๑๐. กรรณกัตถลสูตร เล่ม ๑๓

ปเสนทิโกศลพระองค์นี้ตรัสธรรมเจดีย์ คือ พระวาจาเคารพธรรม ทรงลุกจากที่ประทับนั่ง แล้วเสด็จหลีกไป ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจง เรียนธรรมเจดีย์นี้ไว้ จงทรงจำธรรมเจดีย์ไว้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมเจดีย์ ประกอบด้วยประโยชน์ เป็นอาทิพรหมจรรย์”

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ภิกษุหล่านั้นพากันยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วแล

จบ ธัมมเจติยสูตรที่ ๙

๑๐. กัณณกัตถลสูตร

ว่าด้วยเหตุการณ์ที่สวนกัณกัตถลมิคทายวัน

{๕๗๑}[๓๗๕] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ สวนกัณณกัตถลมิคทายวัน ใกล้อุทัญญานคร ก็สมัยนั้นแล พระเจ้าปเสนทิโกศลเสด็จไปถึงอุทัญญานคร ด้วยพระราชกรณียะบางอย่าง ครั้งนั้น พระเจ้าปเสนทิโกศลตรัสเรียกบุรุษ คนหนึ่งมารับสั่งว่า “มานี่แน่ะ พ่อผู้เจริญ เจ้าจงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า ถึงที่ประทับ ครั้นแล้วจงถวายบังคมพระยุคลบาทด้วยเศียรเกล้า ทูลถามถึง ความมีพระอาพาธน้อย มีพระโรคเบาบาง ทรงกระปรี้กระเปร่า มีพระกำลัง ทรงพระสำราญตามคำของเราว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระเจ้าปเสนทิโกศล ขอถวายบังคมพระยุคลบาทของพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยเศียรเกล้า ทูลถามถึง ความมีพระอาพาธน้อย มีพระโรคเบาบาง ทรงกระปรี้กระเปร่า มีพระกำลัง ทรงพระสำราญ, และจงกราบทูลอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ทราบ

ด้วยเกล้าว่า วันนี้พระเจ้าปเสนทิโกศลเสวยพระกระยาหารเช้าแล้ว ในเวลาภายหลังพระกระยาหาร จักเสด็จมาเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า”

บุรุษนั้นทูลรับพระราชกระแสรับสั่งแล้วเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า ถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้กราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระเจ้าปเสนทิโกศลขอถวายบังคมพระยุคลบาทของพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยเศียรเกล้า ทรงทูลถามถึง ความมีพระอาพาธน้อย มีพระโรคเบาบาง ทรงกระปรี้กระเปร่า ทรงพระกำลัง ทรงพระสำราญ และรับสั่งมาทูลอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ทราบ ด้วยเกล้าว่าวันนี้พระเจ้าปเสนทิโกศลเสวยพระกระยาหารเช้าแล้ว ในเวลาภายหลังพระกระยาหาร จักเสด็จมาเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า พระพุทธเจ้าข้า”

{๕๗๒}พระราชภคินีทรงพระนามว่าโสมา และพระราชภคินีทรงพระนามว่า สกุลาได้ทรงสดับข่าวว่า พระเจ้าปเสนทิโกศลเสวยพระกระยาหารเช้าแล้ว หลังจากนั้นจะเสด็จไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า จึงพระนางโสมาและพระนางสกุลาราชภคินีเสด็จเข้าไปเฝ้าพระเจ้าปเสนทิโกศลในที่เสวยพระกระยาหาร แล้วได้กราบทูลว่า “ข้าแต่มหาราช ถ้าเช่นนั้น ขอพระองค์ทรงถวายบังคม พระยุคลบาทของพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยเศียรเกล้า จงทรงถามถึงความมี พระอาพาธน้อย มีพระโรคเบาบาง ทรงกระปรี้กระเปร่า ทรงพระกำลัง ทรงพระสำราญตามคำของหม่อมฉันทั้งสองด้วยว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระ นางโสมาและพระนางสกุลาราชภคินีขอถวายบังคมพระยุคลบาทของพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยเศียรเกล้า ทูลถามถึงความมีพระอาพาธน้อย มีพระโรคเบาบาง ทรงกระปรี้กระเปร่า ทรงพระกำลัง ทรงพระสำราญ”

