงรับกับข้าวเสวย อาหารพอประมาณกับข้าว ไม่ทรงน้อมคำข้าวให้เกินกว่ากับ ทรงเคี้ยวคำข้าวในพระโอษฐ์สองสามครั้งแล้วทรงกลืน เมื่อข้าวยัง ไม่ละเอียดไม่กลืนลงไป ไม่มีข้าวติดพระทนต์เหลืออยู่ในพระโอษฐ์ ขณะทรงน้อมคำข้าวเข้าไปแต่กึ่งหนึ่ง ทรงทราบรสอาหารได้ดี แต่ไม่ทรงติดรสพระองค์เสวยพระกระยาหารประกอบด้วยองค์ ๘ ประการ คือ

(๑) ไม่เสวยเพื่อเล่น

(๒) ไม่เสวยเพื่อมัวเมา

(๓) ไม่เสวยเพื่อประดับ

(๔) ไม่เสวยเพื่อตกแต่ง

(๕) เสวยเพียงเพื่อดำรงพระกายนี้ไว้

(๖) เสวยเพื่อยังพระชนมชีพให้เป็นไป

(๗) เสวยเพื่อป้องกันความลำบาก

(๘) เสวยเพื่อทรงอนุเคราะห์พรหมจรรย์

ด้วยทรงพระดำริว่า ‘เพียงเท่านี้ก็จักกำจัดเวทนาเก่า ไม่ให้เวทนาใหม่เกิดขึ้นได้ ร่างกายของเราจักเป็นไปสะดวก จักไม่มีโทษ และจักมีความอยู่สำราญ’

เมื่อเสวยเสร็จแล้ว จะทรงรับนํ้าล้างบาตร ไม่ทรงชูบาตรขึ้นรับ ไม่ทรงลดบาตรลงรับ ไม่ทรงจ้องบาตรคอยรับ ไม่ทรงตะแคงบาตร ทรงรับนํ้า ล้างบาตรไม่น้อยนัก ไม่มากนัก ไม่ทรงล้างบาตรดังขลุก ๆ ไม่ทรงล้างบาตร ด้วยวิธีหมุน ไม่ทรงวางบาตรที่พื้น ทรงล้างบนพระหัตถ์ เมื่อทรงล้างพระหัตถ์ ก็เป็นอันทรงล้างบาตร เมื่อทรงล้างบาตรก็เป็นอันทรงล้างพระหัตถ์ ทรงเทนํ้า ล้างบาตรไม่ไกลนัก ไม่ใกล้นัก และทรงเทไม่ให้นํ้ากระเซ็นเมื่อเสวยเสร็จแล้ว ไม่ทรงวางบาตรที่พื้น ทรงวางในที่ไม่ไกลนัก ไม่ใกล้นัก จะไม่ทรงต้องการบาตรก็หามิได้ จะตามรักษาบาตรตลอดเวลาก็หาไม่

เมื่อเสวยเสร็จแล้ว ประทับนิ่งเฉยอยู่ครู่หนึ่ง แต่ไม่ทรงปล่อยเวลา

อนุโมทนาให้ล่วงไป เสวยเสร็จแล้วก็ทรงอนุโมทนา ไม่ทรงตำหนิภัตตาหารนั้น ไม่ทรงคอยหวังภัตตาหารอื่น ทรงยังบริษัทนั้นให้เห็นแจ้ง ให้สมาทาน ให้ อาจหาญ ให้ร่าเริงด้วยธรรมีกถา ครั้นแล้วทรงลุกจากอาสนะเสด็จหลีกไป ไม่เสด็จเร็วนัก ไม่เสด็จช้านัก ไม่เสด็จเหมือนจะไปให้พ้น ๆ

ไม่ทรงจีวรสูงเกินไป ไม่ทรงจีวรต่ำเกินไป ไม่ทรงจีวรรัดพระวรกายเกินไป และไม่ทรงจีวรหลุดลุ่ยจากพระวรกาย ทรงจีวรไม่ให้ลมพัดแหวกได้ ทั้งฝุ่นละอองก็ไม่ติดพระวรกาย

