๘. วาเสฏฐสูตร เล่ม ๑๓

เอวมฺเม สุตํ เอกํ สมยํ ภควา อิจฺฉานงฺคเล วิหรติ อิจฺฉานงฺคลวนสณฺเฑ ๑ ฯ เตน โข ปน สมเยน สมฺพหุลา อภิญฺญาตา อภิญฺญาตา พฺราหฺมณมหาสาลา อิจฺฉานงฺคเล ปฏิวสนฺติ เสยฺยถีทํ จงฺกี พฺราหฺมโณ ตารุกฺโข พฺราหฺมโณ โปกฺขรสาติ พฺราหฺมโณ ชาณุสฺโสณิ พฺราหฺมโณ โตเทยฺโย พฺราหฺมโณ อญฺเญ จ อภิญฺญาตา อภิญฺญาตา พฺราหฺมณมหาสาลา ฯ อถ โข วาเสฏฺฐภารทฺวาชานํ มาณวานํ ชงฺฆาวิหารํ อนุจงฺกมนฺตานํ อนุวิจรนฺตานํ อยมนฺตรากถา อุทปาทิ กถมฺโภ พฺราหฺมโณ โหตีติ ฯ ภารทฺวาโช มาณโว เอวมาห ยโต โข โภ อุภโตสุชาโต โหติ มาติโต จ ปิติโต จ สํสุทฺธคหณิโก ยาว สตฺตมา ปิตามหยุคา อกฺขิตฺโต อนุปกฺกุฏฺโฐ ชาติวาเทน เอตฺตาวตา โข โภ พฺราหฺมโณ โหตีติ ฯ วาเสฏฺฐมาณโว เอวมาห ยโต โข โภ สีลวา จ โหติ วตฺตสมฺปนฺโน จ เอตฺตาวตา โข โภ พฺราหฺมโณ โหตีติ ฯ เนว โข อสกฺขิ ภารทฺวาโช มาณโว วาเสฏฺฐํ มาณวํ สญฺญาเปตุํ น ปนาสกฺขิ วาเสฏฺโฐ มาณโว ภารทฺวาชํ มาณวํ สญฺญาเปตุํ ฯ

ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้:

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ราวป่าอิจฉานังคละใกล้บ้านอิจฉานังคลคาม.

ก็สมัยนั้น พราหมณ์มหาศาลผู้มีชื่อเสียงเป็นอันมาก คือ จังกีพราหมณ์ ตารุกขพราหมณ์โปกขรสาติพราหมณ์ ชาณุโสณีพราหมณ์ โตเทยยพราหมณ์ และพราหมณ์มหาศาลเหล่าอื่นที่มีชื่อเสียง อาศัยอยู่ในอิจฉานังคลคาม. ครั้งนั้นวาเสฏฐมาณพและภารทวาชมาณพ เที่ยวเดินเล่นเป็นการพักผ่อนอยู่ มีถ้อยคำพูดกันในระหว่างนี้เกิดขึ้นว่า ท่านผู้เจริญ อย่างไรบุคคลจึงจะชื่อว่าเป็นพราหมณ์? ภารทวาชมาณพกล่าวอย่างนี้ว่า ท่านผู้เจริญ บุคคลเป็นผู้เกิดดีทั้งสองฝ่าย คือทั้งฝ่ายมารดาและฝ่ายบิดา มีครรภ์เป็นที่ถือปฏิสนธิอันบริสุทธิ์ตลอด ๗ ชั่วบรรพบุรุษ ไม่มีใครคัดค้านติเตียนด้วยอ้างถึงชาติได้ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล บุคคลจึงจะชื่อว่าเป็นพราหมณ์.

วาเสฏฐมาณพกล่าวอย่างนี้ว่า ท่านผู้เจริญ บุคคลเป็นผู้มีศีล และถึงพร้อมด้วยวัตร ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล บุคคลจึงจะชื่อว่าเป็นพราหมณ์ ภารทวาชมาณพไม่อาจให้วาเสฏฐมาณพยินยอมได้ถึงวาเสฏฐมาณพก็ไม่อาจให้ภารทวาชมาณพยินยอมได้เหมือนกัน.

อถ โข วาเสฏฺโฐ มาณโว ภารทฺวาชํ มาณวํ อามนฺเตสิ อยํ โข โภ ภารทฺวาช สมโณ โคตโม สกฺยปุตฺโต สกฺยกุลา ปพฺพชิโต อิจฺฉานงฺคเล วิหรติ อิจฺฉานงฺคลวนสณฺเฑ ตํ โข ปน ภวนฺตํ โคตมํ เอวํกลฺยาโณ กิตฺติสทฺโท อพฺภุคฺคโต อิติปิ โส ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน สุคโต โลกวิทู อนุตฺตโร ปุริสทมฺมสารถิ สตฺถา เทวมนุสฺสานํ พุทฺโธ ภควาติ อายาม โภ ภารทฺวาช เยน สมโณ โคตโม เตนุปสงฺกมิสฺสาม อุปสงฺกมิตฺวา สมณํ โคตมํ เอตมตฺถํ ปุจฺฉิสฺสาม ยถา โน สมโณ โคตโม พฺยากริสฺสติ ตถา นํ ธาเรสฺสามาติ ฯ เอวํ โภติ โข ภารทฺวาโช มาณโว วาเสฏฺฐสฺส มาณวสฺส ปจฺจสฺโสสิ ฯ อถ โข วาเสฏฺฐภารทฺวาชมาณวา เยน ภควา เตนุปสงฺกมึสุ อุปสงฺกมิตฺวา ภควตา สทฺธึ สมฺโมทึสุ สมฺโมทนียํ กถํ สาราณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึสุ ฯ

๑ สี. อิจฺฉานงฺคาลวณสณฺเฑ ฯ

ครั้งนั้นแล วาเสฏฐมาณพได้ปรึกษากะภารทวาชมาณพว่า ท่านภารทวาชะพระสมณโคดมศากยบุตรนี้ เสด็จออกผนวชจากศากยสกุล ประทับอยู่ ณ ราวป่าอิจฉานังคละใกล้อิจฉานังคลคาม ก็กิตติศัพท์อันงามของท่านพระสมณโคดมนั้น ขจรไปแล้วอย่างนี้ว่า แม้เพราะเหตุนี้ๆ พระผู้มีพระภาคองค์นั้น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้เองโดยชอบ ทรงถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะเสด็จไปดีแล้ว ทรงรู้แจ้งโลก เป็นสารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึกไม่มีผู้อื่นยิ่งขึ้นไปกว่าเป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นผู้เบิกบานแล้ว เป็นผู้จำแนกธรรมมาเถิด เราจักเข้าไปเฝ้าพระสมณโคดม แล้วจักทูลถามเนื้อความนี้ พระสมณโคดมจักทรงพยากรณ์แก่เราอย่างไร เราจักทรงจำเนื้อความนั้นไว้อย่างนั้น. ภารทวาชมาณพรับคำวาเสฏฐมาณพแล้ว. ลำดับนั้น วาเสฏฐมาณพและภารทวาชมาณพได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาค ครั้นผ่านการปราศรัย พอให้ระลึกถึงกันไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง.

เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข วาเสฏฺโฐ มาณโว ภควนฺตํ คาถาหิ อชฺฌภาสิ

อนุญฺญาตปฏิญฺญาตา เตวิชฺชา มยมสฺมุโภ

อหํ โปกฺขรสาติสฺส ตารุกฺขสฺสายมาณโว

เตวิชฺชานํ ยทกฺขาตํ ตตฺร เกวลิโนสฺมเส

ปทกสฺมา โน พฺยากรณา ชปฺเป อาจริยสาทิสา

เตสนฺโน ชาติวาทสฺมึ วิวาโท อตฺถิ โคตม

ชาติยา พฺราหฺมโณ โหติ ภารทฺวาโช อิติ ภาสติ

อหญฺจ กมฺมุนา พฺรูมิ เอวํ ชานาหิ จกฺขุม

เตน สกฺโกม ญาเปตุํ ๑ อญฺญมญฺญํ มยํ อุโภ

ภควนฺตํ ปุฏฺฐุํ อาคมฺม ๒ สมฺพุทฺธํ อิติ วิสฺสุตํ

จนฺทํ ยถา ขยาตีตํ เปจฺจ ปญฺชาลิกา ๓ ชนา

วนฺทมานา นมสฺสนฺติ เอวํ โลกสฺมิ โคตมํ

จกฺขุํ โลเก สมุปฺปนฺนํ มยํ ปุจฺฉาม โคตมํ

ชาติยา พฺราหฺมโณ โหติ อุทาหุ ภวติ กมฺมุนา

อชานตํ โน จ ๓ พฺรูหิ ยถา ชาเนมุ พฺราหฺมณํ ฯ

ครั้นนั่งเรียบร้อยแล้ว วาเสฏฐมาณพได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคด้วยคาถาทั้งหลายว่า

ข้าพระองค์ทั้งสองเป็นผู้ทรงไตรเพท อันอาจารย์อนุญาตแล้วและปฏิญาณได้เองว่า เป็นผู้ได้ศึกษาแล้ว ข้าพระองค์เป็นศิษย์ท่านโปกขรสาติพราหมณ์มาณพผู้นี้ เป็นศิษย์ท่านตารุกขพราหมณ์ข้าพระองค์ทั้งสองเป็นผู้รู้จบในบทที่พราหมณ์ผู้ทรงไตรเพทบอกแล้ว ข้าพระองค์ทั้งสองเป็นผู้มีข้อพยากรณ์แม่นยำตามบทเช่นเดียวกับอาจารย์ในสถานกล่าวมนต์ ข้าแต่พระโคดมข้าพระองค์ทั้งสองมีการโต้เถียงกันในการกล่าวถึงชาติ คือภารทวาชมาณพกล่าวว่า บุคคลชื่อว่าเป็นพราหมณ์เพราะชาติส่วนข้าพระองค์กล่าวว่า บุคคลชื่อว่าเป็นพราหมณ์เพราะกรรมพระองค์ผู้มีจักษุขอจงทรงทราบอย่างนี้ ข้าพระองค์ทั้งสองนั้นไม่อาจจะให้กันและกันยินยอมได้ จึงได้มาเฝ้าเพื่อถามพระผู้มีพระภาคสัมพุทธเจ้า ผู้ปรากฏด้วยอาการนี้ ชนทั้งหลายเมื่อจะเข้าไปประนมมือถวายบังคม ก็จักถวายพระโคดมได้ทั่วโลกเหมือนพระจันทร์เต็มดวงฉะนั้น ข้าพระองค์ขอทูลถามพระโคดมผู้เป็นดวงจักษุ อุบัติขึ้นในโลกว่า บุคคลชื่อว่าเป็นพราหมณ์เพราะชาติ หรือว่าเป็นเพราะกรรม ขอจงตรัสบอกแก่ข้าพระองค์ทั้งสองผู้ไม่ทราบ ตามที่จะทราบบุคคลผู้เป็นพราหมณ์นั้นเถิด?