พระเจ้าปเสนทิโกศลเข้าเฝ้าพระพุทธเจ้า

{๕๗๓}[๓๗๖] ลำดับนั้นแล พระเจ้าปเสนทิโกศลเสวยพระกระยาหารเช้าเสร็จแล้ว หลังจากนั้นเสด็จเข้าไปเฝ้าพระผ้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้น

แล้วทรงถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วประทับนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระนาง โสมาและพระนางสกุลาราชภคินีขอถวายบังคมพระยุคลบาทของพระผู้มีพระภาคเจ้า ทูลถามถึงความมีพระอาพาธน้อย มีพระโรคเบาบาง ทรงกระปรี้ กระเปร่า ทรงพระกำลัง ทรงพระสำราญ พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถามว่า“ดูก่อนมหาบพิตร ก็พระราชภคินี ทั้งสองไม่ทรงได้ผู้อื่นเป็นทูตแล้วหรือ”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระนางโสมาและพระนางสกุลาราชภคินีได้ สดับข่าวว่า ‘วันนี้หม่อมฉันบริโภคอาหารเช้าแล้ว หลังจากนั้นจักมาเฝ้าพระ ผู้มีพระภาคเจ้า’ จึงพระราชภคินีทั้งสองพระองค์ได้เข้ามาหาหม่อมฉันในที่บริโภคอาหารแล้วตรัสสั่งว่า ‘ข้าแต่มหาราช ถ้าเช่นนั้น ขอพระองค์ทรง ถวายบังคมพระยุคลบาทของพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยเศียรเกล้า ขอให้ทูลถามถึงความมีพระอาพาธน้อย มีพระโรคเบาบาง ทรงกระปรี้กระเปร่า ทรงพระกำลัง ทรงพระสำราญ พระนางโสมาและพระนางสกุลาราชภคินีขอถวายบังคมพระยุคลบาทของพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยเศียรเกล้า และทูลถามความ มีพระอาพาธน้อย มีพระโรคเบาบาง ทรงกระปรี้กระเปร่า ทรงพระกำลัง ทรงพระสำราญ’ พระพุทธเจ้าข้า”“ดูก่อนมหาบพิตร ขอให้พระราชภคินีโสมาและพระราชภคินีสกุลา ทรงพระสำราญด้วยเถิด”

{๕๗๔}[๓๗๗] ลำดับนั้นแล พระเจ้าปเสนทิโกศลได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หม่อมฉันได้สดับมาว่า ‘พระสมณโคดมตรัส อย่างนี้ว่า ‘ไม่มีสมณะหรือพราหมณ์ที่เป็นผู้รู้ทุกอย่าง เห็นทุกอย่าง จักยืนยัน ความรู้ความเห็นที่เด็ดขาดได้ นั้นมิใช่ฐานะที่จะมีได้’ ดังนี้ ข้าแต่พระองค์ผู้ เจริญ พวกคนที่กล่าวอย่างนี้ว่า ‘พระสมณโคดมตรัสอย่างนี้ว่า ‘ไม่มีสมณะ

หรือพราหมณ์ที่เป็นผู้รู้ทุกอย่าง เห็นทุกอย่าง จักยืนยันความรู้ความเห็นที่เด็ดขาดได้ นั่นมิใช่ฐานะที่จะมีได้’ ดังนี้ ชื่อว่ากล่าวตรงกับที่พระผู้มีพระภาคเจ้า ตรัสแล้วแลหรือ ไม่ชื่อว่ากล่าวตู่พระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยคำที่ไม่เป็นจริงบ้าง หรือ ชื่อว่ากล่าวอ้างเหตุสมควรเแก่เหตุหรือ และการกล่าวตามเหตุบางอย่าง ที่มีเหตุผลจะไม่มาถึงฐานะที่วิญญูชนจะพึงตำหนิบ้างหรือ พระพุทธเจ้าข้า”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า “ดูก่อนมหาบพิตร พวกคนที่กล่าวอย่างนี้ว่า ‘พระสมณโคดมตรัสอย่างนี้ว่า ‘ไม่มีสมณะหรือพราหมณ์ที่เป็นผู้รู้ ทุกอย่าง เห็นทุกอย่าง จักยืนยันความรู้ความเห็นที่เด็ดขาดได้ นั่นมิใช่ฐานะที่จะมีได้’ ดังนี้ จะชื่อว่ากล่าวตรงตามที่อาตมภาพกล่าวแล้วหามิได้ แต่ชื่อว่า กล่าวตู่อาตมภาพด้วยคำที่ไม่เป็นจริง”

