๒. โพธิสูตร ที่ ๒ เล่ม ๒๕

พระบาลีสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย อุทาน

๒. ทุติยโพธิสูตร

ว่าด้วยปฏิจจสมุปบาทตามสายดับ

{๓๙} [๒] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าครั้งตรัสรู้ใหม่ ๆ ประทับอยู่ ณ ควงไมัโพธิพฤกษ์ ใกล้ฝั่งแม่นํ้าเนรัญชรา ในอุรุเวลาประเทศ ครั้งนั้นแล พระ ผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่งเสวยวิมุตติสุขโดยบัลลังก์เดียว ณ ควงไม้โพธิพฤกษ์ ตลอด ๗ วัน ลำดับนั้น ได้ทรงมนสิการปฏิจจสมุปบาททั้งโดยอนุโลมและ ปฎิโลมตลอดมัชฌิมยามแห่งราตรีว่า

ปฏิจจสมุปบาท ปฎิโลม

“เมื่อสิ่งนี้ไม่มี สิ่งนี้จึงไม่มี เพราะสิ่งนี้ดับ สิ่งนี้จึงดับ คือ

เพราะอวิชชาดับ สังขารจึงดับ

เพราะสังขารดับ วิญญาณจึงดับ

เพราะวิญญาณดับ นามรูปจึงดับ

เพราะนามรูปดับ สฬายตนะจึงดับ

เพราะสฬายตนะดับ ผัสสะจึงดับ

เพราะผัสสะดับ เวทนาจึงดับ

เพราะเวทนาดับ ตัณหาจึงดับ

เพราะตัณหาดับ อุปาทานจึงดับ

เพราะอุปาทานดับ ภพจึงดับ

เพราะภพดับ ชาติจึงดับ

เพราะชาติดับ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส อุปายาสจึงดับเป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมดับด้วยประการฉะนี้”

๑. โพธิวรรค ๓. ตติยโพธิสูตร

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบเนื้อความนั้นแล้ว จึงทรง เปล่งพระอุทานนี้ในเวลานั้นว่า

พุทธอุทานครั้งที่ ๒

เมื่อใดแล ธรรมทั้งหลายปรากฏแก่พราหมณ์ผู้มีเพียรเพ่งอยู่ เมื่อนั้น ความสงสัยทั้งปวงของพราหมณ์ นั้นย่อมสิ้นไป เพราะได้รู้ความสิ้นไปแห่งปัจจัยทั้งหลาย

๓. ตติยโพธิสูตร

ว่าด้วยปฏิจจสมุปบาททั้งสายเกิดและสายดับ

{๔๐}[๓] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าครั้งตรัสรู้ใหม่ ๆ ประทับอยู่ ณ ควงไม้โพธิพฤกษ์ ใกล้ฝั่งแม่นํ้าเนรัญชรา ในอุรุเวลาประเทศ ครั้งนั้นแล พระ ผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่งเสวยวิมุตติสุขโดยบัลลังก์เดียว ณ ควงโม้โพธิพฤกษ์ ตลอด ๗ วัน ครั้งนั้นแล พอสัปดาห์นั้นล่วงไป พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จออกจากสมาธินั้น ตลอดปัจฉิมยามแห่งราตรี ได้ทรงพิจารณาปฏิจจสมุปบาท ทั้งโดยอนุโลมและโดยปฏิโลมอย่างละเอียด อย่างนี้ว่า“เมื่อสิ่งนี้มี สิ่งนี้จึงมี เพราะสิ่งนี้เกิด สิ่งนี้จึงเกิด เมื่อสิ่งนี้ไม่มี สิ่งนี้จึงไม่มี เพราะสิ่งนี้ดับ สิ่งนี้จึงดับ คือ

เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร

เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ

เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนามรูป