๓. โพธิสูตร ที่ ๓ เล่ม ๒๕

๑. โพธิวรรค ๓. ตติยโพธิสูตร

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบเนื้อความนั้นแล้ว จึงทรง เปล่งพระอุทานนี้ในเวลานั้นว่า

พุทธอุทานครั้งที่ ๒

เมื่อใดแล ธรรมทั้งหลายปรากฏแก่พราหมณ์ผู้มีเพียรเพ่งอยู่ เมื่อนั้น ความสงสัยทั้งปวงของพราหมณ์ นั้นย่อมสิ้นไป เพราะได้รู้ความสิ้นไปแห่งปัจจัยทั้งหลาย

๓. ตติยโพธิสูตร

ว่าด้วยปฏิจจสมุปบาททั้งสายเกิดและสายดับ

{๔๐}[๓] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าครั้งตรัสรู้ใหม่ ๆ ประทับอยู่ ณ ควงไม้โพธิพฤกษ์ ใกล้ฝั่งแม่นํ้าเนรัญชรา ในอุรุเวลาประเทศ ครั้งนั้นแล พระ ผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่งเสวยวิมุตติสุขโดยบัลลังก์เดียว ณ ควงโม้โพธิพฤกษ์ ตลอด ๗ วัน ครั้งนั้นแล พอสัปดาห์นั้นล่วงไป พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จออกจากสมาธินั้น ตลอดปัจฉิมยามแห่งราตรี ได้ทรงพิจารณาปฏิจจสมุปบาท ทั้งโดยอนุโลมและโดยปฏิโลมอย่างละเอียด อย่างนี้ว่า“เมื่อสิ่งนี้มี สิ่งนี้จึงมี เพราะสิ่งนี้เกิด สิ่งนี้จึงเกิด เมื่อสิ่งนี้ไม่มี สิ่งนี้จึงไม่มี เพราะสิ่งนี้ดับ สิ่งนี้จึงดับ คือ

เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร

เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ

เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนามรูป

พระบาลีสตตันตปิฎก ขุททนิกาย อุทาน

เพราะนามรูปเป็นปัจจัย จึงมีสฬายตนะ

เพราะสฬายตนะเป็นปัจจัย จึงมีผัสสะ

เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนา

เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีตัณหา

เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทาน

เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงมีภพ

เพราะภพเป็นปัจจัย จึงมีชาติ

เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส อุปายาสเป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมเกิดมีได้ ด้วยประการฉะนี้ เพราะอวิชชาดับโดยไม่เหลือ สังขารจึงดับเพราะสังขารดับ วิญญาณจึงดับ

เพราะวิญญาณดับ นามรูปจึงดับ

เพราะนามรูปดับ สฬายตนะจึงดับ

เพราะสฬายตนะดับ ผัสสะจึงดับ

เพราะผัสสะดับ เวทนาจึงดับ

เพราะเวทนาดับ ตัณหาจึงดับ

เพราะตัณหาดับ อุปาทานจึงดับ

เพราะอุปาทานดับ ภพจึงดับ

เพราะภพดับ ชาติจึงดับ

เพราะชาติดับ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส อุปายาสจึงดับเป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมดับ ด้วยประการฉะนี้”

๑.โพธิวรรค ๓. ตติยโพธิสูตร

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบเนื้อความนั้นแล้ว จึงทรง เปล่งพระอุทานนี้ในเวลานั้นว่า

พุทธอุทานครั้งที่ ๓

เมื่อใดแล ธรรมทั้งหลายปรากฏแก่พราหมณ์ผู้มี เพียรเพ่งอยู่ เมื่อนั้น พราหมณ์นั้นยอมกำจัดมารและ เสนาเสียได้ดุจดวงอาทิตย์ขึ้นมากำจัดความมืดทำ ท้องฟ้าให้สว่างฉะนั้น

พระบาลีสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย อุทาน

๔. อชปาลนิโครธสูตร

ว่าด้วยธรรมที่ทำคนให้เป็นพราหมณ์

{๔๑} [๔] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าครั้งตรัสรู้ใหม่ ๆ ประทับอยู่ ณ ควง ไม้อชปาลนิโครธ ใกล้ฝั่งแม่นํ้าเนรัญชรา ในอุรุเวลาประเทศ ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่งเสวยวิมุตติสุขโดยบัลลังก์เดียวตลอด ๗ วัน ครั้งนั้นแล พอสัปดาห์นั้นฝานไป พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จออกจากสมาธินั้นครั้งนั้นแล พราหมณ์ผู้มักตวาดคนอื่นว่าหึหึคนหนึ่งได้เข้าไปเฝ้า

พระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้กราบทูลปราศรัยกับพระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นผ่านการทูลปราศรัยพอให้เป็นที่บันเทิงเป็นที่ระลึกถึงกันไป แล้วได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ครั้นแล้วได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้า ดังนี้ว่า “ท่านพระโคดม บุคคลชื่อว่าเป็นพราหมณ์ด้วยเหตุเพียงไรหนอ ก็แลธรรมประเภทไหนที่ทำบุคคลให้เป็นพราหมณ์”