วรรณะ ๔

{๕๗๕}[๓๗๘] ลำดับนั้นแล พระเจ้าปเสนทิโกศลจึงรับสั่งถามวิฑูฑภเสนาบดีว่า “ดูก่อนเสนาบดี ใครหนอกล่าวเรื่องนี้ในภายในพระนคร”

วิฑูฑภเสนาบดีกราบทูลว่า “ข้าแต่มหาราช พราหมณ์สัญชัยอากาส โคตรกล่าวเรื่องนี้’’

ลำดับนั้น พระเจ้าปเสนทิโกศลจึงตรัสเรียกบุรุษคนหนี่งมารับสั่งว่า “มานี่แน่ะ พ่อผู้เจริญ เจ้าจงไปเชิญพราหมณ์สัญชัยอากาสโคตรตามคำของเราว่า พระเจ้าปเสนทิโกศลรับสั่งให้หา”

บุรุษนั้นทูลรับพระราชกระแสแล้วได้เข้าไปหาพราหมณ์สัญชัยอากาส โคตรถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้กล่าวว่า “ดูก่อนท่านผู้เจริญ พระเจ้าปเสนทิโกศล รับสั่งให้หาท่าน”

ครั้งนั้น พระเจ้าปเสนทิโกศลได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ มีบ้างไหมพระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสหมายเอา

เนื้อความอย่างหนึ่ง แต่คนกลับเข้าใจไปอีกอย่างหนึ่ง ก็พระผู้มีพระภาคเจ้า ตรัสพระวาจาไว้แล้วยังทรงจำตามที่ตรัสได้อยู่หรือ พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนมหาบพิตร อาตมภาพกล่าววาจา ไว้แล้วยังจำได้อยู่อย่างนื้ว่า ‘ไม่มีสมณะหรือพราหมณ์ที่จักรู้ทุกอย่าง จักเห็น ทุกอย่างได้ในคราวเดียวกัน นั่นมิใช่ฐานะที่จะมีได้”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสสภาพอันเป็นตัวเหตุ ทั้งยังตรัสสภาพที่เกิดจากเหตุว่า‘ไม่มีสมณะหรือพราหมณ์ที่จักรู้ทุกอย่างจัก เห็นทุกอย่างได้ในคราวเดียวกัน นั่นมิใช่ฐานะที่จะมีได้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ วรรณะมี ๔ เหล่านี้ คือ กษัตริย์ พราหมณ์ แพศย์ ศูทร วรรณะ ๔ เหล่า นี้ จะพึงมีความแปลกกัน จะพึงมีความต่างกันบ้างไหม”{๕๗๖}“ดูก่อนมหาบพิตร วรรณะมี ๔ เหล่านี้ คือ กษัตริย์ พราหมณ์ แพศย์ ศูทร บรรดาวรรณะ ๔ เหล่านี้ วรรณะ ๒ เหล่า คือ กษัตริย์และพราหมณ์ อาตมภาพกล่าวว่าเป็นผู้เลิศ คือ เป็นที่กราบไหว้ เป็นที่ลุกรับ เป็นที่ทำอัญชลี เป็นที่ทำสามีจิกรรม”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หม่อมฉันมิได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าถึง ความแปลกกันในปัจจุบัน หม่อมฉันทูลถามถึงความแปลกกันในสัมปรายภพ ต่างหาก วรรณะมี ๔ เหล่านี้ คือ กษัตริย์ พราหมณ์ แพศย์ ศูทร วรรณะ ๔ เหล่านี้ จะพึงมีความแปลกกัน จะพึงมีความต่างกันบ้างไหม พระพุทธเจ้าข้า”