เสด็จถึงพระอารามแล้วประทับนั่งบนอาสนะที่เขาปูลาดไว้ถวาย แล้วจึงทรงล้างพระบาท ไม่ทรงเอาเป็นภาระเรื่องประดับตกแต่งพระบาท ทรง ล้างพระบาทแล้วประทับนั่งขัดสมาธิ ตั้งพระกายตรง ดำรงพระสติไว้เบื้องพระพักตร์ ไม่ทรงดำริเพื่อเบียดเบียนพระองค์เอง เพื่อเบียดเบียนผู้อื่น เพื่อ เบียดเบียนทั้งสองฝ่าย ประทับนั่งดำริแต่สิ่งที่เป็นประโยชน์แก่พระองค์ สิ่งที่เป็นประโยชน์แก่ผู้อื่น สิ่งที่เป็นประโยชน์ทั้งสองฝ่าย และสิ่งที่เป็นประโยชน์ แก่ชาวโลกทั้งปวงเท่านั้นเมื่อประทับอยู่ในพระอาราม ทรงแสดงธรรมในบริษัท ไม่ทรงยอบริษัท ไม่ทรงรุกรานบริษัท ทรงชี้แจงบริษัทให้เห็นแจ้ง ให้สมาทาน ให้อาจหาญ ให้ร่าเริงด้วยธรรมีกถาโดยแท้

ทรงมีพระสุรเสียงอันก้องเปล่งออกจากพระโอษฐ์ ประกอบด้วยองค์ ๘ ประการ คือ (๑) นุ่มนวล (๒) ฟังได้ชัดเจน (๓) ไพเราะ (๔) ฟังง่าย (๕) กลมกล่อม (๖) ไม่พร่า (๗) ลุ่มลึก (๘) มีกังวาน บริษัทจะเข้าใจได้อย่างไร ก็ทรงให้เข้าใจด้วยพระสุรเสียงได้ พระสุรเสียงมิได้ก้องออกนอกบริษัท

ชนทั้งหลายที่ท่านพระโคดมทรงชี้แจงให้เห็นแจ้ง ให้สมาทาน ให้อาจหาญ ให้ร่าเริงด้วยธรรมีกถาแล้ว เมื่อลุกจากที่นั่งไป ยังเหลียวดูโดยไม่อยากจะจากไป ต่างรำพึงว่า ‘เราได้เห็นท่านพระโคดมพระองค์นั้นเสด็จดำเนิน เรา

ได้เห็นพระองค์ประทับยืน เราได้เห็นพระองค์เสด็จเข้าละแวกบ้าน เราได้เห็นพระองค์ประทับนั่งนิ่งในละแวกบ้าน เราได้เห็นพระองค์เสวยในละแวกบ้าน เราได้เห็นพระองค์เสวยเสร็จแล้วทรงอนุโมทนา เราได้เห็นพระองค์เสด็จกลับ มายังพระอารามแล้วประทับนั่งนิ่งอยู่ เราได้เห็นพระองค์เมื่อประทับอยู่ใน พระอารามทรงแสดงธรรมในบริษัทอยู่ ท่านพระโคดมพระองค์นั้นทรงพระคุณเช่นนี้ ๆ และทรงพระคุณยิ่งกว่านั้นอีก, ดังนี้”{๕๙๐}[๓๘๘] เมื่ออุตตรมาณพกลาวอย่างนี้แล้ว พรหมายุพราหมณ์ลุกจากที่นั่ง ห่มผ้าเฉวียงบ่า ประนมมือไปทางที่พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ แล้ว เปล่งอุทานขึ้น ๓ ครั้งว่า

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรทันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

แล้วคิดว่า “ไฉนหนอเราจึงจะได้สมาคมกับท่านพระโคดมพระองค์นั้นที่ไหน สักครั้ง ไฉนหนอเราจึงจะได้เจรจาปราศรัยกับท่านพระโคดมนั้นสักหน่อยหนึ่ง”

{๕๙๑}[๓๘๙] ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จไปในแคว้นวิเทหะโดยลำดับ เสด็จถึงเมืองมิถิลาแล้ว นัยว่า ณ ที่นั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ มฆเทวัมพวัน (สวนมะม่วงของพระเจ้ามฆเทวะ) ใกล้เมืองมิถิลา

พราหมณ์และคฤหบดีชาวเมืองมิถิลาได้สดับข่าวว่า “พระสมณโคดมศากยบุตรทรงผนวชจากศากยตระกูล เสด็จเที่ยวจาริกไปในแคว้นวิเทหะ พร้อม ด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ประมาณ ๕๐๐ รูป เสด็จถึงเมืองมิถิลาแล้ว ประทับอยู่ ณ มฆเทวัมพวัน ใกล้เมืองมิถิลา ก็ชื่อเสียงอันงามของท่านพระโคดม พระองค์นั้นขจรไปแล้วอย่างนี้ว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้า พระองค์นั้นทรงเป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้เองโดยชอบ ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดีแล้ว ทรงรู้แจ้งโลก ทรงเป็นสารถีฝึกบุรษที่ควรฝึกไม่มีผู้อื่น