พราหมณ์ในพระพุทธศาสนา

เตสํ โวหํ พฺยาจิกฺขิสฺสํ ๕ [วาเสฏฺฐาติ ภควา] อนุปุพฺพํ ยถากถํ

ชาติวิภงฺคํ ปาณานํ อญฺญมญฺญา หิ ชาติโย

ติณรุกฺเขปิ ชานาถ น วาปิ ๖ ปฏิชานเน

ลิงฺคํ ชาติมยํ เตสํ อญฺญมญฺญา หิ ชาติโย

ตโต กีเฏ ปฏงฺเค จ ยาว กุนฺถกิปิลฺลิเก

ลิงฺคํ ชาติมยํ เตสํ อญฺญมญฺญา หิ ชาติโย

จตุปฺปเทปิ ชานาถ ขุทฺทเก จ มหลฺลเก

ลิงฺคํ ชาติมยํ เตสํ อญฺญมญฺญา หิ ชาติโย

ปาทูทเรปิ ชานาถ อุรเค ทีฆปิฏฺฐิเก

ลิงฺคํ ชาติมยํ เตสํ อญฺญมญฺญา หิ ชาติโย

ตโต มจฺเฉปิ ชานาถ อุทเก วาริโคจเร

ลิงฺคํ ชาติมยํ เตสํ อญฺญมญฺญา หิ ชาติโย

ตโต ปกฺขีปิ ชานาถ ปตฺตยาเน วิหงฺคเม

ลิงฺคํ ชาติมยํ เตสํ อญฺญมญฺญา หิ ชาติโย

ยถา เอตาสุ ชาตีสุ ลิงฺคํ ชาติมยํ ปุถุ

เอวํ นตฺถิ มนุสฺเสสุ ลิงฺคํ ชาติมยํ ปุถุ

น เกเสหิ น สีเสน น กณฺเณหิ น อกฺขิภิ

น มุเขน น นาสาย น โอฏฺเฐหิ ภมูหิ วา

น คีวาย น อํเสหิ น อุทเรน น ปิฏฺฐิยา

น โสณิยา น อุรสฺมา ๑ น สมฺพาเธ น เมถุเน

น หตฺเถหิ น ปาเทหิ น องฺคุลีหิ นเขหิ วา

น ชงฺฆาหิ น อูรูหิ น วณฺเณน สเรน วา

ลิงฺคํ ชาติมยนฺเนว ยถา อญฺญาสุ ชาติสุ

ปจฺจตฺตญฺจ สรีเรสุ มนุสฺเสเสฺวตํ น วิชฺชติ

โวการํ จ มนุสฺเสสุ สมญฺญาย ปวุจฺจติ

โย หิ โกจิ มนุสฺเสสุ โครกฺขํ อุปชีวติ

เอวํ วาเสฏฺฐ ชานาหิ กสฺสโก โส น พฺราหฺมโณ

โย หิ โกจิ มนุสฺเสสุ ปุถุสิปฺเปน ชีวติ

เอวํ วาเสฏฺฐ ชานาหิ สิปฺปิโก โส น พฺราหฺมโณ

โย หิ โกจิ มนุสฺเสสุ โวหารํ อุปชีวติ

เอวํ วาเสฏฺฐ ชานาหิ วานิชฺโช ๒ โส น พฺราหฺมโณ

โย หิ โกจิ มนุสฺเสสุ ปรเปสฺเสน ชีวติ

เอวํ วาเสฏฺฐ ชานาหิ เปสฺสิโก โส น พฺราหฺมโณ

โย หิ โกจิ มนุสฺเสสุ อทินฺนํ อุปชีวติ

เอวํ วาเสฏฺฐ ชานาหิ โจโร เอโส น พฺราหฺมโณ

โย หิ โกจิ มนุสฺเสสุ อิสฺสตฺถํ อุปชีวติ

เอวํ วาเสฏฺฐ ชานาหิ โยธาชีโว น พฺราหฺมโณ

โย หิ โกจิ มนุสฺเสสุ โปโรหิจฺเจน ชีวติ

เอวํ วาเสฏฺฐ ชานาหิ ยาชโก โส น พฺราหฺมโณ

โย หิ โกจิ มนุสฺเสสุ คามํ รฏฺฐญฺจ ภุญฺชติ

เอวํ วาเสฏฺฐ ชานาหิ ราชา เอโส น พฺราหฺมโณ

น จาหํ พฺราหฺมณํ พฺรูมิ โยนิชํ มตฺติสมฺภวํ

โภวาที นาม โส โหติ สเว โหติ สกิญฺจโน

อกิญฺจนํ อนาทานํ ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณํ

สพฺพํ สญฺโญชนํ เฉตฺวา โย เว น ปริตสฺสติ

สงฺคาตีตํ ๑ วิสํยุตฺตํ ตมหํ พฺรูหิ พฺราหฺมณํ

เฉตฺวา นทฺธึ วรตฺตญฺจ สนฺธานํ ๒ สหนุกฺกมํ

อุกฺขิตฺตปลิฆํ พุทฺธํ ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณํ

อกฺโกสํ วธพนฺธญฺจ อทุฏฺโฐ โย ติติกฺขติ

ขนฺติพลํ พลานีกํ ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณํ

อกฺโกธนํ ธุตวนฺตํ ๓ สีลวนฺตํ อนุสฺสุทํ ๔

ทนฺตํ อนฺติมสารีรํ ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณํ

วาริโปกฺขรปตฺเตว อารคฺเคริว สาสโป

โย น ลิมฺปติ กาเมสุ ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณํ

โย ทุกฺขสฺส ปชานาติ อิเธว ขยมตฺตโน