องค์ของภิกษุผู้บำเพ็ญเพียร ๕ ประการ

{๕๗๗}[๓๗๙] “ดูก่อนมหาบพิตร องค์ของภิกษุผู้บำเพ็ญเพียรมี ๕ ประการนี้ ๕ ประการคืออะไรบ้าง คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้

๑. เป็นผู้มีศรัทธา คือ เชื่อพระปัญญาตรัสรู้ของพระตถาคตว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ ๆ พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นทรงเป็น

พระอรหันต์ ตรัสรู้เองโดยชอบ ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดีแล้ว ทรงรู้แจ้งโลก ทรงเป็นสารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึก ไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า ทรงเป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นผู้เบิกบานแล้ว เป็นผู้จำแนกธรรม’๒. เป็นผู้มีอาพาธน้อย คือ มีโรคเบาบาง ประกอบด้วย ไฟธาตุสำหรับย่อยอาหารสม่ำเสมอ ไม่เย็นนัก ไม่ร้อนนัก พอเหมาะแก่การบำเพ็ญความเพียร

๓. เป็นผู้ไม่โอ้อวด ไม่มีมายา คือ เปิดเผยตนตามความเป็นจริงในพระศาสดาหรือในเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ผู้รู้ทั้งหลาย

๔.เป็นผู้ปรารภความเพียรเพื่อละอกุศลธรรม เพื่อยังกุศลธรรม ให้ถึงพร้อม คือ เป็นผู้มีกำลัง มีความบากบั่นมั่นคง ไม่ทอดทิ้งธุระในกุศลธรรมทั้งหลาย

๕.เป็นผู้มีปัญญา คือ ประกอบด้วยปัญญาที่ตามเห็นความ เกิดและความดับ เป็นปัญญาประเสริฐ เป็นไปเพื่อความรู้ แจ้งแทงตลอด เป็นหนทางจะให้ถึงความสิ้นทุกข์โดยชอบ

ดูก่อนมหาบพิตร องค์ของภิกษุผู้บำเพ็ญเพียรมี ๕ ประการนี้แล วรรณะมี ๔ เหล่านี้ คือ กษัตริย์ พราหมณ์ แพศย์ ศูทร ถ้าวรรณะ ๔ เหล่านั้นจะพึง เป็นผู้ประกอบด้วยองค์ของภิกษุผู้บำเพ็ญเพียร ๕ ประการนี้ ข้อนั้นก็จะเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่วรรณะ ๔ เหล่านั้นตลอดกาลนาน”{๕๗๘}“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ วรรณะมี ๔ เหล่านี้ คือ กษัตริย์ พราหมณ์ แพศย์ ศูทร ถ้าวรรณะ ๔ เหล่านั้น เป็นผู้ประกอบด้วยองค์ของภิกษุผู้บำเพ็ญเพียร ๕ ประการนี้ วรรณะ ๔ เหล่านั้นจะพึงมีความแปลก จะพึงมีความต่างกันบ้างไหม พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนมหาบพิตร ในข้อนี้ อาตมภาพกล่าวว่าวรรณะ ๔ มีความเพียร ต่างกัน ดูก่อนมหาบพิตร เปรียบเหมือนมีสัตว์อยู่คู่หนึ่ง จะเป็นช้างที่ควรฝึกก็ตาม เป็นม้าที่ควรฝึกก็ตาม เป็นโคที่ควรฝึกก็ตาม ถูกฝึกดีแล้ว ถูกแนะนำดีแล้ว กับอีกคู่หนึ่งไม่ได้ถูกฝึก ไม่ได้ถูกแนะนำ มหาบพิตรจะทรงสำคัญ ความข้อนั้นเป็นไฉน สัตว์คู่หนึ่งจะเป็นช้างที่ควรฝึกก็ตาม เป็นม้าที่ควรฝึกก็ตาม เป็นโคที่ควรฝึกก็ตาม ถูกฝึกดีแล้ว ถูกแนะนำดีแล้ว สัตว์คู่นั้น เท่านั้นถูกฝึกมาแล้ว พึงถึงเหตุของสัตว์ที่ฝึกแล้ว พึงบรรลุถึงภูมิของสัตว์ที่ฝึก แล้วมิใช่หรือ”“ข้อนี้เป็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนมหาบพิตร ส่วนสัตว์คู่หนึ่งจะเป็นช้างที่ควรฝึกก็ตาม เป็นม้าที่ควรฝึกก็ตาม เป็นโคที่ควรฝึกก็ตาม ไม่ได้ถูกฝึก ไม่ได้ถูกแนะนำ สัตว์คู่นั้น ไม่ได้ถูกฝึกเลย จะพึงถึงเหตุของสัตว์ที่ฝึกแล้ว จะพึงบรรลุภูมิของสัตว์ที่ฝึกแล้วเหมือนสัตว์ที่ถูกฝึกดีแล้ว ถูกแนะนำดีแล้วได้บ้างไหม”