ยิ่งกว่า ทรงเป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นผู้เบิกบานแล้ว เป็นผู้จำแนกธรรม’ พระองค์ทรงทราบประจักษ์โลกนี้ ตลอดทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลกด้วยพระปัญญาอันยิ่งด้วยพระองค์เอง แล้วทรงสอนหมู่สัตว์พร้อม ทั้งสมณพราหมณ์ เทพ และมนุษย์ให้รู้ตามด้วย ทรงแสดงธรรมอันงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด ทรงประกาศพรหมจรรย์อันบริสุทธิ์ พร้อมทั้งอรรถทั้งพยัญชนะบริบูรณ์ครบถ้วน ก็การได้เห็นพระอรหันต์ทั้งหลาย เห็นปานนั้นย่อมเป็นความดีแล”ลำดับนั้น พราหมณ์และคฤหบดีชาวเมืองมิถิลาได้พากันเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วบางพวกถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า แล้วนั่งอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง บางพวกได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงอันไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง บางพวกประณมมือไปทางที่พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ แล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง บางพวกประกาศชื่อและโคตรในสำนักพระผู้มีพระภาคเจ้า แล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง บางพวกนั่งนิ่งอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง

พรหมายุพราหมณ์เข้าเฝ้าพระพุทธเจ้า

{๕๙๒}[๓๙๐] พรหมายุพราหมณ์ได้สดับข่าวว่า “พระสมณโคดมศากยบุตร ทรงผนวชจากศากยตระกูล เสด็จถึงเมืองมิถิลาโดยลำดับแล้ว ประทับอยู่ ที่ มฆเทวัมพวัน ใกล้เมืองมิถิลา

ครั้งนั้นแล พรหมายุพราหมณ์พร้อมด้วยมาณพเป็นอันมากพากันเข้าไปยังมฆเทวัมพวัน ลำดับนั้น พรหมายุพราหมณ์ได้มีความคิดขึ้นในที่ไม่ไกล มฆเทวัมพวันว่า “การที่เราไม่แจ้งให้ทรงทราบเสียก่อนแล้วเข้าไปเฝ้าพระสมณโคดม ไม่สมควรแก่เราเลย” จึงได้เรียกมาณพคนหนึ่งมากล่าวว่า “มานี่แน่ะ พ่อมาณพ พ่อจงเข้าไปเฝ้าพระสมณโคดมถึงที่ประทับ ครั้นแล้ว จงทูลถามพระสมณโคดมถึงความมีพระอาพาธน้อย มีพระโรคเบาบาง ทรง

กระปรี้กระเปร่า มีพระกำลัง ทรงพระสำราญตามคำของเราว่า “ข้าแต่ท่านพระโคดม พรหมายุพราหมณ์ทูลถามท่านพระโคดมถึงความมีพระอาพาธน้อย มีพระโรคเบาบาง ทรงกระปี้กระเป่า มีพระกำลัง ทรงพระสำราญ’ และ จงทูลอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่ท่านพระโคดม พรหมายุพราหมณ์เป็นคนแก่เฒ่า เป็นผู้ใหญ่ ล่วงกาลผ่านวัยมาโดยลำดับ มีอายุ ๑๒๐ ปีแล้วนับแต่เกิด รู้จบไตรเพท พร้อมทั้งนิฆัณฑุศาสตร์ เกตุภศาสตร์ พร้อมทั้งอักษรศาสตร์ มีคัมภีร์อิติหาส เป็นที่ ๕ เป็นผู้เข้าใจตัวบท เข้าใจไวยากรณ์ ชำนาญในโลกายตศาสตร์ และ ตำราทำนายลักษณะมหาบุรุษ

