พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย อุทาน · โพธิวรรค
๔. อชปาลนิโครธสูตร เล่ม ๒๕
Text layerBuddha’s wordsItems ๔๑ (Royal Thai)4/10 in โพธิวรรค4 editionsThis collection answers by quoting only — the text as each edition has it, never summarised, interpreted, or scored for reliability
พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย อุทาน โพธิวรรค อชปาลนิโครธสูตร (Royal Thai Volume 25 · Mahachula Volume 25 · Mahamakut Volume 44 · Chaloem Phrakiat Volume 25)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙), vol. 25, pp. 155–156
พระบาลีสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย อุทาน
๔. อชปาลนิโครธสูตร
ว่าด้วยธรรมที่ทำคนให้เป็นพราหมณ์
{๔๑} [๔] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้
สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าครั้งตรัสรู้ใหม่ ๆ ประทับอยู่ ณ ควง ไม้อชปาลนิโครธ ใกล้ฝั่งแม่นํ้าเนรัญชรา ในอุรุเวลาประเทศ ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่งเสวยวิมุตติสุขโดยบัลลังก์เดียวตลอด ๗ วัน ครั้งนั้นแล พอสัปดาห์นั้นฝานไป พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จออกจากสมาธินั้นครั้งนั้นแล พราหมณ์ผู้มักตวาดคนอื่นว่าหึหึคนหนึ่งได้เข้าไปเฝ้า
พระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้กราบทูลปราศรัยกับพระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นผ่านการทูลปราศรัยพอให้เป็นที่บันเทิงเป็นที่ระลึกถึงกันไป แล้วได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ครั้นแล้วได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้า ดังนี้ว่า “ท่านพระโคดม บุคคลชื่อว่าเป็นพราหมณ์ด้วยเหตุเพียงไรหนอ ก็แลธรรมประเภทไหนที่ทำบุคคลให้เป็นพราหมณ์”
- ๑อชปาลนิโครธ ต้นไทรเป็นที่อาศัยของคนเลี้ยงแพะ หมายถึงควงไม้ไทรที่พวกคนเลี้ยงแพะมักมานั่งที่ร่มเงาเป็นประจำ (วิ.อ. ๓/๘, ขุ.อุ.อ. ๕๓) มติหนึ่งว่า เพราะเหตุที่พวกพราหมณ์ชราไม่สามารถ สาธยายพระเวท ณ ต้นไทรนั้นได้ จึงพากันสร้างที่พักที่มีกำแพงล้อมรั้วอยู่อาศัย ต้นไทรนั้นจึงชื่อว่า อชปาลนิโครธ ซึ่งหมายถึงต้นไทรที่พวกพราหมณ์สาธยายมนต์ไม่ได้จึงยึดเป็นที่อาศัย (อชปา = มนฺตานํ อนชฺฌายกา, อขปา ลนฺติ อาทิยนฺติ นิวาสํ เอตฺถาติ อชปาโล) อีกมติหนึ่ง ว่า เพราะเหตุที่เมื่อยามตะวันบ่าย ต้นไทรนั้นได้ให้ร่มเงาของตนเป็นที่ปกปักรักษาพวกแพะที่ เข้ามาอาศัยหลบแดด ดังนั้น จึงเรียกชื่อว่า อชปาลนิโครธ หมายถึงต้นไทรที่ให้ร่มเงารักษา แพะที่เข้ามาอาศัย (ขุ.อุ.อ. ๕๓-๕๔)
- ๒พราหมณ์ผู้มักตวาดคนอื่นว่าหึหึ เป็นพราหมณ์ที่ไม่ปรากฏชื่อและโคตร แต่ได้ชื่อเช่นนี้ เพราะ มีนิสัยขอบตวาดผู้อื่นว่าหึหึ พราหมณ์ผู้นี้เป็นทิฎฐมังคลิกะ (มีความคิดเห็นเฉพาะสิ่งที่พบว่าเป็นมงคล) จึงถึอตัวจัดและฉุนเฉียวง่าย เที่ยวตวาดผู้อื่นไปทั่ว (วิ.อ. ๓/๙, ขุ.อุ.อ. ๕๕)
๑. โพธิวรรค ๕. เถรสูตร
ลำดับนั้น พระผูมีพระภาคเจ้าทรงทราบเนื้อความนั้นแล้ว จึงทรงเปล่งพระอุทานนี้ในเวลานั้นว่า
พราหมณ์ใดลอยบาปธรรมได้แล้ว ไม่มักตวาดผู้อื่น ว่าหึหึ ไม่มีกิเลสดุจน้ำฝาด สำรวมตนแล้ว ถึงที่สุดแห่งเวท อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว ไม่มีกิเลสที่ทำให้ฟูขึ้น ในอารมณ์ไหน ๆ ในโลก พราหมณ์นั้นควรจะกล่าวว่า ตนเป็นพราหมณ์ได้ตามธรรมเนียม
๕. เถรสูตร
ว่าด้วยการเข้าเฝ้าของพระเถระผู้ใหญ่
{๔๒}[๕] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้
สมัยหนี่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อาราม ของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ก็ครั้งนั้นแล ท่านพระสารีบุตร ท่านพระมหาโมคคัลลานะ ท่านพระมหากัสสปะ ท่านพระมหากัจจานะ ท่านพระมหาโกฏฐิตะ ท่านพระมหากัปปินะ ท่านพระมหาจุนทะ ท่านพระอนุรุทธะ ท่านพระเรวตะ และท่านพระนันทะพากันเข้าไปเฝ้า
- ๑ในที่นี้ คำว่า เวท หมายถึงมรรคญาณ คือ ความรู้ในอริยมรรค ๔ (โสดาปัตติมรรค สกทาคามิมรรค อนาคามิมรรค และอรหัตตมรรค) ถึงที่สุดแห่งเวท จึงหมายถึงบรรลุพระนิพพานด้วยเวทกล่าวคือมรรคญาณ ๔ (นัย วิ.อ. ๓/๙, ขุ.อุ.อ. ๕๗)
- ๒อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว คำว่า พรหมจรรย์ ในที่นี้หมายถึงมรรคพรหมจรรย์ (ขุ.อุ.อ. ๕๗) กล่าว คืออยู่จบธรรมเป็นเครื่องอยู่อันเลิศคืออริยมรรค และธรรมเป็นเครื่องอยู่ของพระอริยะ ๑๐ ประการแล้ว (ม.มู.อ, ๑/๔๗)
- ๓กิเลสที่ทำใหัฟูขึ้น ในที่นี้ได้แก่ ราคะ โทสะ โมหะ มานะ และทิฏฐิ (ขุ.อุ.อ. ๕๗)
End of ๔. อชปาลนิโครธสูตร