“ไม่ได้ พระพุทธเจ้าข้า”

“ฉันนั้นเหมือนกันแล มหาบพิตร บุคคลผู้มีศรัทธา มีอาพาธน้อย ไม่โอ้อวด ไม่มีมายา ปรารภความเพียร มีปัญญา พึงถึงอิฏฐผลใดได้ การที่ บุคคลผู้ไม่มีศรัทธา มีอาพาธมาก โอ้อวด มีมายา เกียจคร้าน มีปัญญาทราม จักถึงอิฏฐผลนั้นได้ ข้อนี้มิใช่ฐานะที่จะมีได้”

{๕๗๙}[๓๘๐] “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสสภาพอันเป็นตัวเหตุ ทั้งยังตรัสสภาพที่เกิดจากเหตุ วรรณะมี ๔ เหล่านี้ คือ กษัตริย์ พราหมณ์ แพศย์ ศูทร ถ้าวรรณะ ๔ เหล่านั้น พึงเป็นผู้ประกอบด้วยองค์ แห่งภิกษุผู้บำเพ็ญเพียร ๕ ประการนี้ และมีความเพียรชอบเหมือนกัน ในข้อนี้วรรณะ ๔ เหล่านั้นจะพึงมีความแปลกกัน พึงมีความแตกต่างกันบ้างไหมพระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนมหาบพิตร ในข้อนี้ คือ วิมุตติกับวิมุตติของวรรณะ ๔ เหล่านั้น อาตมภาพไม่กล่าวความต่างกันอะไร ดูก่อนมหาบพิตร เปรียบเหมือนบุรุษ คนหนึ่งเก็บไม้สาละแห้งมาก่อไฟ พึงทำไฟให้มีปรากฏขี้นได้ ต่อมามีบุรุษอีกคนหนึ่งเก็บไม้มะม่วงแห้งมาก่อไฟ ก็พึงทำไฟให้ปรากฏขึ้นได้เช่นกัน มหาบพิตร จะทรงสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน เปลวกับเปลว สีกับสี แสงกับแสงของไฟ ที่เกิดขึ้นจากไม้ต่างชนิดกันนั้นจะพึงมีความแตกต่างกันบ้างไหม”“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ไม่มีความแตกต่างกันเลย พระพุทธเจ้าข้า”

“ฉันนั้นเหมือนกันแล มหาบพิตร เดชอันใดอันความเพียรย่ำยีแล้ว เกิดขึ้นด้วยความเพียร ในเดชอันนั้นคือวิมุตติกับวิมุตติอาตมภาพไม่กล่าวว่า แตกต่างกันเลย”

ปัญหาเรื่องเทวดามีจริงหรือไม่

{๕๘๐}“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสสภาพอันเป็นตัวเหตุ ทั้งยังตรัสสภาพที่เกิดจากเหตุ ก็เทวดามีจริงไหม พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนมหาบพิตร ก็ทำไมมหาบพิตรจึงตรัสถามอย่างนี้ว่า‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็เทวดามีจริงไหม, ดังนี้เล่า”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าเทวดามีจริง เทวดาเหล่านั้นยังมาสู่โลกนี้ หรือไม่มาสู่โลกนี้ พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนมหาบพิตร เทวดาเหล่าใดมีทุกข์ เทวดาเหล่านั้นก็มาสู่โลกนี้ เทวดาเหล่าใดไม่มีทุกข์ เทวดาเหล่านั้นไม่มาสู่โลกนี้”