ข้าแต่ท่านพระโคดม พรหมายุพราหมณ์ ปรากฏว่าเป็นผู้เลิศกว่าพราหมณ์และคฤหบดีทั้งหลายเท่าที่มีอาศัยอยู่ในเมืองมิถิลาทั้งโดยโภคะ โดยมนต์ โดยอายุ และเกียรติยศ ท่านปรารถนาจะมา เฝ้าท่านพระโคดม”{๕๙๓} มาณพนั้นรับคำพรหมายุพราหมณ์แล้วเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า ถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นผ่านการปราศรัย พอให้ระลึกถึงกันไปแล้วได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่ท่านพระโคดม พรหมายุพราหมณ์ทูลถามท่านพระโคดมถึงความมีพระอาพาธน้อย มีพระโรคเบาบาง ทรงกระปี้กระเป่า มีพระกำลัง ทรงพระสำราญ

ข้าแต่ท่านพระโคดม พรหมายุพราหมณ์เป็นคนแก่เฒ่า เป็นผู้ใหญ่ ล่วงกาลผ่านวัยมาโดยลำดับ มีอายุ ๑๒๐ ปีแล้วนับแต่ เกิด รู้จบไตรเพท พร้อมทั้งนิฆัณฑุศาสตร์ เกตุภศาสตร์ พร้อมทั้งอักษรศาสตร์ มีคัมภีร์อิติหาสเป็นที่ ๕ เป็นผู้เข้าใจตัวบท เข้าใจไวยากรณ์ ชำนาญในโลกายตศาสตร์ และตำราทำนายลักษณะมหาบุรุษ ข้าแต่ท่านพระโคดม พรหมายุพราหมณ์ปรากฏว่าเป็นผู้เลิศกว่าพราหมณ์และคฤหบดีทั้งหลายเท่าที่ มีอาศัยอยู่ในเมืองมิถิลาทั้งโดยโภคะ โดยมนต์ โดยอายุ และเกียรติยศ ท่านปรารถนาจะมาเฝ้าท่านพระโคดม พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนมาณพ พรหมายุพราหมณ์ย่อมรู้กาลอันควรในบัดนี้เถิด”

ครั้งนั้นแล มาณพนั้นจึงเข้าไปหาพรหมายุพราหมณ์ถึงที่อยู่ ครั้นแล้ว ได้กล่าวกะพรหมายุพราหมณ์ว่า“ท่านเป็นผู้อันสมณโคดมทรงประทานโอกาสแล้ว จงรู้กาลอันควรในบัดนี้เถิด”

พรหมายุพราหมณ์ขอดูพระชิวหาและพระคุยหะ

{๕๙๔}[๓๙๑] ลำดับนั้น พรหมายุพราหมณ์ได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า บริษัทนั้นได้เห็นพรหมายุพราหมณ์มาแต่ไกล จึงรีบลุกขึ้นให้โอกาสดังกระทำ แก่ผู้มีชื่อเสียงเกียรติยศ ครั้งนั้น พรหมายุพราหมณ์ได้กล่าวกะบริษัทนั้นว่า “อย่าเลย ท่านผู้เจริญทั้งหลาย เชิญท่านทั้งหลายนั่งบนอาสนะของตนเถิด เราจักนั่งที่ใกล้ ๆ พระสมณโคดมนี้”

ลำดับนั้น พรหมายุพราหมณ์ได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึก ถึงกันไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ได้พิจารณาดูมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการในพระวรกายของพระผู้มีพระภาคเจ้า เห็นมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ โดยมาก เว้นอยู่ ๒ ประการ คือ พระคุยหฐานซึ่งเร้นอยู่ในฝักกับพระชิวหาใหญ่ จึงยังเคลือบแคลงสงสัย ไม่น้อมใจเชื่อ ไม่เลื่อมใสในพระมหาปุริสลักษณะ ๒ ประการนั้นลำดับนั้น พรหมายุพราหมณ์ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยคาถาว่า

ข้าแต่พระโคดม มหาปุริสลักษณะที่ข้าพเจ้าได้สดับมาว่ามี ๓๒ ประการ แต่ยังไม่เห็นอยู่ ๒ ประการ ในพระกายของพระองค์ท่าน

ข้าแต่พระองค์ผู้สูงสุดกว่านรชน พระคุยหฐานของพระองค์เร้นอยู่ในฝักที่กล่าวกันว่าคล้ายของนารีจริงหรือ พระชิวหาได้นรลักษณ์หรือ

พระองค์มีพระชิวหาใหญ่อย่างที่ข้าพเจ้าทราบมาหรือ ขอพระองค์ทรงค่อย ๆ นำพระลักษณะนั้นออกให้ชม ขอได้โปรดทรงกำจัดความสงสัยของข้าพเจ้าด้วยเถิด ท่านฤๅษี