ปนฺนภารํ วิสํยุตฺตํ ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณํ

คมฺภีรปญฺญํ เมธาวึ มคฺคามคฺคสฺส โกวิทํ

อุตฺตมตฺถํ อนุปฺปตฺตํ ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณํ

อสํสฏฺฐํ คหฏฺเฐหิ อนาคาเรหิ จูภยํ

อโนกสารึ อปฺปิจฺฉํ ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณํ

นิธาย ทณฺฑํ ภูเตสุ ตเสสุ ถาวเรสุ จ

โย น หนฺติ น ฆาเตติ ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณํ

อวิรุทฺธํ วิรุทฺเธสุ อตฺตทณฺเฑสุ นิพฺพุตํ

สาทาเนสุ อนาทานํ ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณํ

ยสฺส ราโค จ โทโส จ มาโน มกฺโข จ ปาติโต

สาสโปริว อารคฺคา ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณํ

อกกฺกสํ วิญฺญาปนึ คิรํ สจฺจํ อุทีรเย

ยาย นาภิสเช กิญฺจิ ๑ ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณํ

โยปิ ๒ ทีฆํว รสฺสํ วา อณณถูลํ สุภาสุภํ

โลเก อทินฺนํ นาเมติ ๓ ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณํ

อาสา ยสฺส น วิชฺชนฺติ อสฺมึ โลเก ปรมฺหิ จ

นิราสาสํ วิสํยุตฺตํ ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณํ

ยสฺสาลยา น วิชฺชนฺติ อญฺญาย อกถํกถี

อมโตคธํ อนุปฺปตฺตํ ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณํ

โยธ ปุญฺญญฺจ ปาปญฺจ อุโภสงฺคํ อุปจฺจคา

อโสกํ วิรชํ สุทฺธํ ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณํ

จนฺทํว วิมลํ สุทฺธํ วิปฺปสนฺนํ อนาวิลํ

นนฺทิภวปริกฺขีณํ ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณํ

โย อิมํ ปลิปถํ ทุคฺคํ สํสารํ โมหมจฺจคา

ติณฺโณปารํ คโต ฌายี อเนโช อกถํกถี

อนุปาทาย นิพฺพุโต ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณํ

โยธ กาเม ปหนฺตฺวาน อนาคาโร ปริพฺพเช

กามภวปริกฺขีณํ ๑ ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณํ

โยธ ตณฺหํ ปหนฺตฺวาน อนาคาโร ปริพฺพเช

กามภวปริกฺขีณํ ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณํ

หิตฺวา มานุสกํ โยคํ ทิพฺพโยคํ อุปจฺจคา

สพฺพโยควิสํยุตฺตํ ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณํ

หิตฺวา รตึ อรติญฺจ สีติภูตํ นิรูปธึ

สพฺพโลกาภิภุํ วีรํ ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณํ

จุตึ โย เวทิ สตฺตานํ อุปปตฺติญฺจ สพฺพโส

อสตฺตํ สุคตํ พุทฺธํ ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณํ

ยสฺส คตึ น ชานนฺติ เทวา คนฺธพฺพมานุสา

ขีณาสวํ อรหนฺตํ ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณํ

ยสฺส ปุเร จ ปจฺฉา จ มชฺเฌ จ นตฺถิ กิญฺจนํ

อกิญฺจนํ อนาทานํ ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณํ

อุสภํ ปวรํ วีรํ มเหสึ วิชิตาวินํ

อเนชํ นฺหาตกํ พุทฺธํ ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณํ

ปุพฺเพนิวาสํ โย เวทิ สคฺคาปายญฺจ ปสฺสสิ ๑

อโถ ชาติกฺขยํ ปตฺโต ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณํ

สมญฺญา เหสา โลกสฺมึ นามโคตฺตํ ปกปฺปิตํบ

สมุจฺจ ๒ สมุทาคตํ ตตฺถ ตตฺถ ปกปฺปิตํ

ทีฆรตฺตมนุสยิตํ ทิฏฺฐิคตมชานตํ

อชานนฺตา โน จ ๓ พฺรูหนฺติ ชาติยา โหติ พฺราหฺมโณ

น ๓ ชจฺจา วสโล โหติ น ชจฺจา โหติ พฺราหฺมโณ

กมฺมุนา ๕ วสโล โหติ กมฺมุนา โหติ พฺราหฺมโณ

กสฺสโก กมฺมุนา โหติ สิปฺปิโก โหติ กมฺมุนา

วานิชฺโช กมฺมุนา โหติ เปสฺสิโก โหติ กมฺมุนา

โจโรปิ กมฺมุนา โหติ โยธาชีโวปิ กมฺมุนา

ยาชโก กมฺมุนา โหติ ราชาปิ โหติ กมฺมุนา

เอวเมตํ ยถาภูตํ กมฺมํ ปสฺสนฺติ ปณฺฑิตา

ปฏิจฺจสมุปฺปาททสา กมฺมวิปากโกวิทา

กมฺมุนา วตฺตติ โลโก กมฺมุนา วตฺตติ ปชา

กมฺมนิ พนฺธนา สตฺตา รถสฺสาณีว ยายโต

ตเปน พฺรหฺมจริเยน สํยเมน ทเมน จ

เอเตน พฺราหฺมโณ โหติ เอตํ พฺรหฺมานมุตฺตมํ ๑

ตีหิ วิชฺชาหิ สมฺปนฺโน สนฺโต ขีณปุนพฺภโว

เอวํ วาเสฏฺฐ ชานาหิ พฺรหฺมา สกฺโก วิชานตนฺติ ฯ

๑ ยุ. สญฺญาตุํ ฯ ๒ ยุ. อาคมฺหา ฯ ๓ ยุ. ปญฺชลิกา ฯ ๔ ยุ. ปพฺรูหิ ฯ

๕ ยุ. วฺยกฺขิสฺสํ ฯ ๖ ยุ. น จาปิ ปฏิชานเร ฯ

๑ ยุ. อุรสา ฯ ๒ ยุ. วาณิโช ฯ

๑ ยุ. สงฺคาติคํ ฯ ๒ ยุ. สนฺทานํ ฯ ๓ ยุ. วตวนฺตํ ฯ ๔ ยุ. อนุสฺสทํ ฯ

๑ ยุ. กญฺจิ ฯ ๒ ยุ. โย จ ฯ ๓ ยุ. นาทิยติ ฯ

๑ ยุ. ตณฺหาภวปริกฺขีณํ ฯ

๑ ยุ. ปสฺสติ ฯ ๒ ยุ. สมฺมุจฺจา ฯ ๓ ยุ. ปพฺรุวนฺติ ฯ ๔ น ชจฺจา พฺราหฺมโณ

โหติ น ชจฺจา โหติ อพฺราหฺมโณ กมฺมนา พฺราหฺมโณ โหติ กมฺมนา โหติ อพฺราหฺมโณ ฯ

๕ ยุ. สพฺพตฺภ กมฺมนาติ ทิสฺสติ ฯ

พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า ดูกรวาเสฏฐะ เราจักพยากรณ์การจำแนกชาติ ของสัตว์ทั้งหลาย ตามลำดับ ตามสมควรแก่ท่านทั้งสองนั้น เพราะมันมีชาติเป็นคนละอย่างๆ ท่านจงรู้จักแม้ติณชาติและรุกขชาติ แม้จะปฏิญาณตนไม่ได้ เพศของติณชาติและรุกขชาตินั้นก็สำเร็จด้วยชาติ เพราะมันมีชาติเป็นคนละอย่างๆ แต่นั้นท่านจงรู้จักตั๊กแตน ผีเสื้อ ตลอดถึงมดดำและมดแดง เพศของสัตว์เหล่านั้นก็สำเร็จด้วยชาติ เพราะมันมีชาติเป็นคนละอย่างๆ อนึ่ง ท่านทั้งหลายจงรู้จักสัตว์สี่เท้า ทั้งเล็กทั้งใหญ่ เพศของมันก็สำเร็จด้วยชาติ เพราะมันมีชาติเป็นคนละอย่างๆ

อนึ่ง จงรู้จักสัตว์มีท้องเป็นเท้า สัตว์ไปด้วยอก สัตว์มีหลังยาว เพศของมันก็สำเร็จด้วยชาติเพราะมันมีชาติเป็นคนละอย่างๆ แต่นั้นจงรู้จักปลา สัตว์เกิดในน้ำ สัตว์เที่ยวหากินในน้ำ เพศของมันก็สำเร็จด้วยชาติเพราะมันมีชาติเป็นคนละอย่างๆ แต่นั้นจงรู้จักนก สัตว์ไปได้ด้วยปีก สัตว์ที่ไปในอากาศ เพศของมันก็สำเร็จด้วยชาติ เพราะมันมีชาติเป็นคนละอย่างๆ เพศอันสำเร็จด้วยชาติมีมากมาย ในชาติ (สัตว์) เหล่านี้ฉันใด เพศในมนุษย์ทั้งหลายอันสำเร็จด้วยชาติมากมาย ฉันนั้น หามิได้คือ ไม่ใช่ด้วยผม ด้วยศีรษะ ด้วยหู ด้วยนัยน์ตา ด้วยหน้าด้วยจมูก ด้วยริมฝีปาก ด้วยคิ้ว ด้วยคอ ด้วยบ่า ด้วยท้องด้วยหลัง