{๕๘๑}[๓๘๑] เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว วิฑูฑภเสนาบดีได้ กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เหล่าเทวดาผู้มีทุกข์

มาสู่โลกนี้จักย้ายเหล่าเทวดาผู้ไม่มีทุกข์ที่ไม่มาสู่โลกนี้หรือขับไล่เสียจากที่นั้น ได้ไหม”

ครั้งนั้นแล ท่านพระอานนท์ได้มีความดำริว่า “วิฑูฑภเสนาบดีนี้เป็นพระราชโอรสของพระเจ้าปเสนทิโกศล เราก็เป็นโอรสของพระผู้มีพระผู้มีพระภาคเจ้า บัดนี้เป็นกาลอันสมควรที่โอรสกับโอรสจะสนทนากัน” จึงท่านพระอานนท์ได้กล่าวกะวิฑูฑภเสนาบดีว่า “ดูก่อนเสนาบดี ถ้าเช่นนั้น ใน ข้อนี้อาตมาจะขอย้อนถามท่านก่อน ท่านพึงตอบปัญหานั้นตามที่ท่านพอใจ ดูก่อนเสนาบดี ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน พระราชอาณาจักรของ พระเจ้าปเสนทิโกศสมีประมาณเท่าใด และพระเจ้าปเสนทิโกศลเสวยราช สมบัติเป็นอิศราธิบดีในพระราชอาณาจักรใด สมณะหรือพราหมณ์ผู้มีบุญหรือ ไม่มีบุญ ผู้มีพรหมจรรย์หรือไม่มีพรหมจรรย์ในพระราชอาณาจักรมีประมาณเท่านั้น ท้าวเธอย่อมทรงสามารถจะย้ายหรือทรงขับไล่เสียจากที่นั้นได้ไหม”วิฑูฑภเสนาบดีตอบ'ว่า“ข้าแต่พระคุณเจ้า พระราชอาณาจักรของพระเจ้าปเสนทิโกศสมีประมาณเท่าใด และพระเจ้าปเสนทิโกศลเสวยราช สมบัติเป็นอิศราธิบดีในพระราชอาณาจักรใด สมณะหรือพราหมณ์ผู้มีบุญหรือไม่มีบุญ ผู้มีพรหมจรรย์หรือไม่มีพรหมจรรย์ในพระราชอาณาจักรมีประมาณ เท่านั้นท้าวเธอย่อมทรงสามารถจะย้ายหรือทรงขับไล่เสียจากที่นั้นได้”

“ดูก่อนเสนาบดี ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ในที่อันมิใช่พระราชอาณาจักรของพระเจ้าปเสนทิโกศลมีประมาณเท่าใด และในที่ใดพระเจ้า ปเสนทิโกศลมิได้เสวยราชสมบัติเป็นอิศราธิบดี สมณะหรือพราหมณ์ผู้มีบุญหรือไม่มีบุญ ผู้มีพรหมจรรย์หรือไม่มีพรหมจรรย์ในที่มีประมาณเท่านั้นท้าวเธอ ย่อมทรงสามารถจะย้ายหรือทรงขับไล่เสียจากที่นั้นได้ไหม”

“ข้าแต่พระคุณเจ้า ในที่อันมีใช่พระราชอาณาจักรของพระเจ้าปเสนทิโกศลมีประมาณเท่าใด และในที่ใดพระเจ้าปเสนทิโกศลมิได้เสวยราชสมบัติ

เป็นอิศราธิบดี สมณะหรือพราหมณ์ผู้มีบุญหรือไม่มีบุญ ผู้มีพรหมจรรย์หรือ ไม่มีพรหมจรรย์ในที่มีประมาณเท่านั้นท้าวเธอจะทรงสามารถย้ายหรือทรงขับ ไล่เสียจากที่นั้นหาได้ไม่”“ดูก่อนเสนาบดี ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน เหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์ท่านเคยได้สดับมาบ้างไหม”