ข้าแต่ท่านฤๅษี ข้าพเจ้าขอประทานวโรกาสทูลถาม บัญหาที่ข้าพเจ้าปรารถนายิ่งบางอย่าง เพื่อประโยชน์เกื้อกูลในปัจจุบัน และเพื่อความสุขในสัมปรายภพ

{๕๙๕}[๓๙๒] ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงมีพระดำริว่า “พรหมายุพราหมณ์นี้เห็นมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการของเราโดยมาก เว้นอยู่ ๒ ประการ คือคุยหฐานซึ่งเร้นอยู่ในฝักกับลิ้นใหญ่ จึงยังเคลือบแคลงสงลัย ไม่น้อมใจเชื่อ ไม่เลื่อมใสในพระมหาปุริสลักษณะ ๒ ประการ ลำดับนั้นแล พระผู้มี พระภาคเจ้าจึงทรงบันดาลอิทธิฤทธิ์ให้พรหมายุพราหมณ์ได้เห็นพระคุยหะซึ่งเร้นอยู่ในฝัก และทรงแลบพระชิวหาสอดเข้าช่องพระกรรณทั้งสองกลับไปมา สอดเข้าช่องพระนาสิกทั้งสองกลับไปมา ทรงแผ่พระชิวหาปิดมณฑลพระนลาฏไว้ทั้งหมด ต่อจากนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสกะพรหมายุพราหมณ์ ด้วยพระคาถาว่าดูก่อนพราหมณ์ มหาปุริสลักษณะที่ท่านได้สดับมาว่ามี ๓๒ ประการนั้น มีอยู่ในกายของเราครบทุกอย่าง ท่านอย่าสงสัยเลย

ดูก่อนพราหมณ์ สิ่งที่ควรรู้ยิ่งเราก็รู้ยิ่งแล้ว สิ่งที่ควรเจริญเราก็เจริญแล้ว และสิ่งที่ควรละเราก็ละได้แล้วเพราะหตุนั้น เราจึงเป็นพุทธะ

ท่านเป็นผู้อันเราให้โอกาสแล้ว เชิญถามปัญหาที่ท่านปรารถนายิ่งบางอย่างเพื่อประโยชน์เกื้อกูลในปัจจุบัน และ เพื่อความสุขในสัมปรายภพเถิด

{๕๙๖}[๓๙๓] ครั้งนั้นแล พรหมายุพราหมณ์ได้มีความดำริว่า “เราเป็นผู้ที่พระสมณโคดมประทานโอกาสแล้ว จะทูลถามประโยชน์ในปัจจุบันหรือประโยชน์ในสัมปรายภพอย่างไหนดี” ลำดับนั้น พรหมายุพราหมณ์มีความคิดว่า “เราก็พอจะรู้ประโยชน์ในปัจจุบัน แม้คนอื่น ๆ ก็ถามเราอยู่ ถ้ากระไร เราพึงทูลถามประโยชน์ในสัมปรายภพต่อพระสมณโคดมเถิด” พรหมายุพราหมณ์จึงได้ ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยคาถาว่าข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อย่างไรบุคคลจึงชื่อว่าเป็นพราหมณ์ ชื่อว่าเป็นผู้จบเวท ชื่อว่าเป็นผู้มีวิชชา ๓ บัณฑิตกล่าวบุคคลเช่นไร ว่าเป็นผู้มีความสวัสดี อย่างไรชื่อว่าเป็นพระอรหันต์ ชื่อว่ามีคุณครบถ้วน ชื่อว่าเป็นมุนี และบัณฑิตกล่าวบุคคลเช่นไร ว่าเป็นพุทธะ

{๕๙๗}[๓๙๔] ลำดับนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสตอบพราหมณ์ด้วยพระคาถาว่า

ผู้ใดรู้ระลึกชาติก่อนๆได้เห็นสวรรค์และอบาย บรรลุถึงความสิ้นชาติ ผู้นั้นชื่อว่าเป็นมุนีผู้รู้ยิ่ง ถึงที่สุด

ผู้ใดรู้จิตอันบริสุทธิ์อันพ้นแล้วจากราคะทั้งหลายโดยประการทั้งปวง เป็นผู้ละชาติและมรณะได้แล้ว ผู้นั้นชื่อว่ามีคุณครบล้วนแห่งพรหมจรรย์ ชื่อว่าถึงฝั่งแห่ง ธรรมทั้งปวง บัณฑิตกล่าวบุคคลผู้เช่นนั้นว่าเป็นพุทธะ