ด้วยตะโพก ด้วยอก ในที่แคบ ในที่เมถุนด้วยมือ ด้วยเท้า ด้วยนิ้ว ด้วยเล็บ ด้วยแข้ง ด้วยขา ด้วยวรรณะด้วยเสียง (หามิได้) เพศอันสำเร็จด้วยชาติ (ของมนุษย์)ย่อมไม่เหมือนในชาติ (ของสัตว์) เหล่าอื่น สิ่งเฉพาะตัวในสรีระ (ในชาติของสัตว์อื่น) นั้น ของมนุษย์ไม่มี ก็ในหมู่มนุษย์ เขาเรียกต่างกันตามชื่อ ดูกรวาเสฏฐะ ก็ในหมู่มนุษย์ ผู้ใดอาศัยการรักษาโคเลี้ยงชีวิต ท่านจงรู้อย่างนี้ว่าผู้นั้นเป็นชาวนา ไม่ใช่พราหมณ์ ดูกรวาเสฏฐะ อนึ่ง ในหมู่มนุษย์ ผู้ใดเลี้ยงชีวิตด้วยศิลปมากอย่าง ท่านจงรู้อย่างนี้ว่าผู้นั้นเป็นศิลปิน ไม่ใช่พราหมณ์ ดูกรวาเสฏฐะ อนึ่ง ในหมู่มนุษย์ ผู้ใดอาศัยการค้าขายเลี้ยงชีวิต ท่านจงรู้อย่างนี้ว่าผู้นั้นเป็นพ่อค้า ไม่ใช่พราหมณ์ ดูกรวาเสฏฐะ

อนึ่ง ในหมู่มนุษย์ ผู้ใดเลี้ยงชีวิตด้วยการรับใช้ผู้อื่น ท่านจงรู้อย่างนี้ว่าผู้นั้นเป็นคนรับใช้ ไม่ใช่พราหมณ์ ดูกรวาเสฏฐะ อนึ่ง ในหมู่มนุษย์ ผู้ใดอาศัยของที่เขาไม่ให้เลี้ยงชีวิต ท่านจงรู้อย่างนี้ว่า ผู้นี้เป็นโจร ไม่ใช่พราหมณ์ ดูกรวาเสฏฐะ อนึ่ง ในหมู่มนุษย์ ผู้ใดอาศัยศาตราวุธเลี้ยงชีวิต ท่านจงรู้อย่างนี้ว่าผู้นั้นเป็นทหาร ไม่ใช่พวกพราหมณ์ ดูกรวาเสฏฐะ อนึ่งในหมู่มนุษย์ ผู้ใดเลี้ยงชีวิตด้วยการงานของปุโรหิต ท่านจงรู้อย่างนี้ว่า ผู้นั้นเป็นเจ้าหน้าที่การบูชา ไม่ใช่พราหมณ์ ดูกรวาเสฏฐะ

อนึ่ง ในหมู่มนุษย์ ผู้ใดปกครองบ้าน และเมืองท่านจงรู้อย่างนี้ว่า ผู้นี้เป็นพระราชา ไม่ใช่พราหมณ์ และเราก็ไม่เรียกบุคคลผู้เกิดในกำเนิดไหนๆ หรือเกิดจากมารดา(เช่นใดๆ) ว่าเป็นพราหมณ์ บุคคลถึงจะเรียกกันว่า ท่านผู้เจริญ ผู้นั้นก็ยังเป็นผู้มีกิเลสเครื่องกังวลอยู่นั่นเอง เราเรียกบุคคลผู้ไม่มีกิเลสเครื่องกังวล ผู้ไม่ยึดมั่นนั้น ว่าเป็นพราหมณ์ผู้ใดแลตัดสังโยชน์ทั้งปวงได้แล้วไม่สะดุ้ง เราเรียกผู้นั้นผู้ล่วงกิเลสเครื่องข้อง ไม่ประกอบด้วยสรรพกิเลส ว่าเป็นพราหมณ์เราเรียกบุคคลผู้ตัดอุปนาหะดังชะเนาะ ตัณหาดังเชือกหนังทิฏฐิดังเชือกบ่วง พร้อมทั้งทิฏฐานุสัยประดุจปม มีอวิชชาดุจลิ่มสลักถอนขึ้นแล้ว

ผู้ตรัสรู้แล้ว ว่าเป็นพราหมณ์ ผู้ใดไม่ประทุษร้าย อดกลั้นคำด่า การทุบตีและการจองจำได้ เราเรียกผู้มีขันติเป็นกำลังดังหมู่พลนั้น ว่าเป็นพราหมณ์ เราเรียกบุคคลผู้ไม่โกรธ ผู้มีองค์ธรรมเป็นเครื่องกำจัด มีศีล ไม่มีกิเลสดุจฝ้า ฝึกฝนแล้ว มีสรีระตั้งอยู่ในที่สุดนั้น ว่าเป็นพราหมณ์ ผู้ใดไม่ติดในกามทั้งหลาย เหมือนน้ำบนใบบัวหรือดังเมล็ดพันธุ์ผักกาดบนปลายเหล็กแหลม เราเรียกผู้นั้นว่าเป็นพราหมณ์ ผู้ใดรู้ธรรมเป็นที่สิ้นทุกข์ของตนในภพนี้เองเราเรียกผู้ปลงภาระผู้ไม่ประกอบแล้วนั้น ว่าเป็นพราหมณ์เราเรียกบุคคลผู้มีปัญญาอันเป็นไปในอารมณ์อันลึก มีเมธาฉลาดในอุบายอันเป็นทางและมิใช่ทาง