“อย่างนั้น พระคุณเจ้า เหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์ข้าพเจ้าเคยได้สดับมาแล้ว แม้ในบัดนี้เหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์พระเจ้าปเสนทิโกศลก็เคยได้ทรงสดับ มาแล้ว”“ดูก่อนเสนาบดี ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน พระเจ้าปเสนทิโกศลย่อมทรงสามารถจะย้ายเทวดาชั้นดาวดึงส์หรือจะทรงขับไล่เสียจากที่นั้น ได้ไหม”“ข้าแต่พระคุณเจ้า แม้แต่จะทอดพระเนตรเห็นเหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์ พระเจ้าปเสนทิโกศลก็ยังไม่ทรงสามารถเลย ไฉนจะทรงย้ายเหล่าเทวดาชั้น ดาวดึงส์หรือจะทรงขับไล่เสียจากที่นั้นได้เล่า”“ฉันนั้นเหมือนกันแล ท่านเสนาบดี เทวดาเหล่าใดมีทุกข์มาสู่โลกนี้ เทวดาเหล่านั้นก็ย่อมไม่สามารถแม้จะเห็นเทวดาผู้ไม่มีทุกข์ที่ไม่มาสู่โลกนี้ได้ไฉน จะให้ย้ายหรือขับไล่เสียจากที่นั้นได้เล่า”

ปัญหาเรื่องพระพรหมมีจริงหรือไม่

[๓๘๒] ลำดับนั้นแล พระเจ้าปเสนทิโกศลได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุรูปนี้ชื่ออะไร” พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า “ภิกษุรูปนี้ชื่ออานนท์ มหาบพิตร”{๕๘๒}“พระคุณเจ้าอานนท์รูปก็งาม นามก็เพราะ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท่านพระอานนท์กล่าวสภาพอันเป็นตัวเหตุ ทั้งกล่าวสภาพที่เกิดมาจากเหตุ ข้าแต่ พระองค์ผู้เจริญ พระพรหมมีจริงไหม”

“ดูก่อนมหาบพิตร ก็ทำไมมหาบพิตรจึงตรัสถามอย่างนี้ว่า‘ก็พระพรหมมีจริงไหม’ ดังนี้เล่า”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าพระพรหมมีจริง พระพรหมนั้นมาสู่โลกนี้ หรือไม่มาสู่โลกนี้”

“ดูก่อนมหาบพิตร พระพรหมใดมีทุกข์ พระพรหมนั้นก็มาสู่โลกนี้ พระพรหมใดไม่มีทุกข์ พระพรหมนั้นก็ไม่มาสู่โลกนี้”ลำดับนั้นแล บุรุษคนหนึ่งได้กราบทูลพระเจ้าปเสนทิโกศลว่า “ข้าแต่มหาราช พราหมณ์สัญชัยอากาสโคตรมาถึงแล้ว”ลำดับนั้น พระเจ้าปเสนทิโกศลจึงตรัสถามพราหมณ์สัญชัยอากาสโคตรว่า “ดูก่อนพราหมณ์ ใครหนอพูดเรื่องนี้ภายในพระนคร”พราหมณ์สัญชัยอากาสโคตรกราบทูลว่า“ข้าแต่มหาราช วิฑูฑภเสนาบดีพูดเรื่องนี้”

ฝ่ายวิฑูฑภเสนาบดีได้กราบทูลอย่างนี้ว่า “ข้าแต่มหาราช พราหมณ์ สัญชัยอากาสโคตรพูดเรื่องนี้”

ลำดับนั้น บุรุษคนหนึ่งได้กราบทูลพระเจ้าปเสนทิโกศลว่า “ข้าแต่มหาราช บัดนี้ ยานพาหนะพร้อมแล้ว”