{๕๙๘} เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว พรหมายุพราหมณ์ลุกขึ้นจากที่ นั่ง ห่มผ้าเฉวียงบ่า ซบศีรษะลงแทบพระยุคลบาทของพระผู้มีพระภาคเจ้า จุมพิตพระยุคลบาทด้วยปาก นวดด้วยฝ่ามือ และประกาศชื่อของตนว่า “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ข้าพระองค์เป็นพราหมณ์ชื่อพรหมายุ ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ข้าพระองค์เป็นพราหมณ์ชื่อพรหมายุ”

ครั้งนั้นแล บริษัทนั้นเกิดความอัศจรรย์ใจว่า “น่าอัศจรรย์นัก ท่านผู้เจริญ น่าแปลกใจนัก ท่านผู้เจริญ ที่พระสมณะทรงเป็นผู้มีฤทธิ์มาก ทรงมีอานุภาพมาก พรหมายุพราหมณ์ซึ่งเป็นผู้มีชื่อเสียงมีเกียรติยศนี้จึงได้ทำความ เคารพนบนอบอย่างยิ่งเห็นปานนี้”

ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสกะพรหมายุพราหมณ์ว่า “พอเถิดพราหมณ์ เชิญท่านลุกขึ้นนั่งบนที่นั่งของตนเถิด เพราะจิตของท่านเลื่อมใส ในเราแล้ว” ลำดับนั้น พรหมายุพราหมณ์จึงลุกขึ้นนั่งบนที่นั่งของตน

ทรงแสดงอนุปุพพีกถา

{๕๙๙}[๓๙๕] ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอนุปุพพีกถาแก่พรหมายุพราหมณ์ คือ ทรงประกาศทานกถา สีลกถา สัคคกถา โทษความต่ำทราม ความเศร้าหมองของกามทั้งหลาย และอานิสงส์ในการออกจากกาม เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงทราบว่าพรหมายุพราหมณ์มีจิตสงบ มีจิตอ่อน มี จิตปราศจากนิวรณ์ มีจิตเบิกบาน มีจิตผ่องใสแล้ว จึงทรงประกาศพระธรรมเทศนาที่พระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงยกขึ้นแสดงด้วยพระองค์เอง คือ ทุกข์ สมุทัย นิโรธ มรรค ดวงตาเห็นธรรมอันปราศจากธุลีปราศจากมลทินว่า ‘สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดาสิ่งนั้นทั้งมวลล้วนมีความดับไปเป็นธรรมดา’ ดังนี้ ได้เกิดขึ้นแก่พรหมายุพราหมณ์ ณ ที่นั่งนั้นเอง เปรียบเหมือนผ้าขาวที่สะอาดปราศจากด่างดำพึงรับนํ้าย้อมได้เป็นอย่างดีฉะนั้น

พรหมายุพราหมณ์เห็นธรรม

{๖๐๐}ครั้งนั้นแล พรหมายุพราหมณ์ได้เห็นธรรมแล้ว ได้บรรลุธรรมแล้ว ได้รู้ธรรมแจ่มแจ้งแล้ว มีธรรมอันหยั่งลงแล้ว ข้ามความสงสัยได้แล้ว ปราศจาก ถ้อยคำแสดงความสงสัย ถึงความเป็นผู้แกล้วกล้า ไม่ต้องเชื่อผู้อื่นในคำสอนของพระศาสดา ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ พระภาษิตของพระองค์แจ่มแจ้งยิ่งนัก พระภาษิตของพระองค์ไพเราะยิ่งนัก พระพุทธเจ้าข้า พระองค์ทรงประกาศธรรมโดยอเนกปริยาย เปรียบเหมือน บุคคลหงายของที่ควํ่า เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือส่องประทีปในที่มืดด้วยหวังว่า ‘คนมีตาดีจักเห็นรูปได้’ ดังนี้

ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ข้าพระองค์นี้ขอถึงพระองค์พร้อมทั้งพระธรรมและพระภิกษุสงฆ์ ว่าเป็นสรณะ ขอพระโคดมผู้เจริญได้โปรดทรงจำข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสกผู้มอบชีวิตถึงสรณะ จำเดิมแต่วันนี้เป็นต้นไป อนึ่ง ขอพระโคดมผู้เจริญ พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ โปรดรับภัตตาหารของ ข้าพระองค์เพื่อเสวยในวันพรุ่งนี้ด้วยเถิด พระพุทธเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรับโดยดุษณีภาพ{๖๐๑}ครั้งนั้นแล พรหมายุพราหมณ์ทราบว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรับอาราธนาแล้วจึงลุกจากที่นั่ง ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า ทำประทักษิณ แล้วหลีกไป