บรรลุประโยชน์อันสูงสุด ว่าเป็นพราหมณ์ เราเรียกบุคคลผู้ไม่คลุกคลีด้วยคฤหัสถ์ และบรรพชิตทั้งสองพวก ผู้ไปได้ด้วยไม่มีความอาลัยผู้ไม่มีความปรารถนา ว่าเป็นพราหมณ์ ผู้ใดวางอาชญาในสัตว์ทั้งหลาย ทั้งเป็นสัตว์ที่หวั่นหวาด และมั่นคงไม่ฆ่าเอง ไม่ใช้ผู้อื่นให้ฆ่า เราเรียกผู้นั้นว่าพราหมณ์ เราเรียกบุคคลผู้ไม่พิโรธตอบในผู้พิโรธ ดับอาชญาในตนได้ ในเมื่อสัตว์ทั้งหลายมีความถือมั่น ไม่มีความถือมั่น ว่าเป็นพราหมณ์ผู้ใดทำราคะ โทสะ มานะ และมักขะให้ตกไป ดังเมล็ดพันธุ์ผักกาดตกจากปลายเหล็กแหลม เราเรียกผู้นั้นว่าเป็นพราหมณ์ผู้ใดกล่าววาจาสัตย์ อันไม่มีโทษให้ผู้อื่นรู้สึกได้ อันไม่เป็นเครื่องขัดใจคน

เราเรียกผู้นั้นว่าเป็นพราหมณ์ แม้ผู้ใดไม่ถือเอาภัณฑะทั้งยาวหรือสั้น เล็กหรือใหญ่ งามหรือไม่งามที่เจ้าของไม่ให้ในโลก เราเรียกผู้นั้นว่าเป็นพราหมณ์ ผู้ใดไม่มีความหวังทั้งในโลกนี้ และโลกหน้า เราเรียกผู้ไม่มีความหวัง ผู้ไม่ประกอบแล้วนั้น ว่าเป็นพราหมณ์ ผู้ใดไม่มีความอาลัย ไม่มีความสงสัยเพราะรู้ทั่วถึง เราเรียกผู้บรรลุธรรมอันหยั่งลงในอมตธรรมนั้น ว่าเป็นพราหมณ์ ผู้ใดล่วงธรรมเป็นเครื่องข้องทั้งสอง คือ บุญและบาปในโลกนี้ได้ เราเรียกผู้ไม่เศร้าโศก ปราศจากธุลี ผู้บริสุทธิ์นั้น ว่าเป็นพราหมณ์เราเรียกบุคคลผู้ปราศจากมลทิน บริสุทธิ์ผ่องใสไม่ขุ่นมัวดังดวงจันทร์ มีความเพลิดเพลินในภพสิ้นแล้ว

ว่าเป็นพราหมณ์ผู้ใดล่วงอวิชชาประดุจทางลื่น หรือดุจหล่มอันถอนได้ยาก เป็นเครื่องให้ท่องเที่ยวให้หลงนี้ได้ ข้ามถึงฝั่งแล้ว มีความเพ่งอยู่ไม่หวั่นไหว ไม่มีความสงสัย ดับแล้วเพราะไม่ถือมั่นเราเรียกผู้นั้น ว่าเป็นพราหมณ์ ผู้ใดละกามได้ขาดแล้ว เป็นบรรพชิต เว้นรอบในโลกนี้ เราเรียกผู้มีกามและภพสิ้นรอบแล้วนั้น ว่าเป็นพราหมณ์ ผู้ใดละตัณหาได้ขาดแล้ว เป็นบรรพชิต เว้นรอบในโลกนี้ เราเรียกผู้มีกามและภพสิ้นรอบแล้วนั้น ว่าเป็นพราหมณ์ ผู้ใดละกามคุณอันเป็นของมนุษย์ล่วงกามคุณอันเป็นของทิพย์แล้ว เราเรียกผู้ไม่ประกอบด้วยกิเลสเครื่องประกอบทั้งปวงนั้น ว่าเป็นพราหมณ์ เราเรียกบุคคลผู้ละความยินดีและความไม่ยินดี

เป็นผู้เย็น ไม่มีอุปธิครอบงำโลกทั้งปวง ผู้แกล้วกล้านั้น ว่าเป็นพราหมณ์ ผู้ใดรู้จุติ และอุปบัติของสัตว์ทั้งหลาย โดยประการทั้งปวง เราเรียกผู้ไม่ข้อง ผู้ไปดี ตรัสรู้แล้วนั้น ว่าเป็นพราหมณ์ เทวดาคนธรรพ์และหมู่มนุษย์ไม่รู้คติของผู้ใด เราเรียกผู้นั้นผู้มีอาสวะสิ้นแล้ว เป็นพระอรหันต์ ว่าเป็นพราหมณ์ ผู้ใดไม่มีกิเลสเครื่องกังวลทั้งข้างหน้า ข้างหลัง และท่ามกลาง เราเรียกผู้ไม่มีกิเลสเครื่องกังวล ผู้ไม่ถือมั่นนั้น ว่าเป็นพราหมณ์ เราเรียกบุคคลผู้องอาจ ผู้ประเสริฐ ผู้แกล้วกล้า ผู้แสวงหาคุณใหญ่ ผู้ชำนะแล้วโดยวิเศษ ผู้ไม่หวั่นไหว อาบเสร็จแล้วตรัสรู้แล้วนั้น ว่าเป็นพราหมณ์