พระเจ้าปเสนทิโกศลทรงชื่นชมภาษิตของพระพุทธเจ้า

{๕๘๓} ครั้งนั้นแล พระเจ้าปเสนทิโกศลได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หม่อมฉันได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงความเป็น สัพพัญญู พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ทรงพยากรณ์ความเป็นสัพพัญญูแล้ว และ ข้อที่ทรงพยากรณ์นั้นย่อมชอบใจทั้งถูกใจหม่อมฉัน และหม่อมฉันมีใจยินดีด้วยข้อที่ทรงพยากรณ์นั้นข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หม่อมฉันได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงคนที่ จัดเป็นวรรณะ ๔ เหล่าที่บริสุทธิ์ พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ทรงพยากรณ์คนที่จัด

เป็นวรรณะ ๔ เหล่าที่บริสุทธิ์แล้ว และข้อที่ทรงพยากรณ์นั้นย่อมชอบใจทั้ง ถูกใจหม่อมฉัน และหม่อมฉันมีใจยินดีด้วยข้อที่ทรงพยากรณ์นั้น

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หม่อมฉันได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงเทวดาที่ยิ่งใหญ่ พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ทรงพยากรณ์เทวดาที่ยิ่งใหญ่แล้ว และ ข้อที่ทรงพยากรณ์นั้นย่อมชอบใจทั้งถูกใจหม่อมฉัน และหม่อมฉันมีใจยินดี ด้วยข้อที่ทรงพยากรณ์นั้นข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หม่อมฉันได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงพระพรหมที่ยิ่งใหญ่ พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ทรงพยากรณ์พระพรหมที่ยิ่งใหญ่แล้ว และข้อที่ทรงพยากรณ์นั้นย่อมชอบใจทั้งถูกใจหม่อมฉัน หม่อมฉันมีใจยินดี ด้วยข้อที่ทรงพยากรณ์นั้นข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หม่อมฉันได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงข้อใด ๆ พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ทรงพยากรณ์ข้อนั้นๆแล้ว และข้อที่ทรงพยากรณ์นั้น ๆ ย่อมชอบใจทั้งถูกใจหม่อมฉัน หม่อมฉันมีใจยินดีด้วยข้อที่ทรงพยากรณ์นั้น ๆข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หม่อมฉันขอทูลลาไป ณ บัดนี้ หม่อมฉันมีกิจมาก มีกรณียะมาก”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า“มหาบพิตรจงทราบกาลอันควรในบัดนี้เถิด ขอถวายพระพร”

ครั้งนั้นแล พระเจ้าปเสนทิโกศลทรงชื่นชมอนุโมทนาพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว เสด็จลุกจากที่ประทับ ทรงถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคเจ้า ทรงทำประทักษิณแล้วเสด็จกลับ ฉะนี้แล

จบ กัณณกัตถลสูตรที่ ๑๐

จบ ราชวรรรคที่ ๔

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. ฆฏิการสูตร ๒. รัฏฐปาลสูตร

๓. มฆเทวสูตร ๔. มธุรสูตร

๕. โพธิราชกุมารสูตร ๖. อังคุลิมาลสูตร

๗. ปิยชาติกสูตร ๘. พาหิติกสูตร

๙. ธัมมเจติยสูตร ๑๐. กัณณกัตถลสูตร

๕. พราหมณวรรค

หมวดว่าด้วยพราหมณ์

๑. พรหมายุสูตร

ว่าด้วยพรหมายุพราหมณ์

{๕๘๔}[๓๘๓] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนี่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จจาริกไปในแคว้นวิเทหะ พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ประมาณ ๕๐๐ รูป ก็สมัยนั้นแล พราหมณ์ชื่อพรหมายุ อาศัยอยู่ในเมืองมิถิลา เป็นคนแก่เฒ่า เป็นผู้ใหญ่ ล่วงกาลผ่านวัยมาโดยลำดับ มีอายุ ๑๒๐ ปีนับแต่เกิด รู้จบไตรเพท พร้อมทั้งนิฆัณฑุศาสตร์ เกตุภ ศาสตร์ พร้อมทั้งอักษรศาสตร์ มีคัมภีร์อิติหาสเป็นที่ ๕ เป็นผู้เข้าใจตัวบทเข้าใจไวยากรณ์ ชำนาญในโลกายตศาสตร์ และตำราทำนายลักษณะ