พอล่วงราตรีนั้นไป พรหมายุพราหมณ์ได้ให้ตระเตรียมของเคี้ยวของฉัน อันประณีตไว้ในนิเวศน์ของตน แล้วใช้คนให้ไปกราบทูลภัตตกาลแต่พระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ถึงเวลาแล้ว ภัตตาหารเสร็จแล้ว”

ครั้งนั้นเป็นเวลาเช้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงครองอันตรวาสกแล้ว ทรงถือบาตรจีวรเสด็จเข้าไปยังนิเวศน์ของพรหมายุพราหมณ์แล้วประทับนั่งบน อาสนะที่เขาปูลาดไว้พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ ลำดับนั้น พรหมายุพราหมณ์ได้อังคาสภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุขให้อิ่มหนำด้วยของเคี้ยวของฉันอัน ประณีตด้วยมือของตนตลอด ๗ วัน ครั้นพอล่วง ๗ วันนั้นไป พระผู้มีพระ

ภาคเจ้าเสด็จจาริกไปในแคว้นวิเทหะแล้ว

{๖๐๒} ครั้งนั้นแล เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จหลีกไปไม่นาน พรหมายุพราหมณ์ได้ถึงแก่กรรมแล้ว ภิกษุเป็นอันมากพากันไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า ถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พรหมายุพราหมณ์ถึงแก่กรรมแล้ว คติของเขาเป็นเช่นไร ภพเบื้องหน้าของเขาเป็นเช่นไร”{๖๐๓} พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พรหมายุพราหมณ์เป็นบัณฑิต ได้บรรลุธรรมตามลำดับ ไม่เบียดเบียนเราให้ลำบาก เพราะเหตุแห่งธรรมเลย พรหมายุพราหมณ์เป็นโอปปาติกะ จักปรินิพพานในภพนั้น มีอันไม่กลับจากโลกนั้นเป็นธรรมดาเพราะสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ สิ้นไป”พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วแล

จบ พรหมายุสูตรที่ ๑

๒. เสลสูตร

ว่าด้วยเสลพราหมณ์

{๖๐๔}[๓๙๖] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จเที่ยวจาริกไปในแคว้นอังคุตตราปะ พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ประมาณ ๑,๒๕๐ รูปเสด็จถึงนิคมของชาว อังคุตตราปะชื่ออาปณะแล้ว

ชฎิลชื่อเกณิยะได้สดับข่าวว่า “พระสมณโคดมศากยบุตรเสด็จออกผนวชจากศากยตระกูล เสด็จจาริกไปในแคว้นอังคตุตราปะพร้อมด้วยภิกษุ สงฆ์หมู่ใหญ่ประมาณ ๑,๒๕๐ รูป เสด็จถึงอาปณนิคมแล้ว ก็ชื่อเสียงอันงามของท่านพระโคดมพระองค์นั้นได้ขจรไปแล้วอย่างนี้ว่า‘แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นทรงเป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้เองโดยชอบ ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดีแล้ว ทรงรู้แจ้งโลก ทรงเป็นสารถีฝึก บุรุษที่ควรฝึกไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า ทรงเป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นผู้เบิกบานแล้ว เป็นผู้จำแนกธรรม’ พระองค์ทรงทราบประจักษ์โลกนี้ ตลอด ทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลกด้วยพระปัญญาอันยิ่งด้วยพระองค์เอง แล้วทรงสอนหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทพและมนุษย์ให้รู้ตามด้วย ทรง แสดงธรรมอันงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด ทรงประกาศพรหมจรรย์อันบริสุทธิ์พร้อมทั้งอรรถทั้งพยัญชนะบริบูรณ์ครบถ้วน ก็การได้ เห็นพระอรหันต์ทั้งหลายเห็นปานนั้นย่อมเป็นความดีแล”

เกณิยชฎิลนิมนต์พระพุทธเจ้า

{๖๐๕}ครั้งนั้นแล เกณิยชฎิลได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึก ถึงกันไปแล้วได้นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงชี้แจง