ผู้ใดรู้ญาณเครื่องระลึกชาติก่อนได้ เห็นสวรรค์และอบาย และบรรลุธรรมเป็นที่สิ้นชาติเราเรียกผู้นั้น ว่าเป็นพราหมณ์ อันชื่อคือนามและโคตรที่กำหนดตั้งไว้นี้ เป็นแต่สักว่าโวหารในโลก เพราะเกิดขึ้นมาตามชื่อที่กำหนดตั้งกันไว้ในกาลนั้นๆ ทิฏฐิอันนอนเนื่องอยู่ในหทัยสิ้นกาลนาน ของสัตว์ทั้งหลายผู้ไม่รู้ เมื่อสัตว์ทั้งหลายไม่รู้ก็พร่ำกล่าวว่าเป็นพราหมณ์เพราะชาติ บุคคลจะชื่อว่าเป็นคนชั่วเพราะชาติก็หาไม่ จะชื่อว่าเป็นพราหมณ์เพราะชาติก็หาไม่ที่แท้ ชื่อว่าเป็นคนชั่วเพราะกรรม ชื่อว่าเป็นพราหมณ์เพราะกรรม เป็นชาวนาเพราะกรรม เป็นศิลปินเพราะกรรม เป็นพ่อค้าเพราะกรรม เป็นคนรับใช้เพราะกรรม

แม้เป็นโจรก็เพราะกรรม แม้เป็นทหารก็เพราะกรรม เป็นปุโรหิตเพราะกรรม แม้เป็นพระราชาก็เพราะกรรม บัณฑิตทั้งหลายมีปกติเห็นปฏิจจสมุปบาท ฉลาดในกรรมและวิบาก ย่อมเห็นกรรมนั้นแจ้งชัดตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า โลกย่อมเป็นไปเพราะกรรม หมู่สัตว์ย่อมเป็นไปเพราะกรรม สัตว์ทั้งหลายถูกผูกไว้ในกรรม เหมือนลิ่มสลักของรถที่กำลังแล่นไปฉะนั้น บุคคลชื่อว่าเป็นพราหมณ์ด้วยกรรมอันประเสริฐนี้ คือ ตบะพรหมจรรย์สัญญมะ และทมะ กรรม ๔ อย่างนี้ เป็นกรรมอันสูงสุดของพรหมทั้งหลาย ทำให้ผู้ประพฤติถึงพร้อมด้วยวิชชา ๓ ระงับกิเลสได้ สิ้นภพใหม่แล้ว ดูกรวาเสฏฐะ ท่านจงรู้อย่างนี้ว่าผู้นั้นชื่อว่าเป็นพรหม เป็นท้าวสักกะ ของบัณฑิตผู้รู้แจ้งทั้งหลาย.

เอวํ วุตฺเต วาเสฏฺฐภารทฺวาชมาณวา ภควนฺตํ เอตทโวจุํ อภิกฺกนฺตํ โภ โคตม อภิกฺกนฺตํ โภ โคตม เสยฺยถาปิ โภ โคตม นิกฺกุชฺชิตํ วา อุกฺกุชฺเชยฺย ปฏิจฺฉนฺนํ วา วิวเรยฺย มูฬฺหสฺส วา มคฺคํ อาจิกฺเขยฺย อนฺธกาเร วา เตลปชฺโชตํ ธาเรยฺย จกฺขุมนฺโต รูปานิ ทกฺขนฺตีติ เอวเมว โภตา โคตเมน อเนกปริยาเยน ธมฺโม ปกาสิโต เอเต มยํ ภวนฺตํ โคตมํ สรณํ คจฺฉาม ธมฺมญฺจ ภิกฺขุสงฺฆญฺจ อุปาสเก โน ภวํ โคตโม ธาเรตุ อชฺชตคฺเค ปาณุเปเต สรณงฺคเตติ ๒ ฯ

วาเสฏฺฐสุตฺตํ นิฏฺฐิตํ อฏฺฐมํ ฯ

_____________

๑ ยุ. พฺราหฺมณมุตฺตมํ ฯ ๒ ยุ. สรณาคเตติ ฯ

เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว วาเสฏฐมาณพและภารทวาชมาณพ ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ภาษิตของพระองค์แจ่มแจ้งนัก ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ภาษิตของพระองค์แจ่มแจ้งนัก พระองค์ทรงประกาศธรรมโดยอเนกปริยาย เปรียบเหมือนหงายของที่คว่ำ เปิดของที่ปิด บอกทางให้แก่คนหลงทาง หรือตามประทีปไว้ในที่มืดด้วยหวังว่า ผู้มีจักษุจะได้เห็นรูปได้ฉะนั้น ข้าพระองค์ทั้งสองนี้ ขอถึงพระโคดมผู้เจริญกับทั้งพระธรรม และพระภิกษุสงฆ์ว่าเป็นสรณะ ขอพระองค์โปรดทรงจำข้าพระองค์ทั้งสองว่าเป็นอุบาสกผู้ถึงสรณะตลอดชีวิต ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป ฉะนี้แล.

จบ วาเสฏฐสูตร ที่ ๘.